Υπάρχουν αριθμοί που, όταν τους δεις μαζεμένους, αλλάζουν τον τρόπο που σκέφτεσαι για μια νόσο. Περισσότεροι από 6,86 εκατομμύρια δικαιούχοι έχουν αποκτήσει δωρεάν πρόσβαση σε προληπτικές εξετάσεις μέσω του Εθνικού Προγράμματος «Προλαμβάνω», ενώ 274.410 άνθρωποι εντοπίστηκαν εγκαίρως με ευρήματα.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Πίσω από αυτές τις κρύες στατιστικές κρύβονται ζωές που πήραν διαφορετική τροπή, επειδή κάποιος πρόλαβε να δει αυτό που ακόμη δεν είχε γίνει καρκίνος. Αυτό ακριβώς είναι το στοίχημα του οργανωμένου προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του παχέος εντέρου: να σταματήσει τη νόσο πριν καν προλάβει να εμφανιστεί.
Με αφορμή την επικείμενη Επιστημονική Ημερίδα «Εθνικό Πρόγραμμα Πρόληψης για τον Καρκίνο του Παχέος Εντέρου “Προλαμβάνω”: Απόδοση, Προκλήσεις και Δυνατότητες Βελτίωσης», που θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου στο Αμφιθέατρο Αργυριάδης του Πανεπιστημίου Αθηνών, πραγματοποιήθηκε συνέντευξη Τύπου στην οποία μίλησαν κορυφαίοι επιστήμονες και θεσμικοί παράγοντες για την πορεία, τα αποτελέσματα και το μέλλον του προγράμματος.
Μια νόσος που προλαβαίνεται, αν ξέρεις πού να κοιτάξεις
Ο καρκίνος του παχέος εντέρου παραμένει μία από τις σημαντικότερες αιτίες νοσηρότητας και θνητότητας από καρκίνο, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του, όμως, είναι ότι η οργανωμένη πρόληψη μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή του. Η νόσος συνήθως δεν εμφανίζεται ξαφνικά· αναπτύσσεται σταδιακά, μέσα σε χρόνια, ξεκινώντας από προκαρκινικές βλάβες, τους πολύποδες. Η έγκαιρη ανίχνευση και αφαίρεσή τους μπορεί να διακόψει την πορεία τους προς την κακοήθεια — γι’ αυτό και ο συστηματικός προσυμπτωματικός έλεγχος αποκτά τόσο μεγάλη βαρύτητα.
Στη συνέντευξη Τύπου παρευρέθηκαν ο Καθηγητής Παθολογίας-Γαστρεντερολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και Διευθυντής της Α’ Πανεπιστημιακής Γαστρεντερολογικής Κλινικής του Γ.Ν.Α. «Λαϊκό», Πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Γαστρεντερολογίας & Διατροφής και Πρόεδρος της Ελληνικής Γαστρεντερολογικής Εταιρείας, κ. Γεώργιος Παπαθεοδωρίδης, ο Γαστρεντερολόγος και Πρόεδρος της Επαγγελματικής Ένωσης Γαστρεντερολόγων Ελλάδας, κ. Αλέξανδρος Κωφοκώτσιος, καθώς και ο Πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών, κ. Γεώργιος Πατούλης. Παρόντες ήταν επίσης ο Γενικός Διευθυντής του Συλλόγου Ασθενών Ήπατος Ελλάδος «Προμηθέας», κ. Γεώργιος Καλαμίτσης, και η Διευθύντρια της Ένωσης Ασθενών Ελλάδος, κα Ναταλία Τουμπανάκη.
Πώς λειτουργεί το «Προλαμβάνω»
Το Εθνικό Πρόγραμμα Προσυμπτωματικού Ελέγχου «Προλαμβάνω» εφαρμόζεται από το 2024 και βασίζεται σε μια απλή, αλλά αποτελεσματική λογική: εξέταση κοπράνων και, σε περίπτωση θετικού αποτελέσματος, παραπομπή για κολονοσκόπηση. Όπως τόνισε ο καθηγητής Γεώργιος Παπαθεοδωρίδης, τα οργανωμένα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικά στη μείωση τόσο της επίπτωσης όσο και της θνητότητας από τον καρκίνο του παχέος εντέρου.
Για τα άτομα μέσου κινδύνου, οι βασικές μέθοδοι ελέγχου περιλαμβάνουν την ανοσοϊστοχημική εξέταση αιμοσφαιρίνης κοπράνων (FIT), με παραπομπή για κολονοσκόπηση σε περίπτωση θετικού αποτελέσματος, αλλά και την ίδια την κολονοσκόπηση ως πρωτογενή εξέταση. Η FIT είναι ευκολότερα εφαρμόσιμη και ευρύτερα αποδεκτή από το κοινό, ενώ η κολονοσκόπηση προσφέρει υψηλότερη ατομική ευαισθησία, απαιτεί όμως περισσότερους πόρους και συναντά μεγαλύτερη διστακτικότητα.
Τι πρέπει να αλλάξει για να «τρέξει» ακόμη καλύτερα
Ο κ. Αλέξανδρος Κωφοκώτσιος, με βάση την εμπειρία εφαρμογής του προγράμματος, ανέδειξε μια σειρά συγκεκριμένων παρεμβάσεων που μπορούν να ενισχύσουν περαιτέρω την αποτελεσματικότητά του. Πρότεινε τον Προσωπικό Ιατρό ως κεντρικό πρωταγωνιστή μιας πιο εξατομικευμένης πρόληψης, μέσα από τη λήψη ιατρικού και οικογενειακού ιστορικού που θα επιτρέπει την ορθή κατηγοριοποίηση του κινδύνου κάθε πολίτη.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη δημιουργίας ενός Fast-Track πρωτοκόλλου για τα θετικά αποτελέσματα, ώστε να περιορίζεται ο χρόνος αναμονής μέχρι την κολονοσκόπηση, με συγκεκριμένο χρονικό όριο και κεντρικό σύστημα ραντεβού που θα κατευθύνει γρήγορα τον πολίτη στην κατάλληλη δομή, δημόσια ή ιδιωτική. Παράλληλα, κρίθηκε αναγκαία η εξασφάλιση επαρκών οικονομικών και υλικοτεχνικών πόρων, τόσο για τη συμμετοχή ιδιωτών γαστρεντερολόγων όσο και για τον εκσυγχρονισμό των ενδοσκοπικών μονάδων των νοσοκομείων.
Μια ακόμη πρόταση αφορά τη δημιουργία Εθνικού Μητρώου Πολυπόδων, όπου θα καταγράφονται ψηφιακά τα ευρήματα και τα αποτελέσματα βιοψιών, με δυνατότητα αυτόματης υπενθύμισης για τον επόμενο απαραίτητο έλεγχο. Τέλος, ο κ. Κωφοκώτσιος υπογράμμισε τη σημασία μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής ενημέρωσης του κοινού, που θα απομυθοποιήσει την κολονοσκόπηση και θα ενισχύσει τη συμμετοχή στον προληπτικό έλεγχο — όχι μέσα από τον φόβο, αλλά μέσα από την ανάδειξη της θεραπευτικής αξίας της έγκαιρης παρέμβασης.
Η θέση της Πολιτείας: από τη σύσταση στην ενεργό δράση
Στη συνέντευξη Τύπου παρενέβη και η Γενική Γραμματέας Δημόσιας Υγείας, κα Χριστίνα-Μαρία Κράββαρη, η οποία συνεχάρη τους διοργανωτές για την επιλογή να θέσουν στο επίκεντρο τον καρκίνο του παχέος εντέρου — μια νόσο για την οποία η επιστήμη προσφέρει πλέον τη δυνατότητα όχι μόνο έγκαιρης διάγνωσης, αλλά και εντοπισμού και αντιμετώπισης προκαρκινικών βλαβών πριν αυτές εξελιχθούν σε καρκίνο.
Όπως εξήγησε, το «Προλαμβάνω» σηματοδοτεί μια ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο που η χώρα οργανώνει την πρόληψη. Για πρώτη φορά εφαρμόζεται σε εθνική κλίμακα ένα οργανωμένο πρόγραμμα με συγκεκριμένο πληθυσμό-στόχο, ψηφιακή υποστήριξη, δωρεάν πρόσβαση και καθορισμένη διαδρομή παραπομπής. Ο πολίτης δεν καλείται απλώς να εξεταστεί· εντάσσεται σε μια οργανωμένη διαδρομή που ξεκινά από τον αρχικό έλεγχο και, εφόσον χρειαστεί, συνεχίζεται με ιατρική αξιολόγηση, κολονοσκόπηση και βιοψία, χωρίς καμία οικονομική επιβάρυνση. Η Πολιτεία, όπως τόνισε η κα Κράββαρη, δεν περιορίζεται πια στην ενημέρωση του πολίτη, αλλά αναλαμβάνει ενεργητικά να τον προσεγγίσει και να του εξασφαλίσει συγκεκριμένη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η συμμετοχή στον προσυμπτωματικό έλεγχο δεν κατανέμεται ισότιμα στον πληθυσμό. Παράγοντες όπως η γεωγραφία, το εισόδημα, η εκπαίδευση και η εγγραμματοσύνη υγείας επηρεάζουν τόσο τη συμμετοχή όσο και την έγκαιρη διάγνωση. Ένα εθνικό οργανωμένο πρόγραμμα, όπως σημείωσε η Γενική Γραμματέας, δεν αυξάνει απλώς τον αριθμό των εξετάσεων, αλλά δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τον περιορισμό ανισοτήτων που διαφορετικά αναπαράγονται μέσα στο ίδιο το σύστημα υγείας.
Από την ποσότητα στην ποιότητα: τι έρχεται στην επόμενη φάση
Η κα Κράββαρη ήταν σαφής ως προς τις προτεραιότητες της επόμενης περιόδου: το στοίχημα δεν είναι πλέον μόνο η αύξηση του αριθμού των συμμετεχόντων, αλλά η ποιότητα, η πληθυσμιακή κάλυψη και, κυρίως, το πραγματικό αποτέλεσμα. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιο ποσοστό του πληθυσμού-στόχου συμμετέχει, ποιες ομάδες υστερούν, πού εντοπίζονται γεωγραφικές ή κοινωνικές αποκλίσεις, αλλά και αν ο πολίτης με θετικό αποτέλεσμα ολοκληρώνει έγκαιρα τη διαγνωστική διερεύνηση που του αναλογεί. Μόνο έτσι, όπως ανέφερε, μπορούμε να περάσουμε από την απλή καταγραφή δραστηριότητας στη μέτρηση πραγματικού υγειονομικού οφέλους.
Σε αυτή τη φάση, το πρόγραμμα αποκτά και τη θεσμική συνέχεια που του αναλογεί ως εθνική πολιτική Δημόσιας Υγείας. Η δέσμευση του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη ότι τα προγράμματα πρόληψης δεν θα σταματήσουν μαζί με τη λήξη του Ταμείου Ανάκαμψης παίρνει πλέον σάρκα και οστά: το «Προλαμβάνω» θα συνεχιστεί έως το 2030, χρηματοδοτούμενο πλέον από εθνικούς πόρους, με 75 εκατομμύρια ευρώ ετησίως από τον Τακτικό Προϋπολογισμό. Πρόκειται για εξέλιξη με ουσιαστική θεσμική βαρύτητα, καθώς μια παρέμβαση που ξεκίνησε ως έκτακτο χρηματοδοτικό εργαλείο εντάσσεται πλέον μόνιμα στον εθνικό σχεδιασμό υγείας, ως διαρκής λειτουργία και όχι ως πρόγραμμα περιορισμένης διάρκειας.
Στις προτεραιότητες της νέας φάσης περιλαμβάνονται η περαιτέρω αύξηση της συμμετοχής, με έμφαση στις ομάδες χαμηλότερης συμμετοχής, η συστηματική παρακολούθηση και αξιολόγηση αποτελεσμάτων, η ενίσχυση της εγγραμματοσύνης υγείας, η διασφάλιση ποιότητας σε όλα τα στάδια και η καλύτερη διασύνδεση του προσυμπτωματικού ελέγχου με την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, τις διαγνωστικές υπηρεσίες και τη νοσοκομειακή περίθαλψη. Ο ρόλος του προσωπικού γιατρού και των επαγγελματιών της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας αναδεικνύεται καθοριστικός τόσο στην ενημέρωση όσο και στη διασφάλιση της συνέχειας της φροντίδας μετά από ένα θετικό αποτέλεσμα.
Παράλληλα, τα δεδομένα που παράγει το πρόγραμμα λειτουργούν πλέον ως εργαλείο χάραξης πολιτικής, επιτρέποντας τον εντοπισμό πληθυσμιακών και γεωγραφικών διαφοροποιήσεων και την προσαρμογή των παρεμβάσεων εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη. Το «Προλαμβάνω» δεν λειτουργεί μεμονωμένα, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη εθνική στρατηγική πρόληψης, μαζί με τα προγράμματα για τον καρκίνο του μαστού και του τραχήλου της μήτρας, καθώς και το πρόγραμμα πρόληψης καρδιαγγειακών νοσημάτων.
Το μέτρο της επιτυχίας δεν είναι οι εξετάσεις — είναι οι ζωές
Η αξία ενός οργανωμένου προγράμματος προσυμπτωματικού ελέγχου, όπως τόνισε η Γενική Γραμματέας Δημόσιας Υγείας, δεν κρίνεται από τον αριθμό των εξετάσεων που πραγματοποιήθηκαν, αλλά από τις περιπτώσεις νόσου που αποτράπηκαν ή εντοπίστηκαν εγκαίρως και από το μετρήσιμο όφελος που αυτό συνεπάγεται για τη δημόσια υγεία. Μεγαλύτερη κάλυψη του πληθυσμού-στόχου, μικρότερες ανισότητες στη συμμετοχή, ταχύτερη ολοκλήρωση της διαγνωστικής διερεύνησης και, σε βάθος χρόνου, μείωση της επίπτωσης προχωρημένων μορφών της νόσου: αυτοί είναι οι δείκτες με τους οποίους θα κριθεί τελικά η επιτυχία του «Προλαμβάνω».
Η οργανωμένη πρόληψη, η έγκαιρη διάγνωση, η σωστή ιατρική καθοδήγηση και η συστηματική παρακολούθηση συνθέτουν πλέον ένα πλαίσιο που μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά την πορεία του καρκίνου του παχέος εντέρου στην Ελλάδα. Το επόμενο βήμα δεν είναι απλώς η συνέχιση ενός επιτυχημένου προγράμματος, αλλά η σταθερή ενσωμάτωσή του στο σύστημα υγείας — με ποιότητα, συνέχεια και, πάνω απ’ όλα, μετρήσιμα αποτελέσματα για την υγεία του πληθυσμού.