Μέχρι σήμερα, για να μάθει ένας γιατρός πόσο εκτεταμένη είναι η βλάβη που προκαλεί η νόσος του Αλτσχάιμερ στον εγκέφαλο, χρειαζόταν συνήθως ένας ειδικός απεικονιστικός έλεγχος, ακριβός και διαθέσιμος μόνο σε λίγα κέντρα. Μια νέα εξέταση αίματος φιλοδοξεί να αλλάξει αυτό το δεδομένο. Ερευνητές παρουσίασαν στη Βοστώνη, στο συνέδριο Clinical Trials on Alzheimer’s Disease* (CTAD), ένα τεστ που βοηθά να φανεί σε ποιο στάδιο βρίσκεται η νόσος, και μάλιστα με ένα απλό δείγμα αίματος.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Τι μετράει το νέο τεστ
Το τεστ, που έχει αναπτύξει η εταιρεία Alamar Biosciences, μετρά έναν βιοδείκτη με το όνομα eMTBR-tau. Η συγκέντρωσή του στο αίμα αντανακλά το πόσο έχουν συσσωρευτεί μέσα στα νευρικά κύτταρα τα «μπερδεμένα κουβάρια» της πρωτεΐνης tau, γνωστά ως νευροϊνιδιακά τολύπια (tau tangles). Μαζί με τις πλάκες β-αμυλοειδούς, τα τολύπια είναι το δεύτερο βασικό χαρακτηριστικό της νόσου. Η ύπαρξη και των δύο είναι αυτό που επιτρέπει να μιλήσουμε για Αλτσχάιμερ με βεβαιότητα.
Ως τώρα, η μέτρηση του eMTBR-tau απαιτούσε σύνθετες εργαστηριακές τεχνικές, όπως η φασματομετρία μάζας. Σύμφωνα με τη μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό JAMA**, ο βιοδείκτης μπορεί πλέον να μετρηθεί στο πλάσμα με ανοσοδοκιμασία, μια μέθοδο που βασίζεται σε αντισώματα και προσφέρεται για χρήση σε μεγάλη κλίμακα. Αρκεί μικρή ποσότητα αίματος.
Τι δεν μπορούσαν να δείξουν οι υπάρχουσες εξετάσεις
Οι εξετάσεις αίματος που κυκλοφορούν σήμερα για το Αλτσχάιμερ μετρούν πρωτεΐνες όπως το β-αμυλοειδές και η φωσφορυλιωμένη tau (p-tau). Τα επίπεδά τους αυξάνονται νωρίς στην πορεία της νόσου, γι’ αυτό και είναι πολύτιμα για την έγκαιρη ανίχνευση. Για την επιβάρυνση των τολυπίων tau στα προχωρημένα στάδια όμως δίνουν περιορισμένες πληροφορίες.
Εδώ βρίσκεται και το πρακτικό πρόβλημα. Πολλοί άνθρωποι έχουν συσσώρευση αμυλοειδούς χωρίς να έχουν αναπτύξει ακόμη εκτεταμένα τολύπια tau. Ένα θετικό αποτέλεσμα p-tau217 δείχνει λοιπόν ότι η νόσος υπάρχει, αλλά δεν αρκεί για να πει αν εξηγεί τα συμπτώματα του ασθενούς.
«Μία από τις δυσκολότερες προκλήσεις στη διάγνωση του Αλτσχάιμερ είναι να αποδειχθεί, σε έναν ασθενή με γνωστική έκπτωση, όχι απλώς ότι υπάρχει παθολογία Αλτσχάιμερ, αλλά ότι βρίσκεται σε αρκετά προχωρημένο βιολογικό στάδιο ώστε να αποτελεί πιθανή αιτία των συμπτωμάτων», εξηγεί ο επικεφαλής της μελέτης, Dr. Niklas Mattsson-Carlgren από το Πανεπιστήμιο του Lund στη Σουηδία.
Δύο εξετάσεις αίματος αντί για μία
Η ιδέα των ερευνητών είναι να συνδυάζονται οι εξετάσεις. Σε προηγούμενη μελέτη της ίδιας ομάδας, που δημοσιεύτηκε στο Lancet Neurology, δοκιμάστηκε μια διαδοχική προσέγγιση σε δύο βήματα. Πρώτα το p-tau217 επιβεβαιώνει την παρουσία αμυλοειδούς και έπειτα ένας βιοδείκτης τολυπίων, ο eMTBR-tau243, δείχνει αν η παθολογία συμβάλλει πράγματι στα συμπτώματα. Σε άτομα με θετικό p-tau217, η προσθήκη του δεύτερου βιοδείκτη ανέβασε την ακρίβεια στην αναγνώριση της εγκατεστημένης νόσου στο 81%. Η θετική προγνωστική αξία έφτασε το 84%, δηλαδή η εξέταση επιβεβαίωνε σωστά τη νόσο στα περισσότερα θετικά αποτελέσματα. Οι θετικές τιμές συνδέθηκαν επίσης με μεγαλύτερο φορτίο tau στην απεικόνιση PET και με ταχύτερη γνωστική έκπτωση στο χρόνο. Τα ευρήματα επιβεβαιώθηκαν και σε ανεξάρτητη ομάδα συμμετεχόντων στις ΗΠΑ.
Η νέα εξέταση της Alamar, που βασίζεται στην πλατφόρμα NULISA, προσπαθεί να μεταφέρει αυτή τη λογική από τα εξειδικευμένα εργαστήρια σε μια πιο προσιτή, εύκολα επεκτάσιμη μορφή. Όπως σημειώνει ο Nicholas Ashton, συν-επικεφαλής της μελέτης από το Banner Sun Health Research Institute στο Sun City της Αριζόνα, ένας απλός και ευρέως εφαρμόσιμος τρόπος να προσδιορίζεται η έκταση των τολυπίων tau στον εγκέφαλο αποτελεί σημαντικό βήμα για την κατανόηση της νόσου.
Γιατί έχει σημασία για τις θεραπείες
Η πληροφορία για τα τολύπια tau δεν είναι μόνο διαγνωστική. Στην αγορά κυκλοφορούν σήμερα δύο φάρμακα για το Αλτσχάιμερ, που στοχεύουν στη μείωση των πλακών β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο. Παράλληλα, βρίσκονται υπό ανάπτυξη αρκετά φάρμακα που στοχεύουν την tau. Για αυτά, ένας εύκολος τρόπος να φαίνεται η επιβάρυνση των τολυπίων θα ήταν πολύτιμος σε δύο σημεία. Θα βοηθούσε να επιλέγονται οι κατάλληλοι ασθενείς για τις κλινικές δοκιμές και θα επέτρεπε να παρακολουθείται, με επαναλαμβανόμενες αιμοληψίες, αν η θεραπεία επηρεάζει τη νόσο.
Σύμφωνα με τον Ashton, οι υπάρχουσες εξετάσεις αίματος και το νέο τεστ eMTBR-tau, αν χρησιμοποιηθούν μαζί, θα μπορούσαν να βοηθήσουν τους γιατρούς να παίρνουν καλύτερες θεραπευτικές αποφάσεις και να εντοπίζουν τους κατάλληλους ασθενείς για κλινικές μελέτες.
Τι πρέπει να ξέρουμε πριν ενθουσιαστούμε
Η εξέταση δεν είναι ακόμη διαθέσιμη για κλινική χρήση και, όπως τονίζουν οι ερευνητές στην εργασία τους στο JAMA, δεν προορίζεται να θέσει από μόνη της τη διάγνωση του Αλτσχάιμερ. Η διάγνωση παραμένει μια ολοκληρωμένη κλινική κρίση, που στηρίζεται στο ιστορικό, στη γνωστική αξιολόγηση και σε συμπληρωματικές εξετάσεις. Η ομάδα του Lund δηλώνει ότι θα συνεχίσει να μελετά το eMTBR-tau, με στόχο την επικύρωσή του για χρήση στην καθημερινή κλινική πράξη.
Αν η επικύρωση επιβεβαιώσει τα αρχικά ευρήματα, ένα απλό δείγμα αίματος θα μπορούσε στο μέλλον να λέει στους γιατρούς όχι μόνο ότι η νόσος υπάρχει, αλλά και πόσο έχει προχωρήσει.
