Από τον Τάκη Μαραλέτο
Υπάρχει μια φράση που επιστρέφει συνεχώς στη δημόσια συζήτηση, ιδίως όταν η κουβέντα αφορά στον καρκίνο. «Κάτι ξέρουν και δεν μας το λένε». Άλλοτε ψιθυρίζεται , άλλοτε λέγεται δυνατά με βεβαιότητα, ίσως και με οργή. Πάντως λέγεται. Και το γεγονός ότι λέγεται ακόμη, σε μια εποχή που η επιστήμη και ειδικά η ογκολογία έχει κάνει άλματα, πρέπει να προβληματίσει σοβαρά όλους όσοι υπηρετούν την Υγεία.
Όχι γιατί υπάρχει μια κρυμμένη αλήθεια που περιμένει να αποκαλυφθεί. Αλλά γιατί υπάρχει μια φανερή αλήθεια που συχνά υποτιμάται. Ένα μέρος της κοινωνίας δεν εμπιστεύεται πλέον εύκολα κανέναν.
Δεν εμπιστεύεται το κράτος, δεν εμπιστεύεται τις εταιρείες, δεν εμπιστεύεται τα μέσα ενημέρωσης, δεν εμπιστεύεται τους θεσμούς. Η γενική δυσπιστία όταν μπαίνει στην Υγεία, γίνεται πολύ επικίνδυνη. Γιατί πλέον δεν πρόκειται για μια πολιτική διαφωνία ή για μια κοινωνική αντιπαράθεση. Πρόκειται για ανθρώπους που καλούνται να πάρουν αποφάσεις για τη ζωή τους.
Ο ασθενής που κάθεται απέναντι από τον γιατρό δεν έρχεται πια μόνο με εξετάσεις. Έρχεται με φόβο, με πληροφορίες από το διαδίκτυο, με βίντεο που του έστειλαν φίλοι, με ιστορίες γνωστών, με υποψίες, με μισές αλήθειες και πολλές φορές με μια έτοιμη καχυποψία. Δεν είναι πάντα αρνητής. Δεν είναι πάντα αφελής. Συχνά είναι απλώς φοβισμένος. Και ο φόβος, που δεν βρίσκει καθαρή απάντηση, γίνεται πανεύκολα θεωρία.
Εδώ αρχίζει η πραγματική ευθύνη των επαγγελματιών υγείας.
Ο γιατρός, ο φαρμακοποιός, ο νοσηλευτής, ο επιστήμονας υγείας δεν αρκεί πλέον να είναι σωστός επιστημονικά. Πρέπει να είναι και πειστικός ανθρώπινα. Να μπορεί να εξηγήσει χωρίς να απαξιώσει. Να διορθώσει χωρίς να ταπεινώσει. Να μιλήσει με σαφήνεια χωρίς να κρύβεται πίσω από την επιστημονική ορολογία. Να πει την αλήθεια με ενσυναίσθηση χωρίς να συντρίψει την ελπίδα.
Διότι το κενό δεν μένει ποτέ κενό. Αν ο ασθενής δεν πάρει απάντηση από τον άνθρωπο που εμπιστεύεται στο σύστημα υγείας, θα την αναζητήσει αλλού. Και εκεί έξω υπάρχει πάντα κάποιος έτοιμος να του πουλήσει βεβαιότητα. Κάποιος που «ξέρει». Κάποιος που «αποκαλύπτει». Κάποιος που εμφανίζεται ως πιο ανθρώπινος από τον γιατρό, πιο ανεξάρτητος από την επιστήμη, πιο θαρραλέος από τους θεσμούς.
Αυτή είναι η νέα πραγματικότητα. Η μάχη δεν δίνεται μόνο στο εργαστήριο, στο νοσοκομείο ή στο φαρμακείο. Δίνεται κυρίως στο πεδίο της εμπιστοσύνης.
Και δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια χώρα με κορυφαία πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και ρυθμιστικούς μηχανισμούς, βλέπουμε τα τελευταία χρόνια επίσημες αποφάσεις και δημόσιες παρεμβάσεις που προκαλούν σύγχυση γύρω από τη θέση της επιστημονικής τεκμηρίωσης στη δημόσια πολιτική. Τον Ιούνιο του 2025, το αμερικανικό Υπουργείο Υγείας και Ανθρωπίνων Υπηρεσιών απομάκρυνε και τα 17 μέλη της επιτροπής ACIP, της συμβουλευτικής επιτροπής που εισηγείται την εμβολιαστική πολιτική προς το CDC, παρουσιάζοντας την κίνηση ως προσπάθεια αποκατάστασης της εμπιστοσύνης στα εμβόλια. Μεγάλες επιστημονικές ενώσεις, όμως, προειδοποίησαν ότι μια τέτοια μαζική απομάκρυνση μπορεί να υπονομεύσει τη συνέχεια, την ανεξαρτησία και την αξιοπιστία της επιστημονικής διαδικασίας.
Ανάλογο μήνυμα εκπέμπεται και εκτός στενού πεδίου Υγείας. Το 2026 η αμερικανική EPA οριστικοποίησε την ανάκληση του λεγόμενου Greenhouse Gas Endangerment Finding, δηλαδή της βάσης πάνω στην οποία στηρίχθηκε επί χρόνια η ρύθμιση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου από οχήματα. Λίγους μήνες νωρίτερα, έκθεση του αμερικανικού Department of Energy είχε υποστηρίξει ότι η θέρμανση από το CO₂ είναι οικονομικά λιγότερο επιζήμια από όσο συνήθως πιστεύεται, ενώ οι National Academies απάντησαν ότι η βλάβη στην ανθρώπινη υγεία και ευημερία από τα ανθρωπογενή αέρια του θερμοκηπίου είναι πλέον πέρα από επιστημονική αμφισβήτηση.
Αυτά τα παραδείγματα δεν μπαίνουν εδώ για να ανοίξουν μια άλλη συζήτηση. Μπαίνουν για να αναδείξουν κάτι απλό, όταν ακόμη και επίσημοι θεσμοί χρησιμοποιούν τη γλώσσα της «αποκατάστασης εμπιστοσύνης» με τρόπο που μπορεί να αμφισβητήσει ή να θολώσει την επιστημονική πραγματικότητα, τότε η ευθύνη των επαγγελματιών υγείας γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Γιατί ο πολίτης δεν ξεχωρίζει πάντα τις λεπτές θεσμικές αποχρώσεις. Βλέπει σύγκρουση. Ακούει αμφιβολία. Και πολλές φορές καταλήγει στο εύκολο συμπέρασμα: «Άρα όλα είναι σχετικά».
Στην Υγεία, όμως, δεν είναι όλα σχετικά.
Δεν είναι σχετικό αν ένα φάρμακο έχει μελετηθεί ή όχι. Δεν είναι σχετικό αν μια θεραπεία έχει αποδείξει όφελος ή όχι. Δεν είναι σχετικό αν ένα εμβόλιο έχει αξιολογηθεί ή όχι. Δεν είναι σχετικό αν μια ιατρική οδηγία βασίζεται σε τεκμηρίωση ή σε θόρυβο. Η επιστήμη αλλάζει όταν προκύπτουν νέα δεδομένα. Δεν αλλάζει επειδή φωνάζει πιο δυνατά ο πιο πειστικός αφηγητής.
Είναι μια αλήθεια που πρέπει να ειπωθεί καθαρά.
Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να ειπωθεί με τρόπο που να ακούγεται. Ο ασθενής δεν χρειάζεται διάλεξη. Χρειάζεται σχέση. Δεν χρειάζεται κάποιον να του πει «μην τα πιστεύεις αυτά». Χρειάζεται κάποιον να του εξηγήσει γιατί δεν πρέπει να τα πιστεύει. Ούτε χρειάζεται μια αφηρημένη επίκληση στην επιστήμη. Έχει ανάγκη να καταλάβει τι σημαίνει η επιστήμη για τη δική του περίπτωση, για τη δική του θεραπεία, για τη δική του πρόγνωση, για τη δική του καθημερινότητα.
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στην ογκολογία. Ο καρκίνος δεν είναι μία νόσος. Είναι πολλές διαφορετικές νόσοι, με διαφορετική βιολογία, διαφορετική συμπεριφορά και διαφορετική ανταπόκριση. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο «φάρμακο για τον καρκίνο», όπως δεν υπάρχει μία απάντηση για όλες τις μορφές της νόσου. Υπάρχουν όμως πραγματικές θεραπείες. Υπάρχουν ασθενείς που σήμερα ζουν περισσότερο και καλύτερα από ό,τι θα ζούσαν πριν από είκοσι χρόνια. Υπάρχει πρόοδος. Όχι κινηματογραφική. Όχι μαγική. Αλλά πραγματική.
Και αυτή η πρόοδος χρειάζεται μετάφραση.
Να εξηγείται τι κάνει μια στοχευμένη θεραπεία. Τι σημαίνει ανοσοθεραπεία. Γιατί χρειάζεται μοριακός έλεγχος. Γιατί μια θεραπεία ενδείκνυται για έναν ασθενή και όχι για έναν άλλον. Γιατί μια παρενέργεια δεν σημαίνει αποτυχία. Γιατί μια κλινική δοκιμή δεν είναι «πείραμα πάνω στον άνθρωπο», αλλά οργανωμένη διαδικασία γνώσης με κανόνες, ελέγχους και όρια. Γιατί η ελπίδα δεν βρίσκεται στο μυστικό φάρμακο που δήθεν κρύβεται, αλλά στη σοβαρή, τεκμηριωμένη, επίμονη επιστημονική δουλειά.
Αν οι επαγγελματίες υγείας δεν τα πουν αυτά απλά, σταθερά και με επιμονή, θα τα πει κάποιος άλλος «φωτεινός παντογνώστης – συνωμοσιολόγος» λάθος.
Η εμπιστοσύνη, λοιπόν, δεν είναι επικοινωνιακό περιτύλιγμα. Είναι μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας. Χτίζεται όταν ο γιατρός δεν βιάζεται να κλείσει τη συζήτηση. Όταν ο φαρμακοποιός ενισχύει τη σωστή χρήση της θεραπείας και δεν αφήνει τον ασθενή μόνο με τις οδηγίες του κουτιού. Όταν ο νοσηλευτής εξηγεί αυτό που ο ασθενής ντρέπεται να ρωτήσει. Όταν οι επιστημονικές εταιρείες παρεμβαίνουν έγκαιρα και καθαρά. Όταν οι φορείς της Υγείας σταματούν να μιλούν μόνο μεταξύ τους και αρχίζουν να μιλούν με την κοινωνία.
Χτίζεται, επίσης, όταν υπάρχει ειλικρίνεια. Η Υγεία έχει κάνει πολλές φορές το λάθος να φοβάται την αλήθεια. Να ωραιοποιεί, να γενικεύει, να μιλά αόριστα. Όμως ο ασθενής αντιλαμβάνεται την υπεκφυγή. Και η υπεκφυγή είναι λίπασμα για τη δυσπιστία. Αντιθέτως, η καθαρή εξήγηση των ορίων μιας θεραπείας, των πιθανών κινδύνων, των αβεβαιοτήτων και των ρεαλιστικών προσδοκιών δεν αποδυναμώνει τη σχέση. Την κάνει πιο έντιμη.
Η παραπληροφόρηση δεν νικιέται με αλαζονεία. Ούτε με θυμό. Ούτε με την εύκολη κατηγορία ότι «ο κόσμος δεν καταλαβαίνει». Ο κόσμος καταλαβαίνει πολύ περισσότερα από όσα νομίζουμε, όταν κάποιος μπει στον κόπο να του τα εξηγήσει χωρίς να τον μειώσει.
Αυτό είναι ίσως το πιο δύσκολο στοίχημα για το σύστημα υγείας σήμερα. Να ξανακερδίσει την αυτονόητη θέση του ως χώρος γνώσης, φροντίδας και ασφάλειας. Όχι επειδή απλά το δηλώνει. Αλλά επειδή το αποδεικνύει.
Κάθε μέρα.
Στο ιατρείο. Στο φαρμακείο. Στο νοσοκομείο. Στην ενημέρωση. Στην απάντηση στο τηλεφώνημα. Στην εξήγηση της θεραπείας. Στη διαχείριση της παρενέργειας. Στην άρνηση να αφεθεί ο ασθενής μόνος απέναντι στον φόβο του και στον θόρυβο του διαδικτύου.
Οι επαγγελματίες υγείας δεν μπορούν να ελέγξουν όλο το οικοσύστημα της παραπληροφόρησης. Μπορούν όμως να κάνουν κάτι πολύ πιο ουσιαστικό. Να γίνουν ή ασπίδα της γνώσης και το πρόσωπο που ο ασθενής θα εμπιστευθεί πριν πιστέψει τον επόμενο «αποκαλυπτικό» ισχυρισμό.
Και αυτό σήμερα, εκτός από πρωτεύων καθήκον είναι μία από τις πιο κρίσιμες και σημαντικές πράξεις δημόσιας υγείας.