Μια γενιά που αλλάζει – και προειδοποιεί
Η πανευρωπαϊκή έρευνα ESPAD 2024 (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs), η μεγαλύτερη διεθνής μελέτη για τις εξαρτητικές συμπεριφορές των εφήβων, καταγράφει μια νέα, ανησυχητική εικόνα: οι Ευρωπαίοι έφηβοι πίνουν και καπνίζουν λιγότερο, όμως αναπτύσσουν νέες μορφές εξάρτησης, κυρίως μέσα από το διαδίκτυο, τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα τυχερά παιχνίδια.
Σήμερα, αναμένεται η αναλυτική ελληνική έκθεση
Η πλήρης ευρωπαϊκή έκθεση δημοσιοποιήθηκε, χτες Τρίτη 21 Οκτωβρίου, ενώ η αναλυτική ελληνική έκθεση —με στοιχεία από όλες τις Περιφέρειες της χώρας— θα παρουσιαστεί σήμερα, Τετάρτη 22 Οκτωβρίου, από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής» (ΕΠΙΨΥ).
Η ευρωπαϊκή εικόνα: λιγότερο αλκοόλ, περισσότερο «vaping» και ψηφιακοί κίνδυνοι
Η έρευνα του 2024 πραγματοποιήθηκε σε 37 ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων 25 κράτη-μέλη της Ε.Ε., σε συνεργασία με τον Οργανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τα Ναρκωτικά (EUDA) και τον συντονισμό του Ιταλικού Εθνικού Συμβουλίου για την Έρευνα (CNR). Συμμετείχαν 113.882 μαθητές ηλικίας 15–16 ετών, απαντώντας σε ανώνυμα ερωτηματολόγια.
Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, η ESPAD επιβεβαιώνει τη συνεχιζόμενη μείωση στη χρήση αλκοόλ, καπνού και κάνναβης. Ωστόσο, αναδύονται νέες εξαρτητικές συμπεριφορές που προκαλούν ανησυχία:
· αυξημένη χρήση ηλεκτρονικών τσιγάρων/vapes,
· μη ιατρική χρήση ψυχοδραστικών φαρμάκων,
· απότομη άνοδος του στοιχηματισμού και των τυχερών παιχνιδιών,
· καθώς και υπερβολική χρήση social media και διαδικτυακών παιχνιδιών.
Τα φαινόμενα αυτά είναι εντονότερα στα κορίτσια, με αποτέλεσμα το ιστορικό χάσμα μεταξύ των φύλων στη χρήση ουσιών να μειώνεται ή ακόμη και να αντιστρέφεται.
«Η μείωση των παραδοσιακών ουσιών δεν σημαίνει απαραίτητα και μείωση του κινδύνου», αναφέρει η έκθεση. «Η συνύπαρξη ψυχοδραστικών ουσιών και ψηφιακών συμπεριφορών υψηλού κινδύνου συνιστά μια νέα, σύνθετη πρόκληση για τη δημόσια υγεία».
Η Ελλάδα ψηλά σε κάπνισμα και πρόσβαση σε αλκοόλ
Η ελληνική συμμετοχή στην ESPAD 2024, που πραγματοποιήθηκε από το ΕΠΙΨΥ σε δείγμα 6.810 μαθητών από 488 σχολικές μονάδες, χρηματοδοτήθηκε από το Υπουργείο Υγείας.
Τα ευρήματα για τη χώρα μας προκαλούν προβληματισμό:
· Οι 16χρονοι στην Ελλάδα καπνίζουν περισσότερο από τον μέσο όρο των Ευρωπαίων συνομηλίκων τους: το 54% έχει καπνίσει παραδοσιακό ή/και ηλεκτρονικό τσιγάρο, έναντι 48% στην Ευρώπη.
· Το vaping αυξάνεται ραγδαία, ενώ παρατηρείται πειραματισμός σε όλο και μικρότερες ηλικίες (κάτω των 13 ετών).
· Η πρόσβαση σε προϊόντα καπνού και αλκοόλ θεωρείται από τους Έλληνες εφήβους από τις ευκολότερες στην Ευρώπη.
Παρά τη μικρή κάμψη στη συνολική κατανάλωση αλκοόλ, η Ελλάδα παραμένει πάνω από τον μέσο όρο σε υπερβολική κατανάλωση (≥5 ποτά στη σειρά) και περιστατικά μέθης, που μάλιστα αυξάνονται την τελευταία πενταετία.
Παράνομες ουσίες και τυχερά παιχνίδια: μια ανησυχητική σταθερότητα
Αντίθετα με τις προηγούμενες δεκαετίες, τα ποσοστά χρήσης παράνομων ουσιών στην Ελλάδα είναι πλέον ίσα ή και οριακά υψηλότερα του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Η χώρα καταγράφει υψηλότερη χρήση εισπνεόμενων ουσιών (όπως κόλλα και βενζίνη) και ισχυρών οπιοειδών παυσίπονων χωρίς ιατρική συνταγή, ενώ σημαντικό ποσοστό εφήβων δηλώνει ότι θα μπορούσε εύκολα να βρει κάνναβη, κοκαΐνη ή ηρεμιστικά, αν το επιθυμούσε.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η ενασχόληση με τα τυχερά παιχνίδια και τον στοιχηματισμό, όπου η Ελλάδα κατέχει μία από τις υψηλότερες θέσεις στην Ευρώπη: 11% των εφήβων αναφέρουν υπερβολική ενασχόληση, έναντι 6% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Μια 40ετής παράδοση ερευνών – πολύτιμο εργαλείο πολιτικής
Η ελληνική ESPAD, που υλοποιείται από το 1993 από το ΕΠΙΨΥ, αποτελεί συνέχεια της πρώτης πανελλήνιας έρευνας του 1984 για τη χρήση ουσιών στους εφήβους. Εντάσσεται στις δράσεις του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά, το Αλκοόλ και άλλες Εξαρτητικές Συμπεριφορές (ΕΚΤΕΠΝ) και παρέχει διαχρονικά, αξιόπιστα δεδομένα για τη χάραξη πολιτικών πρόληψης στη χώρα.
Νέες στρατηγικές προτεραιότητες για την πρόληψη
Τα ευρήματα της ESPAD 2024 αναδεικνύουν την ανάγκη επανεξέτασης των πολιτικών πρόληψης στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Οι ερευνητές και οι φορείς πολιτικής υγείας επισημαίνουν τρεις βασικές προτεραιότητες:
1. Επιστημονικά τεκμηριωμένη πρόληψη:
Επέκταση προγραμμάτων πρόληψης βασισμένων σε αποδεδειγμένα δεδομένα, που να καλύπτουν όλο το φάσμα των εξαρτητικών συμπεριφορών. Εργαλεία όπως το Ευρωπαϊκό Εγχειρίδιο για την Πρόληψη (EUPC) και η βάση Xchange του EUDA προσφέρουν έτοιμα, αξιολογημένα προγράμματα.
2. Ρύθμιση του ψηφιακού περιβάλλοντος:
Ανάπτυξη στρατηγικών για τη μείωση της πρώιμης έκθεσης των νέων σε ψηφιακούς κινδύνους — από τον εθιστικό σχεδιασμό των online παιχνιδιών έως την πρόσβαση ανηλίκων σε τυχερά παιχνίδια μέσω διαδικτύου, με μέτρα όπως η ψηφιακή ταυτοποίηση και η επαλήθευση ηλικίας.
3. Έμφαση στην ψυχική υγεία και την ευημερία:
Οι πολιτικές πρέπει να επικεντρωθούν στην ψυχική υγεία των εφήβων, με ειδική προσοχή στα κορίτσια, όπου καταγράφονται αυξανόμενοι δείκτες άγχους, πίεσης και επικίνδυνων συμπεριφορών.
«Από τον κίνδυνο στην ανθεκτικότητα»
Η έκθεση καταλήγει με μια ισχυρή επισήμανση: μόνο με διεπιστημονικές, ευέλικτες στρατηγικές και συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων μπορεί ο κίνδυνος να μετατραπεί σε ανθεκτικότητα και να διαμορφωθούν υγιή περιβάλλοντα για τη νέα γενιά.
Η ESPAD 2024 και η ελληνική της έκθεση, που δημοσιοποιείται σήμερα, προσφέρουν ένα πολύτιμο εργαλείο για τους πολιτικούς, τους επαγγελματίες υγείας και τους εκπαιδευτικούς – ένα σημείο αναφοράς για την επόμενη ημέρα της πρόληψης στην Ελλάδα.