Σε μια εποχή όπου η πληροφορία διαχέεται με αστραπιαία ταχύτητα, η παραπληροφόρηση αναδεικνύεται σε έναν από τους σημαντικότερους «αόρατους» εχθρούς της δημόσιας υγείας. Μια νέα, εκτενής μελέτη του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) έρχεται να ρίξει φως στον βαθμό που οι ψευδείς ειδήσεις (fake news) επηρεάζουν τις καθημερινές μας αποφάσεις, από το τι επιλέγουμε να φάμε μέχρι το αν θα εμπιστευτούμε τα εμβόλια.
Η ταυτότητα της επιστημονικής μελέτης
Η έρευνα σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε από μια εξειδικευμένη επιστημονική ομάδα, με επικεφαλής τον Αναπληρωτή Καθηγητή Πέτρο Γαλάνη, τον Επίκουρο Καθηγητή Ιωάννη Μωύσογλου, την υποψήφια Διδάκτορα Αγλαΐα Κατσιρούμπα και το μέλος ΕΔΙΠ Ολυμπία Κωνσταντακοπούλου. Στόχος της ομάδας ήταν να χαρτογραφήσει την ευαλωτότητα του πληθυσμού απέναντι στις ανακριβείς πληροφορίες και να συνδέσει την παραπληροφόρηση με συγκεκριμένες συμπεριφορές που επιβαρύνουν την υγεία.
Η επιφανειακή ενημέρωση ως κερκόπορτα των ψευδών ειδήσεων
Ο Πέτρος Γαλάνης, Καθηγητής και υπεύθυνος του Εργαστηρίου Κλινικής Επιδημιολογίας του ΕΚΠΑ, μιλώντας σε τηλεοπτική εκπομπή της ΕΡΤ3, παρουσίασε μερικά από τα πιο ανησυχητικά συμπεράσματα.
Το πλέον αποκαλυπτικό εύρημα αφορά τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουμε την πληροφορία: Το 55% των συμμετεχόντων στην έρευνα παραδέχθηκε ότι διαβάζει αποκλειστικά τον τίτλο μιας είδησης, χωρίς να προχωρά στην ανάγνωση του πλήρους περιεχομένου. Αυτή η αποσπασματική ενημέρωση καθιστά τους πολίτες εξαιρετικά ευάλωτους, καθώς αγνοούν βασικές δικλίδες ασφαλείας, όπως:
- Την ύπαρξη επώνυμου δημιουργού/συντάκτη.
- Την παρουσία συντακτικών ή ορθογραφικών λαθών που προδίδουν αναξιόπιστες πηγές.
- Τη διασταύρωση των πηγών σε περιβάλλοντα όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη παράγει πλέον σωρεία ανώνυμων κειμένων.
Fake news και ανθυγιεινές συνήθειες: Μια επικίνδυνη σύνδεση
Η έρευνα δεν περιορίστηκε μόνο στη διαπίστωση της άγνοιας, αλλά προχώρησε σε μια βαθύτερη συσχέτιση: Όσοι είναι πιο επιρρεπείς στις ψευδείς ειδήσεις, τείνουν να υιοθετούν έναν πιο ανθυγιεινό τρόπο ζωής. Σύμφωνα με τον κ. Γαλάνη, τα άτομα που «πέφτουν θύματα» της παραπληροφόρησης παρουσιάζουν συχνότερα τις εξής συμπεριφορές:
- Αυξημένη χρήση ουσιών: Καπνίζουν περισσότερο και καταναλώνουν μεγαλύτερες ποσότητες αλκοόλ.
- Αμέλεια στην πρόληψη: Αποφεύγουν τον προγραμματισμό απαραίτητων προληπτικών εξετάσεων (π.χ. εξετάσεις αίματος).
- Αμφισβήτηση της ιατρικής: Εμφανίζουν διστακτικότητα απέναντι στον εμβολιασμό και υιοθετούν αμφίβολες διατροφικές συνήθειες που βασίζονται σε αναπόδεικτες θεωρίες.
Ηλικιακά κριτήρια και η πρόκληση των social media
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη σχέση ηλικίας και ευαλωτότητας, με τα κοινωνικά δίκτυα (social media) να λειτουργούν ως ο κύριος επιταχυντής της διασποράς ψευδών ισχυρισμών. Οι μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες ή άτομα με χαμηλότερο ψηφιακό γραμματισμό συχνά δυσκολεύονται να διακρίνουν την εγκυρότητα μιας ανάρτησης, με αποτέλεσμα η υγεία τους να τίθεται σε άμεσο κίνδυνο.
Πώς μπορούν να θωρακιστούν οι πολίτες;
Το συμπέρασμα της ερευνητικής ομάδας του ΕΚΠΑ είναι σαφές: Η προστασία της δημόσιας υγείας απαιτεί πλέον και την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Οι πολίτες καλούνται να μην μένουν στους «πιασάρικους» τίτλους (clickbait), να αναζητούν την υπογραφή επιστημονικών φορέων και να αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό ανώνυμες πληροφορίες που υπόσχονται «θαυματουργές» λύσεις ή καλλιεργούν τον φόβο.