Ποια λοιμώδη νοσήματα αλλάζουν τον χάρτη, λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη; Γιατί ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει γίνει μόνιμο πρόβλημα στην Ελλάδα και πόσο πιθανό είναι να δούμε ξανά δάγκειο πυρετό στη χώρα μας; Πότε μπορεί να εμφανιστεί η επόμενη πανδημία και ποιος ιός είναι πιθανότερο να την προκαλέσει;
Απαντήσεις δίνει ο αν. καθηγητής υγιεινής και επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ Γκίκας Μαγιορκίνης, σε συνέντευξη του με αφορμή πρόσφατη ομιλία του με θέμα «Πώς αλλάζει το τοπίο των επιδημιών και των ενδημιών ως συνάρτηση της κλιματικής κρίσης». Η κλιματική κρίση δεν αποτελεί πλέον ένα θεωρητικό σενάριο για το μέλλον.
Η άνοδος της θερμοκρασίας του πλανήτη έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει τον χάρτη των λοιμωδών νοσημάτων, επηρεάζοντας τους πληθυσμούς των κουνουπιών, τις μεταναστευτικές διαδρομές των πτηνών, αλλά και τις επαφές ανθρώπων και ζώων που μπορούν να λειτουργήσουν ως δεξαμενές επικίνδυνων παθογόνων. Δεν θα μπορούσα να πω με σιγουριά ποια θα είναι η επόμενη πανδημία, αλλά στη λίστα, υψηλού κινδύνου είναι μία γρίπη, πιθανότατα από τα πτηνά, ή ένα ανασυνδυασμένο στέλεχος μεταξύ πτηνών ιού γρίπης πτηνών και ιού γρίπης χοίρων. Αυτό το έχουμε ξαναδεί στο παρελθόν και συμβαίνει κάθε κάμποσα χρόνια. Έχουμε να δούμε πανδημία γρίπης περίπου από το 2009, άρα λοιπόν την περιμένουμε μέσα στην επόμενη δεκαετία. Όσον αφορά τον κορονοϊό δεν αποκλείεται μία νέα πανδημία, αλλά χρονικά πιθανότατα πολύ πιο μακριά. Λογικά στα επόμενα 50 χρόνια, είναι πιθανό να δούμε ακόμα μία COVID επιδημία».
Ο νέος χάρτης των λοιμωδών νοσημάτων
Όπως εξηγεί ο κ. Μαγιορκίνης, η κλιματική κρίση και η θέρμανση του πλανήτη έχουν ήδη επηρεάσει διαφορετικές κατηγορίες λοιμωδών νοσημάτων.«Ιδιαίτερη σημασία έχουν εκείνα που μεταδίδονται μέσω κουνουπιών, αλλά και τα λοιμώδη νοσήματα που συνδέονται με το περιβάλλον και την αλληλεπίδραση ανθρώπων και ζώων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χολέρα». Σύμφωνα με τον καθηγητή, από τη δεκαετία του 1960 βρίσκεται σε εξέλιξη η μακροβιότερη πανδημία χολέρας που έχει γνωρίσει ο πλανήτης. «Στις χώρες με ασφαλή συστήματα ύδρευσης και ισχυρές υγειονομικές υποδομές το πρόβλημα δεν εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο, όμως σε περιοχές όπου δεν υπάρχει πρόσβαση σε καθαρό νερό η μετάδοση συνεχίζεται. Η άνοδος της θερμοκρασίας έχει, συμβάλει στην επέκταση των περιοχών στις οποίες μπορεί να επιβιώσει το μικρόβιο». Για την Ελλάδα, πάντως, το ζήτημα που βρίσκεται ήδη μπροστά μας είναι κυρίως τα νοσήματα που μεταδίδονται από κουνούπια. «Ο ιός του Δυτικού Νείλου αποτελεί πλέον σταθερό καλοκαιρινό πρόβλημα δημόσιας υγείας, ενώ ο δάγκειος πυρετός και ο ιός chikungunya εμφανίζουν ενδημική μετάδοση σε περιοχές της Ευρώπης που μέχρι πριν από λίγα χρόνια δεν θεωρούνταν τυπικές ζώνες μετάδοσης».
Κοράκια, κίσσες και καρακάξες σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας
Ο κ. Μαγιορκίνης εκτιμά ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου αποτελεί πλέον ένα πρόβλημα δημόσιας υγείας με το οποίο θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε, καθώς η παρουσία του στη χώρα μας είναι επαναλαμβανόμενη και προβλέψιμη σε ετήσια βάση. «Θεωρείται πλέον ουσιαστικά ενδημικός στην Ελλάδα, καθώς εμφανίζεται κάθε χρόνο κατά τους θερινούς μήνες. Η περίοδος κυκλοφορίας του εκτείνεται περίπου από τα μέσα Ιουνίου έως τα μέσα ή τα τέλη Σεπτεμβρίου, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι σε ορισμένα νησιά ο ιός μπορεί να διαχειμάζει». Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η πιθανή σχέση των ακραίων καιρικών φαινομένων με τη φετινή εικόνα. Ο καθηγητής θεωρεί πιθανό ο κυκλώνας Daniel του 2023 να επηρέασε τις μεταναστευτικές διαδρομές των πτηνών και να συνέβαλε στη μετατόπιση πληθυσμών τους προς περιοχές της Θεσσαλίας και άλλες περιοχές της χώρας. Αναφέρεται μάλιστα σε κορακοειδή, όπως τα κοράκια, οι κίσσες και οι καρακάξες, τα οποία αποτελούν σημαντικούς ενισχυτές της επιδημίας του Δυτικού Νείλου, και όπως χαρακτηριστικά λέει έχουν βρεθεί ακόμα και σε κεντρικούς δρόμους της Αθήνας. «Η έγκαιρη πρόβλεψη των περιοχών που κινδυνεύουν από αυξημένη μετάδοση είναι δύσκολη χωρίς επιδημιολογική επιτήρηση. Ωστόσο, η εντομολογική επιτήρηση μπορεί να προσφέρει ένα σημαντικό πλεονέκτημα, καθώς, είναι δυνατό να προειδοποιήσει περίπου 15-20 ημέρες νωρίτερα για αυξημένη πιθανότητα μετάδοσης του ιού σε μια περιοχή».
Δάγκειος πυρετός: Μπορεί να επιστρέψει στην Ελλάδα;
Ο δάγκειος πυρετός δεν αποτελεί σήμερα ενδημικό νόσημα στην Ελλάδα. Η τελευταία μεγάλη παρουσία του στη χώρα χρονολογείται από τη δεκαετία του 1920, όταν είχε νοσήσει και ο Ελευθέριος Βενιζέλος. «Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει εξαφανιστεί οριστικά από τον ευρωπαϊκό χάρτη. Ο φορέας του δάγκειου υπάρχει πλέον στην Ελλάδα, ενώ σε άλλες ευρωπαικές χώρες έχουν καταγραφεί περιστατικά εγχώριας μετάδοσης τόσο δάγκειου όσο και chikungunya, όπως πχ σε Ιταλία και Γαλλία. Για αυτόν τον λόγο είναι πιθανό να δούμε στο μέλλον εγχώρια μετάδοση και στην Ελλάδα. Η κλιματική αλλαγή, σε συνδυασμό με την παρουσία των κατάλληλων κουνουπιών, δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε νοσήματα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν “τροπικά” να επεκτείνονται σε βορειότερες περιοχές».
Ήταν η πανδημία COVID-19 αποτέλεσμα της κλιματικής κρίσης;
Το ερώτημα αν η κλιματική κρίση συνδέεται και με την εμφάνιση της COVID-19 παραμένει πολύ πιο σύνθετο. Ο κ. Μαγιορκίνης επισημαίνει ότι δεν μπορεί να αποκλειστεί η συμβολή της κλιματικής αλλαγής, καθώς η άνοδος της θερμοκρασίας και οι περιβαλλοντικές μεταβολές έχουν οδηγήσει σε συχνότερες επαφές ανθρώπων με ζώα και, ειδικότερα, με νυχτερίδες. «Οι νυχτερίδες αποτελούν φυσικούς ξενιστές πολλών παθογόνων, μεταξύ άλλων κορονοϊών, αλλά και άλλων ιών που έχουν προκαλέσει σοβαρές επιδημίες. Η μεταβολή των οικοσυστημάτων μπορεί να φέρει ανθρώπους και ζώα σε μεγαλύτερη εγγύτητα, αυξάνοντας θεωρητικά τις ευκαιρίες μετάδοσης ενός παθογόνου από το ζώο στον άνθρωπο». Ο καθηγητής υπογραμμίζει, πάντως, ότι η σχέση αυτή δεν σημαίνει πως έχει αποδειχθεί ότι η κλιματική κρίση προκάλεσε την πανδημία COVID-19. Η ουσία, όπως προκύπτει από την εικόνα που περιγράφει, είναι ότι η κλιματική αλλαγή δεν δημιουργεί από μόνη της έναν νέο ιό, αλλά μεταβάλλει τις συνθήκες μέσα στις οποίες άνθρωποι, ζώα, έντομα και παθογόνα αλληλεπιδρούν. Και αυτή η αλλαγή μπορεί να επηρεάσει το πού και το πότε θα εμφανιστούν οι επόμενες επιδημίες.
ΑΠΕ-ΜΠΕ