Τρόπους προστασίας από τα δαγκώματα φιδιών μπορούν να ακολουθήσουν όσοι ζουν και κινούνται στην ύπαιθρο ή εργάζονται σε αυτήν προκειμένου να αποφύγουν ένα δάγκωμα ή να μην κινδυνεύσουν από αυτό. Σύμφωνα με τον Ηλία Στραχίνη, βιολόγο, υποψήφιο διδάκτορα του Τμήματος Βιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μερικά από τα ενδεικνυόμενα, πολύ απλά μέτρα πρόληψης είναι η χρήση σκληρού και ψηλού υποδήματος, που φτάνει πάνω από τον αστράγαλο, και γαντιών -κατά προτίμηση συγκόλλησης- σε περίπτωση χειρωνακτικών εργασιών στην ύπαιθρο.
Όπως επισημαίνει στο ΑΠΕ–ΜΠΕ ο κ. Στραχίνης, καλό είναι επίσης να προσέχουν όλοι πού βάζουν τα χέρια τους και πού πατάνε, ενώ όσοι κάνουν πεζοπορία θα πρέπει να βαδίζουν σε ανοιχτό καθαρό μονοπάτι και να μην μπαίνουν μέσα στα χόρτα, ειδικά αν έχουν χαμηλά παπούτσια.
Ο κ. Στραχίνης διευκρινίζει ότι «υπάρχουν φίδια που έχουν επικίνδυνο δάγκωμα, φέρουν δηλητήριο και το δάγκωμά τους είναι δυνητικά θανατηφόρο», επισημαίνοντας πως «ξέρουμε ότι υπάρχει η οχιά στον βιότοπό της άρα και εμείς οφείλουμε να προσέχουμε με πολύ απλά μέτρα ασφαλείας». Ωστόσο υπογραμμίζει ότι «δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν αύξηση των φιδιών είτε στην Ελλάδα είτε οπουδήποτε. Αντιθέτως όλες οι ενδείξεις δείχνουν ότι τα ερπετά, μαζί και με άλλες κατηγορίες ζώων, έχουν φθίνουσα πληθυσμιακή πορεία λόγω των ανθρώπινων δραστηριοτήτων και της κλιματικής αλλαγής».
«Όταν οδηγούμε δεν περνάμε το στενό όπου υπάρχει στοπ χωρίς να σταματήσουμε. Ξέρουμε ότι υπάρχει πιθανότητα να περνάει ένα άλλο αυτοκίνητο, οπότε κόβουμε ταχύτητα και ελέγχουμε. Το ίδιο ακριβώς πρέπει να κάνουμε σε όλους τους χώρους που υπάρχει επικινδυνότητα από τα φίδια» σημειώνει χαρακτηριστικά.
Πότε υπάρχει κίνδυνος;
Στο ερώτημα «πότε υπάρχει κίνδυνος» απαντά: «Κινδυνεύουμε να δαγκωθούμε από οχιά, μόνο στις περιπτώσεις που την πιάσουμε, την πατήσουμε ή την πλησιάσουμε σε απόσταση αναπνοής, ειδικά την ώρα που μας προειδοποιεί με συριγμό. Η αρπαγή σημαίνει θάνατος στην άγρια φύση. Οπότε η οχιά αμύνεται, δεν επιτίθεται. Δεν έχουμε φίδια που μας βλέπουν και μας στήνουν ενέδρα να μας δαγκώσουν, όπως συχνά φημολογείται, ή έρχονται κατά πάνω μας να μας δαγκώσουν γιατί μας μισούν. Θα δαγκωθούμε μόνο αν αρπάξουμε, πιάσουμε επίτηδες ή κατά λάθος μια οχιά, αν την πατήσουμε ή αν την πλησιάσουμε σε απόσταση μερικών εκατοστών ειδικά όσο αυτή συρίζει, προειδοποιεί».
Οδηγίες για μετά το δάγκωμα
Ακόμη όμως και μετά από ένα δάγκωμα, τονίζει ότι είναι πολύ σημαντικές οι πρώτες ενέργειες που θα πρέπει να γίνουν καθώς, όπως λέει, κυκλοφορούν στο διαδίκτυο πάρα πολλές οδηγίες που περιέχουν ανακρίβειες και απαρχαιωμένες πρακτικές. Συγκεκριμένα, οι τελευταίες επικαιροποιημένες οδηγίες που είναι σύμφωνες με τις κατευθύνσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και δημοσιεύονται στην ιστοσελίδα www.herpetofauna.gr, προβλέπουν ότι εφόσον κάποιος δεχτεί δάγκωμα θα πρέπει να μείνει ψύχραιμος, να μην περπατήσει, να μην οδηγήσει, να μεταφερθεί σε κάποιο νοσοκομείο, να μην δέσει το δαγκωμένο μέλος, να το κρατήσει ακίνητο, να μην σκίσει το δέρμα και να μην ρουφήξει το δηλητήριο, να μην εφαρμόσει πάγο στην περιοχή του δήγματος, να μην λάβει παυσίπονα ή αλκοόλ (εκτός από παρακεταμόλη), να μην χρησιμοποιήσει συσκευές άντλησης δηλητηρίου και να καλέσει το 166 ή το 112 για βοήθεια.
«Είναι πολύ κρίσιμο το στάδιο που μεσολαβεί μεταξύ του δαγκώματος και της διακομιδής μας στο νοσοκομείο. Αν γίνουν λάθος κινήσεις μπορεί να κινδυνέψει πραγματικά η ζωή μας. Κάποιες κινήσεις είναι πολύ πιο επικίνδυνες από οποιοδήποτε δηλητηριώδες ζώο της χώρας. Τέτοιες είναι οι σφιχτές περιδέσεις, το σκίσιμο του δέρματος, το ρούφηγμα, ο πανικός, το περπάτημα» σχολιάζει.
Έως διακόσια δαγκώματα από φίδι κάθε χρόνο στην Ελλάδα
Σε επίπεδο αριθμών, ο κ. Στραχίνης αναφέρει ότι κάθε χρόνο συμβαίνουν έως διακόσια δαγκώματα από φίδι στην Ελλάδα, ενώ κάνει λόγο για έναν θάνατο ανά 500 περιστατικά περίπου που καταγράφεται κυρίως σε ανθρώπους με βεβαρημένη υγεία ή σε περιπτώσεις όπου έγιναν λάθη κατά τις πρώτες βοήθειες και τη θεραπεία. Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στους αγρότες που εκτελούν τις εργασίες τους χωρίς τον απαραίτητο εξοπλισμό και σχολιάζει ότι εφόσον λαμβάνονται τα απαραίτητα μέτρα προφύλαξης θα μειώνονται τα δαγκώματα κατά πολύ.
Δεν υπάρχει μελέτη που να δείχνει αύξηση του πληθυσμού των φιδιών
Από την άλλη πλευρά διευκρινίζει ότι δεν υπάρχει καμία μελέτη σε επίπεδο ευρύτερων περιοχών που να δείχνει αύξηση του πληθυσμού των φιδιών. Αντιθέτως γνωστοποιεί ότι σύμφωνα με την καταγραφή που έκανε η Ελληνική Ερπετολογική Εταιρεία το 2023 και το 2024 στο πλαίσιο της υποχρέωσης της Ελλάδας προς την Ευρωπαϊκή Ένωση για την εποπτεία των ερπετών και αμφιβίων της χώρας, δεν παρατηρήθηκε καμία απολύτως ένδειξη αύξησης των πληθυσμών τους. Μάλιστα, σε σχέση με την εποπτεία που είχε γίνει το 2014 και 2015, παρατηρήθηκε σε ορισμένες περιπτώσεις μείωση και υποβάθμιση των βιοτόπων, λόγω των ανθρωπογενών παρεμβάσεων, της ρύπανσης, της εισαγωγής ξενικών ειδών και της κλιματικής αλλαγής.
Ειδικά στην τελευταία περίπτωση, οι ήπιοι χειμώνες δυσκολεύουν την αναπαραγωγή των φιδιών καθώς εκείνα μένουν περισσότερο καιρό ξύπνια, ενώ δεν μπορούν να βρουν τροφή και δεν έχουν την απαραίτητη ενέργεια για τη δημιουργία πολλών απογόνων. Παράλληλα, τα περισσότερα μικρά μέχρι να ενηλικιωθούν γίνονται βορά για άλλα ζώα. Συνεπώς πολύ λίγοι απόγονοι φτάνουν στην ενηλικίωση για να δώσουν απογόνους, κάτι που καθιστά αδύνατες τις πληθυσμιακές εκρήξεις ή τις αισθητές αυξήσεις από τη μια χρονιά στην άλλη.
Σε ό,τι αφορά, άλλωστε, την εισαγωγή ξενικών ειδών, φέρνει ως παράδειγμα τις αδέσποτες γάτες (οι οποίες δεν ανήκουν στην άγρια φύση αφού προέκυψαν από επιλεκτικές αναπαραγωγές χιλιάδων ετών), τον υβριδικό-κυνηγετικό φασιανό που εκτρέφεται και απελευθερώνεται μαζικά σε περιοχές που δεν υπάρχει καν αυτόχθονος φασιανός αλλά και τα μινκ εκτροφής για γουνοποιία που απελευθερώθηκαν από μια ακτιβιστική ομάδα, με συνέπεια να εδραιώσουν πληθυσμό που εξαπλώνεται και απειλεί όλα τα αυτόχθονα είδη, προκαλώντας τεράστια ζημιά στη βιοποικιλότητα και στο οικοσύστημα κατ’ επέκταση.
Είναι τελικά ένα παρεξηγημένο είδος;
Μεταξύ άλλων, ο κ. Στραχίνης επισημαίνει ότι το πλήθος των αναρτήσεων στο διαδίκτυο που σχετίζονται με τα φίδια δημιουργεί ενδεχομένως την εντύπωση ότι ο πληθυσμός τους έχει αυξηθεί. Επίσης ο φόβος προκύπτει από το γεγονός ότι υπάρχουν φίδια με επικίνδυνο δάγκωμα, ωστόσο ο κίνδυνος δεν είναι τόσο μεγάλος όσο φημολογείται γιατί δεν είναι επιθετικά αυτά τα ζώα, ούτε έχουν τόσο επικίνδυνο δηλητήριο όσο φημολογείται. Επιπλέον υπάρχουν ακόμη αντιλήψεις που έχουν δαιμονοποιήσει το φίδι και ερμηνεύονται ρεαλιστικά σχετικές αναφορές σε συμβολικά κείμενα, κάτι που είναι λάθος. «Τα φίδια δεν είναι κακά, δεν είναι ο δαίμονας, είναι ένα ζώο όπως όλα τα άλλα, απλώς έχουν την ‘ατυχία’ να μην έχουν πόδια, όπως άλλωστε και τα χέλια, τα σκουλήκια και οι σαύρες χωρίς πόδια» προσθέτει.
Πόσο σημαντικά είναι τα φίδια για το οικοσύστημα;
«Είναι πολύ σπουδαία. Όπως όλα τα μέλη ενός οικοσυστήματος, μιας ισορροπίας που έχει προκύψει μέσα από δεκάδες και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, έτσι και αυτά παίζουν το ρόλο τους. Είναι σαν τα γρανάζια ενός πολύ ισορροπημένου μηχανισμού. Τα φίδια είναι ταυτόχρονα και θηρευτές μικρότερων ζώων και θηράματα μεγαλύτερων ζώων, όπως και αυστηρώς προστατευόμενων πτηνών. Αλλά είναι και θηρευτές τρωκτικών που πολλαπλασιάζονται ραγδαία και σε κάποιες περιπτώσεις μεγάλων εντόμων» συμπληρώνει.
*Φωτ. Ηλίας Στραχίνης
ΑΠΕ-ΜΠΕ