Η ψυχολογική υποστήριξη προϋποθέτει χρόνο. Βασίζεται στην ανάπτυξη σχέσης εμπιστοσύνης ανάμεσα στον θεραπευτή και τον θεραπευόμενο μέσα από επαναλαμβανόμενες συνεδρίες. Τι συμβαίνει όμως, όταν ο άνθρωπος που χρειάζεται βοήθεια είναι πρόσφυγας που βρίσκεται διαρκώς σε μετακίνηση;
Αυτό είναι το ερώτημα που επιχειρεί να απαντήσει το διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα «Healing Roots», που υλοποιούν από κοινού το Πανεπιστήμιο Columbia και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Στόχος του προγράμματος, που γίνεται σε συνεργασία με την Περιφέρεια Ηπείρου, την Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Έρευνας και Παρέμβασης και το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού, είναι να διερευνήσει και να αξιολογήσει τα προγράμματα ψυχικής υγείας για πρόσφυγες και μετανάστες και τελικά να σχεδιάσει νέες παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στις πραγματικές συνθήκες της ζωής τους. Οι ερευνητές έχουν επικεντρωθεί στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια, ενώ μελετώνται και άλλες περιοχές σε όλο τον κόσμο που υποδέχονται πρόσφυγες.
Το πρόγραμμα, που τιμήθηκε με το «Columbia World Projects Impact Award» τον Ιούνιο του 2024 για την καινοτόμο προσέγγισή του, περιλαμβάνει δύο φάσεις. Η πρώτη φάση του προγράμματος ολοκληρώθηκε με τη χαρτογράφηση των παρεμβάσεων ψυχικής υγείας για πρόσφυγες και μετανάστες διεθνώς και των πιθανών κενών, καθώς και τη δημιουργία μιας σχετικής βάσης δεδομένων.
«Διαπιστώσαμε ότι υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για τη βελτίωση της ψυχικής υγείας για ανθρώπους που είναι εσωτερικοί μετανάστες σε χώρες χαμηλού εισοδήματος και αναπτυσσόμενα κράτη, που έχουν εμφύλιο πόλεμο. Ωστόσο, το σημαντικότερο κενό είναι η απουσία προγραμμάτων για τους ανθρώπους που μετακινούνται σε άλλες χώρες, ενώ υπάρχει και περιορισμένη επιστημονική τεκμηρίωση για τις παρεμβάσεις που πρέπει να γίνουν σε αυτούς τους ανθρώπους. Οι βίαια εκτοπισμένοι πρόσφυγες βρίσκονται διαρκώς σε μετακίνηση και δεν μπορούν να είναι παρόντες σε πολλαπλές αλληλεπιδράσεις με ειδικούς ψυχικής υγείας», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος του Τμήματος Επιδημιολογίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, Τσαρλς Μπράνας (Charles Branas), ο οποίος συντονίζει το πρόγραμμα από την πλευρά του αμερικανικού πανεπιστημίου.
Η πρόκληση, τονίζει ο ίδιος, είναι να δημιουργηθούν νέα προγράμματα που μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά στην ψυχική υγεία των ανθρώπων αυτών λαμβάνοντας επίσης, υπόψη το γεγονός ότι μπορούν να αλληλεπιδράσουν με ειδικούς μόνο λίγες φορές.
Μια άλλη ομάδα για την οποία το πρόγραμμα εντόπισε κενά στην υποστήριξη είναι τα ασυνόδευτα ανήλικα αγόρια. Στην επόμενη φάση του, το «Healing Roots» θα περιλαμβάνει την ανάπτυξη νέων, αποτελεσματικών παρεμβάσεων προσαρμοσμένων στις πραγματικές συνθήκες που αντιμετωπίζουν κυρίως οι παραπάνω ομάδες.
Ο Τσαρλς Μπράνας βρίσκεται σήμερα στην Ελλάδα για να μιλήσει σε εκδήλωση του «Columbia Global Center Athens» στην Αθήνα για τους απόφοιτους και τους νέους φοιτητές στο αμερικανικό πανεπιστήμιο και στη συνέχεια θα έχει σειρά επαφών με τους άλλους εταίρους του «Healing Roots», με κυβερνητικούς φορείς, εκπροσώπους υπουργείων και μη κυβερνητικούς οργανισμούς, όπως το Διεθνές Κέντρο για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη στην Ήπειρο και η οργάνωση «Movement on the Ground» στη Λέσβο. Ο στόχος είναι, όπως επισημαίνει, να σχεδιαστούν πιλοτικές εφαρμογές, ενώ φιλοδοξία της ερευνητικής ομάδας είναι οι παρεμβάσεις που θα αναπτυχθούν στην Ελλάδα, να εφαρμοστούν και σε άλλες χώρες παγκοσμίως.
Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Τσαρλς Μπράνας ασχολείται ερευνητικά με την Ελλάδα. Στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης συνεργάστηκε ως καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνιας με ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Κρήτης για να μελετήσει τις επιπτώσεις των μέτρων λιτότητας στην ψυχική υγεία. Στην έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «BMJ Open», διαπιστώθηκε ότι τους μήνες μετά την ανακοίνωση των μέτρων λιτότητας του 2011, οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν σημαντικά.
«Οι προκλήσεις της ψυχικής υγείας είναι πολύ πιο συχνές από όσο νομίζουμε», τονίζει ο κ. Μπράνας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Η ψυχική υγεία είναι σημαντική και οι ψυχικές ασθένειες, η καταθλιψη, το άγχος, είναι πολύ διαδεδομένα. Όταν αυτές δεν αντιμετωπίζονται, οδηγούν σε ακραίες καταστάσεις, όπως η αυτοκτονία», συμπληρώνει.
Η έρευνα του Τσαρλς Μπράνας, ο οποίος είναι μέλος και της Εθνικής Ακαδημίας Ιατρικής των ΗΠΑ, μιας από τις ύψιστες τιμητικές διακρίσεις στο πεδίο της Ιατρικής, εκτείνεται σε πολύ πιο ευρύ πεδίο από τον τομέα της ψυχικής υγείας. Βασική πεποίθηση στην ερευνητική διαδρομή του είναι ότι η υγεία των ανθρώπων καθορίζεται, όχι μόνο από τις ιατρικές υπηρεσίες που λαμβάνουν, αλλά σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες στις οποίες ζουν.
«Οι συνθήκες που μας περιβάλλουν, επηρεάζουν την υγεία μας πιθανώς περισσότερο από τις προσωπικές μας επιλογές ή τα γονίδιά μας», μας εξηγεί. Όπως προσθέτει, «υπάρχουν δυνατότητες να βελτιώσουμε αυτές τις συνθήκες, αλλά δεν εστιάζουμε σε αυτές ως πρώτη επιλογή. Αντίθετα, αυτό που κάνουμε ως κοινωνία είναι ότι αφήνουμε τους ανθρώπους να αρρωστήσουν, τους θεραπεύουμε και μετά τους αφήνουμε να επιστρέφουν σε περιβάλλοντα και συνθήκες που δεν υποστηρίζουν τη θεραπεία που τους δώσαμε. Έτσι, λοιπόν η θεραπεία αποτυγχάνει». Δίνει ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τα παιδιά με άσθμα που μπορεί να λαμβάνουν συνεχώς φαρμακευτική αγωγή, όμως καθώς επιστρέφουν σε σπίτια γεμάτα μούχλα και κακό αερισμό, το πρόβλημα υγείας τους δύσκολα θα λυθεί.
Η έρευνα του Μπράνας εστιάζει σε απλές παρεμβάσεις όπως η ποιότητα της κατοικίας, η πρόσβαση σε χώρους πρασίνου, η συχνή αποκομιδή των σκουπιδιών, ο σωστός φωτισμός στις γειτονιές, ώστε να μην είναι σκοτεινές αλλά ούτε και να έχουν φωτορύπανση, καθώς και η βελτίωση των κοινωνικοοικονομικών συνθηκών.
Ένα από τα πιο γνωστά πεδία της δουλειάς του αφορά τις λεγόμενες «legacy cities» των ΗΠΑ, δηλαδή πρώην βιομηχανικές πόλεις, όπως το Ντιτρόιτ, το Κλίβελαντ και η Φιλαδέλφεια, που έχασαν μεγάλο μέρος του πληθυσμού τους, αφήνοντας πίσω χιλιάδες εγκαταλελειμμένα σπίτια και υποβαθμισμένες γειτονιές. Ο κ. Μπράνας λέει χαρακτηριστικά ότι «η εγκατάλειψη αυτή είναι τοξική». «Είναι σαν να έχεις περιβαλλοντική ρύπανση, έχει πολύ κακές συνέπειες για την ψυχική υγεία των πολιτών, ενώ οδηγεί και σε βίαιες συμπεριφορές και επιθετικότητα». Οι μελέτες του έχουν δείξει ότι η ανακαίνιση και επαναχρησιμοποίηση αυτών των χώρων μπορεί να μειώσει τα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, αλλά και τα περιστατικά βίας.
ΑΠΕ-ΜΠΕ