Η ιατρική μπορεί σήμερα να κρυοσυντηρήσει έμβρυα, να ελέγξει γενετικά έναν εμβρυϊκό ιστό πριν από την εμφύτευση και να βοηθήσει ζευγάρια που πριν από λίγες δεκαετίες δεν είχαν καμία ελπίδα. Ο νόμος, όμως, βάζει όρια, και ένα από τα πιο συζητημένα αφορά την ηλικία της γυναίκας.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Τι γίνεται όταν το όριο συναντά μια πραγματική ζωή, με έμβρυα που περιμένουν σε κατάψυξη και μια οικογένεια που θέλει να μεγαλώσει; Το ερώτημα βρέθηκε στο επίκεντρο του διεθνούς συνεδρίου που φιλοξένησε το ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος».
Ένας διάλογος για τις δυνατότητες και τα όρια της επιστήμης
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Βιοηθικής 2026, στις 23 και 24 Οκτωβρίου, πραγματοποιήθηκε στο Κεντρικό Αμφιθέατρο «Θέμις Κανελλόπουλος» το Διεθνές Συνέδριο «Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή: Επιστημονικά ζητήματα και Βιοηθικές προκλήσεις», σε υβριδική μορφή. Συμμετείχαν πανεπιστημιακοί, επιστήμονες, νομικοί, εκπρόσωποι της πολιτείας, δημοσιογράφοι και φορείς της κοινωνίας των πολιτών. Τη διοργάνωση ανέλαβαν το Ελληνικό Κλιμάκιο του International Chair in Bioethics του Εργαστηρίου Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας του ΕΚΠΑ και η Ελληνική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής, με επιστημονική και οργανωτική ευθύνη του Καθηγητή Ευάγγελου Πρωτοπαπαδάκη.
Από την κρυοσυντήρηση ως την τεχνητή νοημοσύνη
Οι εργασίες κάλυψαν ένα ευρύ φάσμα θεμάτων: το καθεστώς του ανθρώπινου εμβρύου, τα πλεονάζοντα έμβρυα, την κρυοσυντήρηση, τη δωρεά γαμετών, την παρένθετη μητρότητα, τη διατήρηση της γονιμότητας και την ογκογονιμότητα. Ιδιαίτερη θέση είχαν οι νέες τεχνολογίες, όπως ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος, η τεχνητή νοημοσύνη, η in vitro γαμετογένεση και η γονιδιακή επεξεργασία. Συζητήθηκαν ακόμη η ενημερωμένη συναίνεση, η προστασία των προσωπικών δεδομένων, τα δικαιώματα του παιδιού, η ισότιμη πρόσβαση και ο αναπαραγωγικός τουρισμός.
Ηλικιακά όρια: όταν ο νόμος συναντά την προσωπική ιστορία
Ένα από τα πιο ζωντανά σημεία ήταν η συνεδρία για τα ηλικιακά όρια. Εκεί, τον λόγο πήρε η δικηγόρος Ειρήνη Αψοκάρδου, αναφέροντας και την προσωπική της εμπειρία. Όπως είπε, προχώρησε σε εμβρυομεταφορά έναν μήνα πριν συμπληρώσει το προβλεπόμενο ηλικιακό όριο και απέκτησε το παιδί της. Σήμερα, επιθυμεί να αποκτήσει και δεύτερο, μεταξύ άλλων και προς όφελος του πρώτου, καθώς διαθέτει κρυοσυντηρημένα έμβρυα. Για την υπόθεσή της δηλώνει ότι προτίθεται να εξαντλήσει κάθε νόμιμο μέσο και σημείωσε: «το ηλικιακό όριο φαίνεται να μην είναι απόλυτο, σύμφωνα με ορισμένες δικαστικές αποφάσεις, και ο νόμος επιδέχεται και άλλη ερμηνεία». Η μαρτυρία παρουσιάστηκε ως αφορμή για ευρύτερο επιστημονικό και νομικό προβληματισμό, χωρίς να προδικάζεται η έκβαση οποιασδήποτε δικαστικής διαδικασίας.
Το συνταγματικό ερώτημα και η διαφορετική μεταχείριση
Στην ίδια ενότητα, ο Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων, Καθηγητής Βασίλειος Τζέμος, ανέφερε ότι το ηλικιακό όριο για τις γυναίκες ενδέχεται, υπό προϋποθέσεις και ανάλογα με την εφαρμογή του, να εγείρει ζήτημα δυσανάλογου περιορισμού της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας, που κατοχυρώνεται στο άρθρο 5 παράγραφος 1 του Συντάγματος. Επισημάνθηκε, επίσης, ότι για τις γυναίκες προβλέπεται συγκεκριμένο όριο, ενώ για τους άνδρες δεν υπάρχει αντίστοιχο απόλυτο. Οι συμμετέχοντες τόνισαν ότι το θέμα χρειάζεται προσεκτική στάθμιση, με γνώμονα την ασφάλεια της γυναίκας και του παιδιού, τα επιστημονικά δεδομένα, την ισότητα και την αναλογικότητα κάθε περιορισμού.
Ο Γενικός Γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής και γυναικολόγος, κ. Κωνσταντίνος Πάντος, δήλωσε: «Χωρίς να παραγνωρίζονται οι αρχές που πρέπει να διέπουν την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, κάθε περίπτωση ίσως χρειάζεται να εξετάζεται και εξατομικευμένα. Πίσω από κάθε αίτημα υπάρχουν άνθρωποι με τη δική τους ιστορία. Ένα δίκαιο πλαίσιο οφείλει να συνδυάζει την επιστημονική ασφάλεια με σεβασμό στην ανθρώπινη διάσταση».
Το δημογραφικό δεν λύνεται μόνο με την ιατρική
Σημαντικό μέρος των εργασιών αφιερώθηκε στην υπογεννητικότητα και στη δημογραφική γήρανση. Παρούσα ήταν η Υφυπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, κυρία Έλενα Ράπτη, ενώ στη συζήτηση μίλησαν εκπρόσωποι της πολιτείας και της αυτοδιοίκησης. Το συμπέρασμα ήταν ότι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή βοηθά όσους αντιμετωπίζουν προβλήματα γονιμότητας, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απάντηση στο δημογραφικό. Απαιτούνται ευρύτερες πολιτικές για την οικογένεια, την εργασία, τη στέγαση, την υγεία και την κοινωνική προστασία.
Η νέα γενιά και η Διακήρυξη της Μεσογείου
Το συνέδριο παρακολούθησαν 300 μαθητές λυκείων της Αττικής, φοιτητές και διαδικτυακό κοινό, ενώ παρουσιάστηκε και η έκθεση τέχνης «Ίχνη ζωής: Από το μικροσκόπιο στο μέλλον» του 3ου Γενικού Λυκείου Γλυφάδας.
Οι εργασίες έκλεισαν με την ανακοίνωση της «Διακήρυξης της Μεσογείου για τη Βιοηθική της Εξέλιξης και της Ζωής». Το κείμενο των δώδεκα σημείων θέτει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως βασική αρχή κάθε τεχνολογικής και ιατρικής προόδου, αναγνωρίζει την υπογονιμότητα ως ζήτημα υγείας και ισότητας και τονίζει ότι η πρόσβαση, η ποιότητα της περίθαλψης και η πλήρης ενημέρωση αποτελούν ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης.