Μπορεί ένα παιδί να έχει ήδη έρθει σε επαφή με χημικές ουσίες πριν πάρει την πρώτη του ανάσα; Σύμφωνα με νέα έκθεση του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), η απάντηση είναι, δυστυχώς, «ναι». Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες, ουσίες που μπορούν να επηρεάσουν το ορμονικό σύστημα, έχουν εντοπιστεί στο αίμα, στο μητρικό γάλα και στο αίμα του ομφάλιου λώρου. Αυτό σημαίνει ότι η έκθεση μπορεί να ξεκινά ήδη από την κύηση, με συνέπειες που, ίσως, φτάνουν πολύ πιο μακριά απ’ όσο πιστεύαμε.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Μια έκθεση που ανανεώνει την επιστημονική εικόνα μετά από 14 χρόνια
Η έκθεση «State of the Science on Endocrine-Disrupting Chemicals 2026» δημοσιεύθηκε σήμερα, 17 Νοεμβρίου 2026, στη Γενεύη. Είναι η πρώτη μεγάλη παγκόσμια επικαιροποίηση από την αντίστοιχη αξιολόγηση UNEP–ΠΟΥ του 2012. Σύμφωνα με τα συμπεράσματά της, πάνω από μία δεκαετία έρευνας έχει ενισχύσει και διευρύνει τα στοιχεία που συνδέουν αυτές τις ουσίες με βλάβες τόσο στους ανθρώπους όσο και στην άγρια ζωή.
Οι ενδοκρινικοί διαταράκτες (ΕΔ) δεν αποτελούν μία ενιαία κατηγορία χημικών. Είναι ουσίες που, εκτός από τις ιδιότητες για τις οποίες χρησιμοποιούνται στα προϊόντα, μπορούν να παρεμβαίνουν στο ορμονικό σύστημα του οργανισμού μετά την έκθεση. Βρίσκονται σε όλη την αλυσίδα αξίας των προϊόντων. Οι βασικότερες χρήσεις τους αφορούν τα πλαστικά (συσκευασίες, παιχνίδια, ιατροτεχνολογικά προϊόντα), τα φυτοφάρμακα και τα προϊόντα προσωπικής φροντίδας. Γνωστά παραδείγματα είναι η δισφαινόλη Α (BPA), οι φθαλικές ενώσεις και οι πολυχλωριωμένοι διφαινύλιοι (PCBs).
Γιατί η έκθεση πριν από τη γέννηση ανησυχεί τόσο
Οι ορμόνες λειτουργούν σαν χημικοί αγγελιοφόροι του οργανισμού και ρυθμίζουν πολλές βασικές λειτουργίες. Όταν κάποια ουσία «μπερδεύει» αυτά τα μηνύματα, ειδικά σε κρίσιμες περιόδους, όπως η ανάπτυξη του εμβρύου, οι συνέπειες μπορεί να είναι μακροχρόνιες. Η έκθεση επισημαίνει ότι η πρώιμη επαφή με ΕΔ, ενίοτε πριν από τη γέννηση, μπορεί να προκαλέσει ορμονική διαταραχή με διαρκείς επιπτώσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, στην ανάπτυξη του σώματος και στην αναπαραγωγική υγεία.
«Αυτό που κάνει τους ΕΔ ιδιαίτερα ανησυχητικούς είναι ότι μπορούν να διαταράξουν ορμόνες που ρυθμίζουν πολλές ζωτικές λειτουργίες, σε ανθρώπους και σε άγρια ζώα, από την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή μέχρι τον μεταβολισμό και τη συμπεριφορά. Οι επιδράσεις αυτές μπορεί να είναι μακροχρόνιες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μη αναστρέψιμες», εξήγησε η Sheila Aggarwal Khan, Διευθύντρια του Τμήματος Βιομηχανίας και Οικονομίας του UNEP.
Τι δείχνουν τα νεότερα στοιχεία για την υγεία
Τα στοιχεία που συνδέουν την έκθεση σε ΕΔ με επιπτώσεις στην υγεία είναι πλέον ισχυρότερα σε αρκετούς τομείς. Αφορούν τη γονιμότητα και την αναπαραγωγική ανάπτυξη, την ανάπτυξη του εγκεφάλου και τη νευρολογική λειτουργία, τον θυρεοειδή και άλλους ορμονικούς μηχανισμούς, τον μεταβολισμό, την ανοσία και την καρδιαγγειακή υγεία. Ως νεότερες περιοχές ανησυχίας αναφέρονται η μεταβολική νόσος του ήπατος και οι πιθανές επιδράσεις στους νεφρούς. Οι ειδικοί σημειώνουν ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά επιστημονικά κενά.
Οι συνέπειες δεν περιορίζονται στον άνθρωπο. Σε ψάρια, πουλιά, αμφίβια και θηλαστικά, η έκθεση σε ΕΔ έχει συνδεθεί με διαταραχές στην αναπαραγωγή, στην ανάπτυξη και στη συμπεριφορά.
Χιλιάδες ουσίες, λίγοι έλεγχοι και το «φαινόμενο του κοκτέιλ»
Το μέγεθος του προβλήματος φαίνεται από έναν αριθμό: πάνω από 350.000 χημικές ουσίες και μείγματα ουσιών είναι καταχωρισμένα παγκοσμίως για παραγωγή και χρήση, αλλά μόνο ένα μικρό ποσοστό τους έχει αξιολογηθεί ως προς τις ενδοκρινικές του ιδιότητες. Ορισμένοι ΕΔ υπόκεινται ήδη σε διεθνείς ελέγχους, ιδίως λόγω της «κληρονομιάς» της παλαιότερης μόλυνσης, όμως η εικόνα για το σύνολο της αγοράς παραμένει ελλιπής.
Μια ακόμη σημαντική παρατήρηση αφορά το πώς εκτιθέμεθα. Άνθρωποι και άγρια ζωή δεν έρχονται σε επαφή με μία ουσία τη φορά, αλλά με μείγματα χημικών. Παρ’ όλα αυτά, πολλά ρυθμιστικά συστήματα εξακολουθούν να αξιολογούν τις ουσίες μία προς μία. Η έκθεση επισημαίνει ότι αυτή η διαφορά ανάμεσα στην πραγματική έκθεση και στον τρόπο ελέγχου αποτελεί κρίσιμο ζήτημα για τη δημόσια υγεία.
Από την επιστήμη στη δράση: Ο ρόλος της βιομηχανίας και των πολιτικών
Μεγάλο μέρος της έκθεσης στους ΕΔ συμβαίνει μέσα από προϊόντα καθημερινής χρήσης. Η Sheila Aggarwal Khan υπογραμμίζει ότι οι εταιρείες που σχεδιάζουν και παράγουν αυτά τα προϊόντα έχουν, περισσότερο από σχεδόν οποιονδήποτε άλλον, τη δύναμη να επιλέξουν ή να αλλάξουν τις χημικές ουσίες που καταλήγουν σε αυτά. Οι επιχειρήσεις που δοκιμάζουν νωρίς, γνωστοποιούν τι περιέχουν τα προϊόντα τους και επιλέγουν σωστά τα υποκατάστατα θα βρίσκονται μπροστά από τη νομοθεσία, αντί να τρέχουν να προλάβουν όταν αυτή έρθει. Έτσι περιορίζουν και τις μελλοντικές ευθύνες τους.
Ο Bruce Gordon, Αναπληρωτής Διευθυντής του Τμήματος Περιβάλλοντος, Κλιματικής Αλλαγής, Μίας Υγείας και Μετανάστευσης του ΠΟΥ, τονίζει τη σημασία της πρόληψης: «Η προστασία της υγείας σημαίνει πρόληψη των επιβλαβών εκθέσεων πριν αυτές συμβούν. Τα αυξανόμενα στοιχεία για τους ενδοκρινικούς διαταράκτες αναδεικνύουν πόσο σημαντικό είναι να εντοπίζονται νωρίς οι κίνδυνοι, να ενισχύεται η επιστημονική παρακολούθηση και να διασφαλίζεται ότι οι χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται σε προϊόντα καθημερινής χρήσης είναι ασφαλείς, ιδίως για τις εγκύους, τα παιδιά και τις επόμενες γενιές. Χρειαζόμαστε συντονισμένη δράση σε όλους τους τομείς, ώστε να μειώσουμε την έκθεση και να προστατεύσουμε την ανθρώπινη υγεία σε όλη τη διάρκεια της ζωής».
Υπάρχουν και καλά νέα: Οι βλάβες μπορούν να αντιστραφούν
Παρότι παραμένουν αβεβαιότητες, οι συντάκτες της έκθεσης τονίζουν ότι μπορούμε να δράσουμε χωρίς να χρειάζεται να λυθούν πρώτα όλα τα επιστημονικά ερωτήματα. Η έκθεση παραθέτει παραδείγματα όπου οι δυσμενείς επιπτώσεις που συνδέονταν με παλαιότερους ΕΔ αντιστράφηκαν με επιτυχία, αφού ρυθμιστικές παρεμβάσεις περιόρισαν τη μόλυνση του περιβάλλοντος.
Προτείνονται, επίσης, τρόποι με τους οποίους οι κυβερνήσεις μπορούν να ενισχύσουν τις ρυθμιστικές προσεγγίσεις, ώστε να καταργηθούν σταδιακά οι πιο προβληματικές ουσίες και να προωθηθούν ασφαλέστερες εναλλακτικές. Και ο κόσμος μπορεί να συμβάλει: όταν οι καταναλωτές έχουν στη διάθεσή τους τις κατάλληλες πληροφορίες, μπορούν να κάνουν ενημερωμένες επιλογές και να προτιμούν εναλλακτικά υλικά.
Ένας οδηγός για όλους τους τομείς
Μαζί με την έκθεση, το UNEP δημοσιεύει και ένα συνοδευτικό έγγραφο, με τίτλο «From Evidence to Action: Addressing Endocrine Disrupting Chemicals Across Sectors». Μεταφράζει τα επιστημονικά δεδομένα σε προτεινόμενες πρακτικές ενέργειες για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Καλύπτει τις συσκευασίες τροφίμων, τα καλλυντικά, τα παιχνίδια, τα υφάσματα, την υγειονομική περίθαλψη, τη γεωργία, τα φάρμακα, τα απόβλητα και άλλους τομείς.
Και τα δύο κείμενα παρουσιάστηκαν στην πρώτη Διεθνή Διάσκεψη του Παγκόσμιου Πλαισίου για τις Χημικές Ουσίες (Global Framework on Chemicals), στη Γενεύη. Εκεί, συναντώνται -από τις 16 έως τις 20 Νοεμβρίου- κυβερνήσεις, βιομηχανία και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, με στόχο να επιταχυνθεί η δράση για έναν πλανήτη απαλλαγμένο από τις βλάβες των χημικών και των αποβλήτων.
