Το δημογραφικό πρόβλημα δεν αποτελεί πλέον μια μακρινή απειλή που αποτυπώνεται μόνο σε ξερούς στατιστικούς δείκτες, αλλά μια ζωντανή, αδυσώπητη πραγματικότητα που αναδιαμορφώνει βίαια τον κοινωνικό χάρτη της ελληνικής περιφέρειας.
Όταν οι ειδικοί προειδοποιούν ότι σε ολόκληρες γεωγραφικές ζώνες της χώρας η παιδική φωνή τείνει να γίνει ανάμνηση, γίνεται σαφές ότι η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια υπαρξιακή κρίση. Το σήμα κινδύνου ήχησε με τον πιο δραματικό τρόπο από το ανατολικό Αιγαίο, κατά τη διάρκεια της ειδικής ημερίδας που φιλοξενήθηκε στο Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο Χίου. Με κεντρικό θέμα «Το Δημογραφικό Πρόβλημα στην Ελλάδα: Χίος, Ψαρά, Οινούσσες: τα νησιά-σύνορα που δοκιμάζονται από το δημογραφικό», η εκδήλωση έφερε στο φως την πραγματική διάσταση της ερήμωσης των συνόρων μας. Την επιστημονική και θεσμική αυτή συζήτηση συνδιοργάνωσαν το Ithaca Demographic Forum, το Ελληνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων και η Ελληνική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής, τελώντας υπό την αιγίδα του Δήμου Χίου.
Όταν τα ζευγάρια αναπαραγωγικής ηλικίας απλώς εξαφανίζονται
Η πιο συγκλονιστική διαπίστωση της ημερίδας κατέρριψε έναν κοινό μύθο: το πρόβλημα στην ελληνική επαρχία δεν εντοπίζεται πλέον στο γεγονός ότι τα νέα ζευγάρια επιλέγουν να κάνουν λιγότερα παιδιά. Η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι σε πολλές απομακρυσμένες περιοχές δεν υπάρχουν πια καθόλου ζευγάρια σε ηλικία αναπαραγωγής για να δημιουργήσουν οικογένεια. Τη δραματική αυτή διαπίστωση έκανε ο ομότιμος καθηγητής Δημογραφίας και διευθυντής ερευνών, Βύρων Κοτζαμάνης, δίνοντας το ακριβές στίγμα της πληθυσμιακής συρρίκνωσης που ισοπεδώνει τη Χίο, τα Ψαρά και τις Οινούσσες.
Σύμφωνα με τον κ. Κοτζαμάνη, η Χίος λειτουργεί ως μια πιστή μικρογραφία ολόκληρης της ελληνικής επικράτειας, καθώς εμφανίζει έντονη συγκέντρωση του πληθυσμού στην κεντρική της ενότητα, αφήνοντας την υπόλοιπη περιφέρεια του νησιού σε καθεστώς πλήρους μαρασμού. Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν για το έτος 2024 σοκάρουν, καθώς σε εθνικό επίπεδο καταγράφηκαν 185 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις. Αν η Χίος εμφανίζει μια επιφανειακά καλύτερη ισορροπία, αυτό δεν οφείλεται σε κάποια γενικότερη άνθηση της γονιμότητας, αλλά στο γεγονός ότι ο κεντρικός δήμος απορροφά τους εναπομείναντες νέους, την ώρα που τα χωριά και οι ακριτικοί θύλακες αδειάζουν οριστικά από παραγωγικές ηλικίες.
Το ρήγμα στον κοινωνικό ιστό και ο νησιωτικός υδροκεφαλισμός
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η τοποθέτηση του δημάρχου Χίου, Γιάννη Μαλαφή, ο οποίος αποτύπωσε την πολιτική και κοινωνική διάσταση του προβλήματος. Ο κ. Μαλαφής τόνισε με έμφαση ότι ο περιφερειακός κοινωνικός ιστός έχει πλέον ραγίσει ανεπανόρθωτα. Περιέγραψε ανάγλυφα ένα φαινόμενο «υδροκεφαλισμού» εντός του ίδιου του νησιού, όπου η πρωτεύουσα συγκεντρώνει τη δραστηριότητα και τη ζωή, αφήνοντας την περιφέρεια ανυπεράσπιστη. Ο δήμαρχος υπογράμμισε την ανάγκη για άμεση εφαρμογή στοχευμένων πολιτικών που θα αποκαταστήσουν την πληθυσμιακή και οικονομική ισορροπία, επιτρέποντας σε ολόκληρο το νησιωτικό σύμπλεγμα να παραμείνει ζωντανό.
Από την πλευρά της νομοθετικής εξουσίας, ο βουλευτής Χίου της Νέας Δημοκρατίας, Νότης Μηταράκης, σημείωσε ότι η συγκεκριμένη ημερίδα αναδεικνύει την ανάγκη για εξωστρέφεια και διάλογο πάνω σε ένα ζήτημα που δεν ταλανίζει μόνο την Ελλάδα, αλλά το σύνολο των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών. Ο κ. Μηταράκης αναφέρθηκε σε τεκτονικές αλλαγές που συντελούνται στις μέρες μας, καθώς οι νέοι άνθρωποι εγκαταλείπουν τις παραδοσιακές οικογενειακές επαγγελματικές εστίες, επιλέγουν συνειδητά μικρότερες οικογένειες και μετακινούνται μαζικά προς τα μεγάλα αστικά κέντρα, γυρίζοντας την πλάτη στην ύπαιθρο.
Στον αντίποδα, ο βουλευτής Χίου του ΠΑΣΟΚ, Σταύρος Μιχαηλίδης, εξέφρασε την έντονη ανησυχία και τον σκεπτικισμό του για την αποτελεσματικότητα των μέχρι τώρα κυβερνητικών παρεμβάσεων. Ο κ. Μιχαηλίδης τόνισε ότι η έλλειψη ικανοποιητικών και γενναίων μέτρων στο παρελθόν έχει επιτείνει το πρόβλημα, ξεκαθαρίζοντας ότι απαιτούνται πολύ πιο ουσιαστικές, σταθερές και μακροπρόθεσμες πολιτικές προκειμένου να αναχαιτιστεί η δημογραφική πίεση που δέχεται τόσο η νησιωτική όσο και η ηπειρωτική χώρα.
Η ακτινογραφία της συρρίκνωσης σε αριθμούς
Οι αριθμοί που παρουσίασε ο Αργύρης Γιαμάς, αντιδήμαρχος Χίου και πρόεδρος του τοπικού Συλλόγου Τριτέκνων, αποδείχθηκαν αμείλικτοι. Κάνοντας μια ιστορική αναδρομή, υπενθύμισε ότι από τους περίπου 130.000 κατοίκους που διέθετε το νησί πριν από την ιστορική Σφαγή της Χίου, ο πληθυσμός έχει συρρικνωθεί σήμερα στους μόλις 50.361 μόνιμους κατοίκους. Η κατάσταση περιγράφεται ακόμη πιο δραματική στα γύρω νησιά, με τις Οινούσσες να μετρούν μόλις 911 κατοίκους και τα Ψαρά να περιορίζονται στους 420.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η αναφορά του κ. Γιαμά στη ραγδαία μείωση του μαθητικού δυναμικού. Σύμφωνα με τις επίσημες εκτιμήσεις, τα παιδιά που φοιτούν στα νηπιαγωγεία της Χίου, από 944 που ήταν κατά το σχολικό έτος 2020-2021, αναμένεται να πέσουν στα 761 κατά το έτος 2026-2027. Πρόκειται για μια τρομακτική μείωση της τάξης του 19,38% μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, η οποία προδιαγράφει το κλείσιμο σχολικών μονάδων στο άμεσο μέλλον.
Στο πρόβλημα των υποδομών αναφέρθηκε και ο ιστορικός Μιχαήλ Βαρλάς, ειδικός συνεργάτης του Δήμου Χίου, αναδεικνύοντας τη στρέβλωση που προκαλεί η έντονη εποχικότητα. Το γεγονός ότι ο πληθυσμός του νησιού κυμαίνεται από 40.000 κατοίκους τον χειμώνα σε έως και 130.000 το καλοκαίρι δημιουργεί τεράστια πίεση στη διαχείριση των πόρων και των δημόσιων υποδομών, καθώς οι ανάγκες μεταβάλλονται βίαια από τη μια περίοδο στην άλλη.
Η γήρανση του πληθυσμού και η απειλή για το ασφαλιστικό σύστημα
Ο Γιώργος Πατούλης, πρόεδρος του Ελληνικού Διαδημοτικού Δικτύου Υγιών Πόλεων και πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών, παρέθεσε ιστορικά στοιχεία που αποτυπώνουν το μέγεθος της εθνικής αυτής απειλής. Όπως εξήγησε, το 1970 η αναλογία γεννήσεων ήταν 2,4 ανά γυναίκα, δείκτης που εξασφάλιζε την αναπλήρωση του πληθυσμού. Το 2024, ο δείκτης αυτός κατρακύλησε στο 1,24, πολύ κάτω από το όριο ασφαλείας.
Ο κ. Πατούλης υπογράμμισε ότι η υπογεννητικότητα συνδέεται άρρηκτα με την παράλληλη γήρανση του πληθυσμού, γεγονός που προκαλεί άμεση αποδυνάμωση της παραγωγικής βάσης της χώρας και ασκεί αφόρητη πίεση στα ασφαλιστικά και κοινωνικά συστήματα. Σημείωσε ότι απαιτείται μια εθνική πανστρατιά για τη στήριξη της μητρότητας και των νέων οικογενειών στην περιφέρεια, θέση με την οποία συντάχθηκε και η Υφυπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, Έλενα Ράπτη, η οποία στο βιντεοσκοπημένο μήνυμά της υπογράμμισε τη σημασία των στοχευμένων κρατικών πολιτικών για την οικογενειακή συνοχή.
Παράλληλα, ο πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής, Μιχάλης Κουτσιλιέρης, φώτισε την άλλη όψη του νομίσματος. Η αναμφισβήτητη πρόοδος της επιστήμης και η διάθεση νέων φαρμάκων έχουν αυξήσει το προσδόκιμο επιβίωσης, διογκώνοντας το ποσοστό των πολιτών άνω των 65 ετών. Ο κ. Κουτσιλιέρης τόνισε ότι η κοινωνία μας οφείλει να αναπτύξει δομές που θα εξασφαλίζουν στους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, στους γονείς και τους παππούδες μας, την αξιοπρέπεια και τον σεβασμό που δικαιούνται.
Ο αναπαραγωγικός χρόνος που εξαντλείται και ο δυτικός τρόπος ζωής
Στο καθαρά ιατρικό και επιστημονικό σκέλος της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, ο γενικός γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής, Κωνσταντίνος Πάντος, έθεσε το ζήτημα της ηλικίας και της διαφύλαξης της γονιμότητας. Όπως εξήγησε, η κοινωνική τάση για καθυστέρηση της τεκνοποίησης δημιουργεί νέα δεδομένα. Σήμερα, η ταχύτερα αναπτυσσόμενη ηλικιακή ομάδα που προσπαθεί να αποκτήσει παιδί είναι οι γυναίκες άνω των 40 ετών.
Η προειδοποίηση των ειδικών: Ο αναπαραγωγικός χρόνος της γυναίκας δεν είναι ανεξάντλητος. Η προσπάθεια μετά τα 40 περιορίζει δραματικά τις πιθανότητες για την απόκτηση δεύτερου ή τρίτου παιδιού.
Ο κ. Πάντος επέμεινε στην ανάγκη για έγκαιρη ενημέρωση και πρόληψη, αναδεικνύοντας την αξία της απλής εξέτασης της Αντιμυλλέριου Ορμόνης (AMH) ως ένα πολύτιμο εργαλείο για κάθε γυναίκα που θέλει να γνωρίζει τα αποθέματα των ωοθηκών της.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο εξειδικευμένος γυναικολόγος αναπαραγωγής Κωνσταντίνος Σφακιανούδης σημείωσε ότι ο σύγχρονος δυτικός τρόπος ζωής και η παραμονή σε μια παρατεταμένη «ζώνη άνεσης» έχουν εγκλωβίσει πολλά ζευγάρια. Η αναβολή της οικογένειας δεν πηγάζει από αδιαφορία, αλλά από τις πιέσεις, τους εξαντλητικούς ρυθμούς και τις νέες προτεραιότητες της καθημερινότητας. Ο κ. Σφακιανούδης τόνισε ότι η ιατρική κοινότητα οφείλει να αγκαλιάσει αυτά τα ζευγάρια με κατανόηση και σωστή πληροφόρηση, ώστε η απόφαση για το παιδί να λαμβάνεται έγκαιρα και συνειδητά.
Στην τεχνολογική εξέλιξη του κλάδου αναφέρθηκε στο κλείσιμο της ημερίδας η κλινική εμβρυολόγος Θεοδώρα Γρίβα, η οποία ανέλυσε τις σύγχρονες εργαστηριακές τεχνικές στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Η κ. Γρίβα εξήγησε πώς η εξειδικευμένη προσέγγιση στο εργαστήριο βελτιώνει θεαματικά τα ποσοστά επιτυχίας, προσφέροντας ουσιαστική ελπίδα και στήριξη στα ζευγάρια που αντιμετωπίζουν σοβαρές δυσκολίες.
Μια συνεκτική εθνική στρατηγική για τα νησιά-σύνορα
Η πρόεδρος του Ithaca Demographic Forum, Ζωή Ηλιοδρομίτη, έδωσε το ευρύτερο στίγμα της διοργάνωσης, ξεκαθαρίζοντας ότι το δημογραφικό δεν είναι απλώς μια εξίσωση γεννήσεων και θανάτων, αλλά ο καθρέφτης του μέλλοντος της κοινωνίας μας. Ιδιαίτερα για τα νησιά-σύνορα, η ανάγκη για ένα ισχυρό δίχτυ ασφαλείας στην υγεία, την παιδεία, τη στέγαση και τις μεταφορές είναι επιτακτική, απαιτώντας μια συνεκτική και μακροπρόθεσμη εθνική πολιτική.
Τη σημασία της ενημέρωσης από τα πρώιμα κιόλας στάδια της ζωής υπογράμμισε ο ομότιμος καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας του ΕΚΠΑ και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Παιδικής και Εφηβικής Γυναικολογίας, Γεώργιος Κρεάτσας. Ο κ. Κρεάτσας, ο οποίος κατάγεται από τις Οινούσσες, έδωσε έναν ιδιαίτερο συμβολισμό στην εκδήλωση, καθώς στο πλαίσιο της διοργάνωσης πραγματοποιήθηκε επίσκεψη της αποστολής στο ακριτικό νησί, όπου ο δήμαρχος κ. Δανιήλ ξενάγησε τα μέλη και ανέλυσε τις ειδικές δημογραφικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η περιοχή του.
Την εκδήλωση τίμησαν επίσης με την παρουσία και τους χαιρετισμούς τους ο αιδεσιμολογιώτατος πατήρ Εμμανουήλ Τζιώτης, ως εκπρόσωπος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών κ.κ. Μάρκου, καθώς και ο πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Χίου, Γάννης Γεωργιάδης. Την άψογη ροή και τον συντονισμό των ομιλιών είχαν αναλάβει ο φαρμακοποιός Γεώργιος Μαρής και η δημοσιογράφος Έλλη Σπυροπούλου.
Το τελικό συμπέρασμα της ημερίδας της Χίου αποτελεί ένα ξεκάθαρο μανιφέστο για το μέλλον: αν δεν ενωθούν άμεσα οι δυνάμεις της Πολιτείας, της επιστημονικής κοινότητας, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των ίδιων των πολιτών, η ανατροπή του αρνητικού ισοζυγίου θα είναι αδύνατη. Απαιτείται η δημιουργία εκείνων των οικονομικών, κοινωνικών και αναπτυξιακών προϋποθέσεων που θα δώσουν όραμα στους νέους ανθρώπους να παραμείνουν, να δημιουργήσουν και να ριζώσουν στα νησιά της ακριτικής Ελλάδας.