Ο καρκίνος των ωοθηκών δεν ξεκινά τη μέρα που ένας γιατρός βλέπει έναν όγκο σε μια εξέταση. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, σιωπηλά, με μικροσκοπικές αλλαγές που καμία απεικόνιση δεν μπορεί να πιάσει. Γι’ αυτό, η νόσος ανακαλύπτεται συχνά όταν έχει ήδη εξαπλωθεί. Μια νέα μελέτη προτείνει ότι ίσως υπάρχει τρόπος να εντοπιστεί το πρώτο της ίχνος μέσα στο αίμα, πριν σχηματιστεί καν ο όγκος.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Μια νόσος που ανακαλύπτεται αργά
Το πρόβλημα φαίνεται καθαρά στα στοιχεία επιβίωσης. Σύμφωνα με την Αμερικανική Αντικαρκινική Εταιρεία, η πενταετής σχετική επιβίωση στον επιθηλιακό καρκίνο των ωοθηκών φτάνει το 92% όταν η νόσος παραμένει εντοπισμένη, πέφτει στο 71% όταν έχει επεκταθεί σε γειτονικές δομές και στο 32% όταν έχει δώσει απομακρυσμένες μεταστάσεις. Όσο νωρίτερα βρεθεί, λοιπόν, τόσο καλύτερη η πρόγνωση. Όμως, οι υπάρχουσες μέθοδοι δεν βοηθούν πάντα: οι εξετάσεις πρώιμου εντοπισμού, όπως το υπερηχογράφημα και ο δείκτης CA-125, έχουν υψηλό ποσοστό ψευδώς θετικών αποτελεσμάτων.
Ένα νέο μοριακό σήμα στο αίμα
Για δεκαετίες, οι προσπάθειες επικεντρώνονταν στον εντοπισμό όλο και μικρότερων όγκων. Η ερευνητική ομάδα του Hoag Family Cancer Institute στην Καλιφόρνια έθεσε διαφορετικό ερώτημα. «Αναρωτηθήκαμε: τι θα γινόταν αν μπορούσαμε να εντοπίσουμε τα πρώτα μοριακά σημάδια κινδύνου πριν αναπτυχθεί καν ο διηθητικός καρκίνος;», δήλωσε ο επικεφαλής της μελέτης Rajan Gogna.
Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν την Τρίτη 10 Νοεμβρίου στο περιοδικό Nature Medicine*. Η έρευνα διήρκεσε οκτώ χρόνια, ήταν διεθνής και πολυκεντρική, και συγκέντρωσε επιστήμονες και κλινικά δείγματα από πολλές χώρες. Πολλά επιθετικά καρκινώματα των ωοθηκών δεν ξεκινούν από την ίδια την ωοθήκη, αλλά από τη σάλπιγγα. Εκεί, σχηματίζονται οι προκαρκινικές βλάβες που ονομάζονται ορώδες ενδοεπιθηλιακό καρκίνωμα των σαλπίγγων (STIC). Πρόκειται για ομάδες μικροσκοπικών, μη διηθητικών και μη ορατών στην απεικόνιση παθολογικών κυττάρων, που συνήθως ανακαλύπτονται τυχαία, κατά τη διάρκεια χειρουργείου αφαίρεσης σαλπίγγων ή ωοθηκών.
Το νέο σήμα είναι ένα μόριο RNA με το όνομα Tu–Stroma. Το όνομά του δηλώνει ότι ξεκινά από τον όγκο («Tu») και στέλνεται προς τον περιβάλλοντα ιστό («Stroma»). Σχετίζεται με μία από τις βασικότερες διεργασίες του καρκίνου, την αποδυνάμωση των γειτονικών υγιών κυττάρων ώστε να δημιουργηθεί χώρος για την ανάπτυξη των καρκινικών. Στο αίμα των γυναικών με STIC, τα επίπεδά του βρέθηκαν αυξημένα.
Τι έδειξαν οι αριθμοί
Όταν οι ερευνητές μέτρησαν το Tu-Stroma στο αίμα, εντόπισαν το STIC στο 92,3% των γυναικών που το είχαν και αναγνώρισαν σωστά το 98,2% των υγιών γυναικών. Στις γυναίκες με γενετικούς παράγοντες κινδύνου, οι προσομοιώσεις έδειξαν ότι περίπου το 72% των θετικών αποτελεσμάτων θα ήταν ακριβή, ενώ ένα αρνητικό αποτέλεσμα ήταν αξιόπιστο σχεδόν στο 100%.
Τι θα μπορούσε να αλλάξει για τις γυναίκες υψηλού κινδύνου
Η σημασία είναι μεγαλύτερη για όσες φέρουν μεταλλάξεις όπως οι BRCA1 και BRCA2. Ο εκτιμώμενος κίνδυνος καρκίνου των ωοθηκών σε όλη τη ζωή είναι 39–46% για τις φορείς BRCA1 και 10–27% για τις φορείς BRCA2, έναντι περίπου 1,1% στον γενικό πληθυσμό. Η προληπτική αφαίρεση σαλπίγγων και ωοθηκών θεωρείται η πιο αποτελεσματική στρατηγική μείωσης του κινδύνου. Πολλές γυναίκες καλούνται έτσι να πάρουν μια δύσκολη απόφαση βασισμένη μόνο στον κληρονομικό κίνδυνο. «Σήμερα, οι αποφάσεις για προληπτική χειρουργική επέμβαση καθοδηγούνται, κυρίως, από τον κληρονομικό κίνδυνο, χωρίς να γνωρίζουμε αν υπάρχουν πράγματι προκαρκινικές βλάβες», εξήγησε μία από τις συγγραφείς, η Dr. Esha Madan, προσθέτοντας: «Η ανακάλυψή μας θα μπορούσε να προσφέρει αυτή τη βιολογική πληροφορία που λείπει».
Τι μένει ακόμη να γίνει
Πριν ενθουσιαστούμε, χρειάζεται προσοχή. Το τεστ δεν διατίθεται ακόμη στην κλινική πράξη. Απαιτούνται περαιτέρω προοπτικές κλινικές μελέτες για να χρησιμοποιηθεί σε συστηματικό προληπτικό έλεγχο. Η ομάδα του Hoag σχεδιάζει να συλλέξει δείγματα αίματος και να παρακολουθήσει τις συμμετέχουσες στον χρόνο, ώστε να διαπιστωθεί πόσο νωρίς μπορεί να εντοπιστεί το σήμα, πόσο αξιόπιστα αναγνωρίζει την έναρξη της νόσου και αν μπορεί τελικά να καθοδηγήσει κλινικές αποφάσεις. Στη μελέτη, χρησιμοποιήθηκαν και δείγματα αίματος που είχαν συλλεχθεί παλαιότερα.
Η προοπτική, πάντως, είναι ελπιδοφόρα. Αν οι επόμενες μελέτες επιβεβαιώσουν τα ευρήματα, ένα απλό τεστ αίματος θα μπορούσε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο παρακολουθούμε και προλαμβάνουμε μία από τις πιο «ύπουλες» μορφές καρκίνου. Μέχρι τότε, οι γυναίκες με οικογενειακό ιστορικό καρκίνου ωοθηκών ή μαστού αξίζει να συζητούν με τον γιατρό τους τη γενετική συμβουλευτική και τις διαθέσιμες επιλογές πρόληψης.