Ο Γάλλος Πρόεδρος, Εμανουέλ Μακρόν, και ο επικεφαλής του ΠΟΥ, Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, προειδοποιούν ότι ο ψηφιακός κόσμος αναδιαμορφώνει την υγεία των παιδιών. Οι ηγέτες ζητούν ισχυρότερες διασφαλίσεις καθώς οι κυβερνήσεις προχωρούν στον περιορισμό της πρόσβασης των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Το ψηφιακό περιβάλλον, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα διαδικτυακά παιχνίδια μέχρι τα εξελιγμένα συστήματα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, αποτελεί πλέον έναν από τους πιο ισχυρούς παράγοντες που καθορίζουν την ανθρώπινη υγεία. Αυτή η πραγματικότητα αγγίζει πρωτίστως τα παιδιά και τους νέους. Σε κάθε γωνιά του πλανήτη, η ίδια η παιδική ηλικία αναπρογραμματίζεται από τις ψηφιακές τεχνολογίες, οι οποίες επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο η νέα γενιά μαθαίνει, παίζει και επικοινωνεί.
Το ζητούμενο στις μέρες μας δεν είναι ούτε να αποθεώσουμε ούτε να δαιμονοποιήσουμε την τεχνολογία. Αντίθετα, οφείλουμε να αντικρίσουμε μια απλή αλήθεια: ο ψηφιακός μας κόσμος, πέρα από τις τεράστιες προοπτικές και τα οφέλη που υπόσχεται, εγκυμονεί ταυτόχρονα σοβαρούς κινδύνους για την υγεία και την ομαλή ανάπτυξη των παιδιών. Δική μας ευθύνη είναι να μεγιστοποιήσουμε τα θετικά στοιχεία, προλαμβάνοντας παράλληλα κάθε αρνητική συνέπεια. Δεν είναι αργά για να δράσουμε, αλλά είναι σίγουρα πολύ αργά για να αρκούμαστε σε μικρές, αποσπασματικές διορθώσεις.
Τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν να ανοίξουν νέους ορίζοντες, στηρίζοντας την εκπαίδευση, την επικοινωνία και την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, ιδιαίτερα για παιδιά που ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές ή σε συνθήκες ανθρωπιστικής κρίσης. Για πολλούς νέους, ο διαδικτυακός χώρος προσφέρει διέξοδο δημιουργικότητας, αίσθηση κοινότητας και ανήκειν, ειδικά για όσους βιώνουν τον κοινωνικό αποκλεισμό στην καθημερινή τους ζωή. Ωστόσο, αυτά τα οφέλη δεν πρέπει να θεωρούνται δεδομένα. Εξαρτώνται άμεσα από το ποιος έχει πρόσβαση στα μέσα αυτά, πώς σχεδιάζονται οι τεχνολογίες και ποια συμφέροντα καλούνται τελικά να εξυπηρετήσουν.
Μια παγκόσμια συμμαχία για την προστασία των ανηλίκων
Οι κυβερνήσεις ανά τον κόσμο αναγνωρίζουν όλο και περισσότερο ότι η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο αποτελεί επιτακτική ανάγκη για τη δημόσια υγεία.
· Η Αυστραλία έκανε την αρχή θεσπίζοντας την πρώτη παγκοσμίως απαγόρευση που εμποδίζει τα παιδιά κάτω των 16 ετών να διατηρούν λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
· Η Γαλλία προωθεί νομοθεσία που απαγορεύει την πρόσβαση στα social media για τους κάτω των 15 ετών.
· Η Ινδονησία έχει ήδη αποκλείσει την πρόσβαση για παιδιά κάτω των 16 ετών, η Ισπανία έχει ανακοινώσει αντίστοιχα σχέδια.
· Η Ιρλανδία συνεργάζεται στενά με τους εταίρους της στην Ευρωπαϊκή Ένωση για την ανάπτυξη αυστηρών ηλικιακών περιορισμών και συστημάτων πιστοποίησης της ηλικίας των χρηστών με επίκεντρο την προστασία των εφήβων.
· Το Ηνωμένο Βασίλειο ανακοίνωσε πρόσφατα τα δικά του σχέδια για τον αποκλεισμό των παιδιών κάτω των 16 ετών από τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, εφαρμόζοντας επιπλέον δικλίδες ασφαλείας, όπως περιορισμούς στις ζωντανές μεταδόσεις (livestreaming) και στις επαφές από αγνώστους.
· Ο Καναδάς εισήγαγε νομοθεσία για τον περιορισμό της πρόσβασης των παιδιών κάτω των 16 ετών στα social media, απαιτώντας παράλληλα από τις πλατφόρμες αυστηρότερες προδιαγραφές ασφαλούς σχεδιασμού και μεγαλύτερη εταιρική λογοδοσία.
· Η Ελλάδα, πρόσφατα (τον Απρίλιο του 2026), απαγόρευσε την πρόσβαση σε επιγραμμικές υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης (online social media) για ανηλίκους που δεν έχουν συμπληρώσει το 15ο έτος της ηλικίας τους.
Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες αποτυπώνουν μια ισχυρή διεθνή συναίνεση: το ψηφιακό περιβάλλον χρειάζεται αποτελεσματική διακυβέρνηση, σχεδιασμό κατάλληλο για κάθε ηλικία και ισχυρότερες εγγυήσεις για τη θωράκιση της παιδικής υγείας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας στηρίζει έμπρακτα αυτή την προσπάθεια, ενισχύοντας την επιστημονική έρευνα για την πλήρη κατανόηση των επιπτώσεων τόσο των σημερινών όσο και των μελλοντικών τεχνολογιών, προσφέροντας τεχνική καθοδήγηση στα κράτη και προωθώντας ένα ασφαλές και δίκαιο ψηφιακό περιβάλλον υγείας.
Οι αθέατες απειλές πίσω από την οθόνη
Οι λύσεις είναι επείγουσες επειδή ο ψηφιακός κόσμος δεν είναι ουδέτερος. Ο τρόπος με τον οποίο οι πλατφόρμες σχεδιάζονται, ελέγχονται και παράγουν κέρδος διαμορφώνει πολλές πτυχές της καθημερινότητάς μας, και κυρίως την υγεία μας. Για παράδειγμα, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε στερεοτυπικό, σεξουαλικοποιημένο, βίαιο ή εισαγωγικό διακρίσεων περιεχόμενο επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους. Επιπλέον, οι αλγόριθμοι τείνουν να φιλτράρουν τις πληροφορίες υγείας με κριτήριο την προσέλκυση της προσοχής και όχι την εγκυρότητα, επιτρέποντας την ανεξέλεγκτη διασπορά παραπλανητικών ισχυρισμών. Παράλληλα, η συλλογή και η χρήση προσωπικών δεδομένων, ειδικά για τη δημιουργία καταναλωτικών προφίλ και τη στοχευμένη διαφήμιση, προκαλεί έντονη ανησυχία για την ιδιωτικότητα, τη χειραγώγηση και την ψυχική ισορροπία των νέων.
Τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα συνδέουν την υπερβολική έκθεση στις οθόνες με προβλήματα όπως το άγχος, η κατάθλιψη, οι διαταραχές ύπνου, η αυξημένη επιθετικότητα και, σε σοβαρότερες περιπτώσεις, οι τάσεις αυτοκτονίας, ιδίως ανάμεσα σε ευάλωτους εφήβους. Το ψηφιακό μάρκετινγκ στις πλατφόρμες μπορεί επίσης να εκθέσει τους χρήστες στην προώθηση επιβλαβών προϊόντων, όπως ο καπνός, το αλκοόλ και τα τυχερά παιχνίδια.
Η αλόγιστη χρήση των social media, των βιντεοπαιχνιδιών και των εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να εντείνει το αίσθημα μοναξιάς και να υποκαταστήσει τις διαπροσωπικές σχέσεις στον πραγματικό κόσμο. Η παρατεταμένη καθήλωση μπροστά σε μια οθόνη οδηγεί σε καθιστική ζωή και μειωμένο ύπνο, παράγοντες που αποτελούν γνωστούς κινδύνους για την εμφάνιση μη μεταδιδόμενων ασθενειών.
Επιπλέον, η σεξουαλική εκμετάλλευση και κακοποίηση στο διαδίκτυο παρουσιάζει έξαρση παγκοσμίως, με ραγδαία αύξηση του υλικού σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών, των εικόνων κακοποίησης που δημιουργούνται μέσω τεχνητής νοημοσύνης και του περιεχομένου deepfake με σκοπό τη σεξουαλική παρενόχληση ή τον εκφοβισμό. Οι συνέπειες όλων αυτών στην ψυχική υγεία, την εμπιστοσύνη και την ασφάλεια των παιδιών είναι βαθιές και μακροχρόνιες.
Πέρα από την απουσία βλάβης: Η ανάγκη για ψηφιακή ισορροπία
Οι εμπορικές πρακτικές των εταιρειών εντείνουν αυτούς τους κινδύνους. Πολλές πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες με μοναδικό σκοπό τη μεγιστοποίηση του χρόνου ενασχόλησης του χρήστη (engagement), χωρίς να διαθέτουν επαρκή προστασία από την έκθεση σε επιβλαβές περιεχόμενο ή ειδικές λειτουργίες που να μεριμνούν για τη σωματική και ψυχική υγεία των παιδιών.
Η μείωση της έκθεσης σε παράνομο, ακραίο ή σκληρό περιεχόμενο είναι απολύτως απαραίτητη. Όμως, η ευημερία των παιδιών απαιτεί κάτι περισσότερο από την απλή απουσία κινδύνου. Εξαρτάται από σταθερές ανθρώπινες σχέσεις, υγιή όρια, σωματική δραστηριότητα και ευκαιρίες για ουσιαστική κοινωνική επαφή στον πραγματικό κόσμο. Οι κίνδυνοι πολλαπλασιάζονται όταν το ψηφιακό περιβάλλον αποδιοργανώνει, αντί να στηρίζει, την υγιή ανάπτυξη του παιδιού.
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (Generative AI) αποτελεί έναν ακόμη καθοριστικό παράγοντα που πολλαπλασιάζει τόσο τα ρίσκα όσο και τις ευκαιρίες για την ευτυχία των παιδιών. Όταν χρησιμοποιούνται υπεύθυνα, τα εξειδικευμένα εργαλεία AI μπορούν να ενισχύσουν την εκπαίδευση, την προσβασιμότητα και την υγεία. Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις τους στις προσδοκίες των παιδιών γύρω από τις ανθρώπινες σχέσεις, την ενσυναίσθηση ή την αυτορρύθμιση παραμένουν άγνωστες. Όσο ισχύει αυτό, η υιοθέτηση μιας προληπτικής προσέγγισης δεν σημαίνει ότι είμαστε εχθροί της καινοτομίας. Σημαίνει ότι είμαστε σύμμαχοι του παιδιού.
Η ψηφιακή ισορροπία αποτελεί βασικό κομμάτι της λύσης. Ενώ το ψηφιακό περιβάλλον απαιτεί ρυθμιστικό πλαίσιο, διαφάνεια, σχεδιασμό ανάλογα με την ηλικία, ενισχυμένα χαρακτηριστικά ασφάλειας και εταιρική λογοδοσία, η επιστημονική τεκμηρίωση πρέπει να συμβαδίζει με την εξέλιξη της τεχνολογίας. Αυτό προϋποθέτει ανεξάρτητη, μακροχρόνια έρευνα σε διαφορετικές περιοχές και κοινωνικοοικονομικά στρώματα.
Ακούγοντας τη φωνή των ίδιων των νέων
Πάνω απ’ όλα, οφείλουμε να ακούσουμε τη σημερινή νεολαία. Ως ενεργοί χρήστες της τεχνολογίας, οι νέοι μπορούν να βοηθήσουν ώστε ο ψηφιακός κόσμος να εξελιχθεί με υπευθυνότητα. Ο online και ο offline κόσμος αποτελούν πλέον έναν ενιαίο χώρο, όπου τα ψηφιακά εργαλεία μπορούν είτε να υποστηρίξουν την υγιή ανάπτυξη είτε να την εκτοπίσουν. Οι νέοι άνθρωποι πρέπει να καταθέσουν τα δικά τους βιώματα, βοηθώντας στη διαμόρφωση των κατάλληλων κανόνων ασφαλείας. Οι γονείς, οι κηδεμόνες, τα σχολεία και οι τοπικές κοινότητες πρέπει επίσης να έχουν κεντρικό ρόλο σε αυτή τη συζήτηση.
Αυτή η πορεία απαιτεί συνεχή και συντονισμένη συνεργασία ανάμεσα στις κυβερνήσεις, τη βιομηχανία της τεχνολογίας, την κοινωνία των πολιτών και τους θεσμούς της δημόσιας υγείας, με κοινό στόχο τη μεγιστοποίηση των οφελών και την ελαχιστοποίηση των κινδύνων. Η μεγαλύτερη διαφάνεια, η ανταλλαγή δεδομένων, οι επιλογές σχεδιασμού που προάγουν την υγεία και η εταιρική υποστήριξη για αποτελεσματικά πρότυπα ασφαλείας, ιδίως για τους ανηλίκους, είναι θεμελιώδους σημασίας. Ο ΠΟΥ μπορεί να διαδραματίσει τον δικό του καθοριστικό ρόλο, φέρνοντας κοντά όλες τις πλευρές και καθορίζοντας παγκόσμιες νόρμες και πρότυπα.
Τα παιδιά και οι νέοι μας δεν είναι πειραματόζωα, ούτε μια εγγυημένη αγορά ή ένα εμπορεύσιμο προϊόν. Μαζί, μπορούμε και πρέπει να διαμορφώσουμε ψηφιακά περιβάλλοντα που θα προστατεύουν και θα στηρίζουν την υγιή τους ανάπτυξη. Οι επιλογές που κάνουμε σήμερα θα αφήσουν το αποτύπωμά τους στις επόμενες γενιές.
