Κάθε 7 Σεπτεμβρίου, ο πλανήτης σταματά για λίγο να σκεφτεί κάτι που συνήθως θεωρούμε αυτονόητο: την αναπνοή. Η Διεθνής Ημέρα Καθαρού Αέρα για Γαλάζιους Ουρανούς καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, με απόφαση που υιοθετήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2019, ενώ η πρώτη επίσημη γιορτή της πραγματοποιήθηκε το 2020. Φέτος, συμπληρώνονται επτά χρόνια θεσμοθετημένης παγκόσμιας ευαισθητοποίησης γύρω από ένα ζήτημα που, παρότι αόρατο στα μάτια, επηρεάζει καθημερινά την υγεία δισεκατομμυρίων ανθρώπων.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Η ημερομηνία δεν είναι απλώς συμβολική. Πίσω από τη διοργάνωση κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα: ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου επτά εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως πεθαίνουν πρόωρα κάθε χρόνο εξαιτίας ασθενειών που σχετίζονται με τη μολυσμένη ατμόσφαιρα. Πρόκειται για έναν αριθμό που ξεπερνά αθροιστικά τα θύματα πολλών άλλων παγκόσμιων απειλών για την υγεία, γεγονός που καθιστά την ατμοσφαιρική ρύπανση, σύμφωνα με τα στοιχεία του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον, τον μεγαλύτερο περιβαλλοντικό δολοφόνο στον κόσμο.
Ο αέρας που αναπνέουμε και το σώμα μας
Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα· είναι πρωτίστως ζήτημα δημόσιας υγείας. Τα αιωρούμενα σωματίδια, το όζον, το διοξείδιο του αζώτου και άλλοι ρύποι που εκπέμπονται από τις μεταφορές, τη βιομηχανία, τη θέρμανση κατοικιών και τις γεωργικές δραστηριότητες εισέρχονται στον οργανισμό κυρίως μέσω της αναπνοής, αλλά οι επιπτώσεις τους δεν περιορίζονται στους πνεύμονες.
Τα λεπτότερα σωματίδια, γνωστά ως PM2.5, είναι αρκετά μικρά ώστε να διαπερνούν τον πνευμονικό ιστό και να εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος, φτάνοντας σε όργανα όπως η καρδιά, ο εγκέφαλος ακόμη και το έμβρυο κατά τη διάρκεια της κύησης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συνδέει τη μακροχρόνια έκθεση σε ατμοσφαιρική ρύπανση κυρίως με μη μεταδοτικά νοσήματα, όπως η ισχαιμική καρδιοπάθεια, το εγκεφαλικό επεισόδιο, ο καρκίνος του πνεύμονα και η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια. Πρόκειται δηλαδή για παθήσεις που εξελίσσονται σιωπηλά, χρόνια, χωρίς πάντα εμφανή συμπτώματα στα πρώτα στάδια — κάτι που καθιστά τη ρύπανση έναν «αθόρυβο» αλλά ιδιαίτερα επικίνδυνο παράγοντα κινδύνου.
Πέρα από τους πνεύμονες: μια απειλή για ολόκληρο τον οργανισμό
Η επιστημονική έρευνα των τελευταίων ετών έχει διευρύνει σημαντικά τον κατάλογο των επιπτώσεων της ρύπανσης. Πέρα από τις αναπνευστικές παθήσεις που παραδοσιακά συνδέονται με τον μολυσμένο αέρα —άσθμα, βρογχίτιδα, επιδείνωση της χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας— η επιστημονική κοινότητα εξετάζει πλέον σοβαρά τη σχέση της ρύπανσης με το καρδιαγγειακό σύστημα, καθώς τα μικροσωματίδια προκαλούν φλεγμονή και οξειδωτικό στρες που επιβαρύνουν τα αγγεία και αυξάνουν τον κίνδυνο εμφράγματος και εγκεφαλικού.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλούν και τα ευρήματα που αφορούν την ψυχική υγεία και τη νοητική λειτουργία. Μελέτες που έχουν συζητηθεί ευρέως τα τελευταία χρόνια έχουν συνδέσει τη χρόνια έκθεση σε ρύπανση με επιδείνωση σοβαρών ψυχικών διαταραχών, ενώ ερευνητικά δεδομένα υποδεικνύουν πιθανή σχέση ανάμεσα σε παρατεταμένη έκθεση σε χαμηλά επίπεδα ρύπανσης και αυξημένη θνησιμότητα, ακόμη και όταν οι συγκεντρώσεις παραμένουν εντός των «αποδεκτών» ορίων που έχουν οριστεί σε παλαιότερες εποχές.
Δεν είναι τυχαίο ότι ολοένα και περισσότερες μελέτες εστιάζουν και σε ευάλωτες ομάδες: παιδιά με αναπτυσσόμενο αναπνευστικό σύστημα, ηλικιωμένους με προϋπάρχοντα καρδιαγγειακά προβλήματα, εγκύους και ανθρώπους με χρόνιες παθήσεις όπως το άσθμα ή η ΧΑΠ. Για αυτές τις ομάδες, ακόμη και μικρές αυξήσεις στα επίπεδα ρύπανσης μπορούν να μεταφραστούν σε σημαντικά αυξημένο κίνδυνο για την υγεία τους.
Η οικονομική διάσταση ενός καθαρού ουρανού
Η φετινή διοργάνωση δίνει έμφαση σε μια πτυχή που συχνά παραμελείται στη δημόσια συζήτηση: το οικονομικό κόστος της ρύπανσης και, αντίστοιχα, το οικονομικό όφελος της δράσης εναντίον της. Η φετινή εκστρατεία επικεντρώνεται σε νέα ευρήματα από την Παγκόσμια Οικονομική Αξιολόγηση για Ολοκληρωμένη Δράση για το Κλίμα και τον Καθαρό Αέρα, που δημοσιεύτηκε από το UNEP και τη Συμμαχία για το Κλίμα και τον Καθαρό Αέρα. Η έκθεση εξετάζει τα οικονομικά οφέλη της συνδυασμένης δράσης κατά της ρύπανσης και της κλιματικής αλλαγής, αξιολογώντας το κόστος και τα οφέλη 25 ολοκληρωμένων μέτρων πολιτικής.
Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: η επένδυση σε καθαρότερο αέρα δεν αποτελεί μόνο ζήτημα δημόσιας υγείας, αλλά και έξυπνη οικονομική επιλογή, αφού λιγότερα κρούσματα χρόνιων νοσημάτων σημαίνουν λιγότερη πίεση στα συστήματα υγείας, λιγότερες ημέρες αναρρωτικής άδειας και μεγαλύτερη παραγωγικότητα σε επίπεδο κοινωνίας.
Τι μπορεί να κάνει ο καθένας μας
Παρότι η μεγάλη εικόνα απαιτεί πολιτικές αποφάσεις σε επίπεδο κρατών και διεθνών οργανισμών, υπάρχουν και καθημερινές επιλογές που μπορούν να περιορίσουν την προσωπική έκθεση στη ρύπανση. Η παρακολούθηση των δεικτών ποιότητας αέρα στην περιοχή διαμονής, ο περιορισμός της άσκησης σε εξωτερικούς χώρους τις ημέρες με υψηλή ρύπανση, ο αερισμός των εσωτερικών χώρων σε ώρες χαμηλής κυκλοφορίας και η αποφυγή καύσης βιομάζας σε κλειστούς χώρους είναι μερικά από τα μέτρα που μπορούν να μειώσουν την έκθεση σε βλαβερούς ρύπους.
Σε συλλογικό επίπεδο, η στροφή προς πιο βιώσιμες μορφές μετακίνησης, η μείωση της εξάρτησης από ορυκτά καύσιμα και η στήριξη πολιτικών πράσινης ενέργειας παραμένουν τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία για μακροπρόθεσμη βελτίωση της ποιότητας του αέρα που αναπνέουμε όλοι.
Μια ημέρα υπενθύμισης, όχι μια ημέρα λύσης
Η Διεθνής Ημέρα Καθαρού Αέρα δεν φιλοδοξεί να λύσει από μόνη της ένα τόσο πολύπλοκο πρόβλημα. Λειτουργεί όμως ως μια αναγκαία ετήσια υπενθύμιση ότι ο αέρας που θεωρούμε δεδομένο έχει άμεση, μετρήσιμη και συχνά μη αναστρέψιμη επίδραση στην υγεία μας. Σε μια εποχή που η προσοχή μας μοιράζεται ανάμεσα σε αμέτρητες προτεραιότητες, το να σταθούμε για λίγο και να σκεφτούμε τι αναπνέουμε κάθε μέρα ίσως είναι το πρώτο βήμα προς έναν πιο υγιή, γαλάζιο ουρανό.
Πηγή: who