Λίγοι καρκίνοι βρίσκονται τόσο κοντά στην εξάλειψη όσο ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας. Προκαλείται σχεδόν πάντα από έναν ιό, τον HPV, και μπορεί να προληφθεί με εμβόλιο και να εντοπιστεί έγκαιρα με ένα απλό τεστ. Σε χώρες που πήραν το θέμα στα σοβαρά, τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: ολόκληρες γενιές εμβολιασμένων γυναικών χωρίς ούτε ένα περιστατικό. Στην Ελλάδα, σχεδόν δύο δεκαετίες μετά την ένταξη του εμβολίου στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών, η εμβολιαστική κάλυψη παραμένει πολύ χαμηλή. Το ζήτημα αφορά όλους: γυναίκες και άνδρες, γονείς, εφήβους και ενήλικες.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα, καθώς από τις 22 έως τις 25 Οκτωβρίου η Αθήνα φιλοξενεί το 38ο Διεθνές Συνέδριο για τους Ιούς των Θηλωμάτων (IPVS 2026), με κεντρικό θέμα «Ανάβοντας τη φλόγα για έναν κόσμο απαλλαγμένο από τις νόσους που σχετίζονται με τον HPV». Στα πλαίσια της διοργάνωσης, ο Θεόδωρος Αγοραστός, καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας του ΑΠΘ και πρόεδρος της Ελληνικής HPV Εταιρείας, παρουσίασε μια σειρά στοιχείων που δείχνουν τι μπορεί να γίνει και πού βρισκόμαστε.
Ένας ιός, άρα λοιμώδες νόσημα
Ο κ. Αγοραστός ξεκινά από μια βασική παραδοχή: η λοίμωξη από HPV και οι καρκίνοι που σχετίζονται με αυτήν (τραχήλου μήτρας, στοματοφάρυγγα, πρωκτού, κόλπου, αιδοίου και πέους) μπορούν να θεωρηθούν λοιμώδη νοσήματα.
«Θα πρέπει να αντιμετωπισθούν ως τέτοια», τονίζει ο καθηγητής, δηλαδή με ανοσοποίηση των ατόμων που δεν έχουν μολυνθεί και με προσπάθεια διακοπής της μετάδοσης του ιού από τους φορείς προς τους μη φορείς.
Με αυτή τη λογική, για την πρόληψη τουλάχιστον του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας απαιτούνται δύο βήματα. Το πρώτο είναι ο εμβολιασμός όλων όσων είναι σίγουρα μη φορείς, δηλαδή των παιδιών και των εφήβων, αγοριών και κοριτσιών, αφού ο ιός μεταδίδεται κατά κανόνα με τη σεξουαλική επαφή. Το δεύτερο είναι το τεστ HPV στις ενήλικες γυναίκες, ώστε να διαπιστωθεί ποιες είναι φορείς. Όσες έχουν αρνητικό τεστ, δηλαδή δεν είναι φορείς, θα εμβολιαστούν. Όσες έχουν θετικό τεστ θα πρέπει να εξεταστούν περαιτέρω από ειδικό ιατρό με κολποσκόπηση και βιοψία. Αν υπάρχει νόσος, θα ακολουθήσει η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση. Αν δεν υπάρχει, η γυναίκα θα επανελεγχθεί σε ένα χρόνο.
Οι στόχοι του ΠΟΥ για το 2030
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κάλεσε πριν από πέντε χρόνια σε παγκόσμια προσπάθεια για την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Όπως επισημαίνει ο κ. Αγοραστός, αυτό μπορεί να γίνει πραγματικότητα σε κάθε χώρα, αν μέχρι το 2030 επιτευχθούν τρεις στόχοι. Ο πρώτος είναι ο εμβολιασμός του 90% των κοριτσιών μέχρι την ηλικία των 15 ετών. Ο δεύτερος είναι ο έλεγχος με τεστ HPV του 70% των γυναικών ηλικίας 35 και 45 ετών. Ο τρίτος είναι η ενδεδειγμένη θεραπεία των γυναικών με προκαρκινικές αλλοιώσεις ή καρκίνο του τραχήλου της μήτρας.
Ορισμένες προηγμένες χώρες πληρούν ήδη τα κριτήρια του ΠΟΥ και εκτιμούν ότι θα εξαλείψουν τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας εντός 5-10 ετών. Η Αυστραλία και η Σουηδία υπολογίζουν μάλιστα ότι θα το πετύχουν εντός δύο ετών από σήμερα.
Τι δείχνουν τα δεδομένα από τις χώρες που προηγούνται
Τα στοιχεία που παραθέτει ο καθηγητής μιλούν από μόνα τους. Στη Σκωτία και στη Νορβηγία, σύμφωνα με πληθυσμιακές μελέτες, δεν παρουσιάστηκε ούτε ένα περιστατικό καρκίνου του τραχήλου της μήτρας σε εμβολιασμένες γυναίκες έως την ηλικία των 25-27 ετών.
Στις ΗΠΑ, μελέτη που κάλυψε την περίοδο 2008-2022 έδειξε μείωση των περιστατικών υψηλού βαθμού προκαρκινικών αλλοιώσεων του τραχήλου κατά 80% στις γυναίκες 20-24 ετών και κατά 37% στις γυναίκες 25-29 ετών. Η μείωση αποδίδεται προφανώς στην εφαρμογή του εμβολιασμού από το 2006 σε κορίτσια 11-12 ετών, με ηλικία αναπλήρωσης τα 26 έτη.
Στη Σουηδία, γυναίκες 18-30 ετών που είχαν εμβολιαστεί κατά του HPV πριν από την ηλικία των 17 ετών είχαν 88% λιγότερα περιστατικά καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Η εμβολιαστική κάλυψη των κοριτσιών εκεί ξεπερνά το 90%. Έως το 2023 σημειώθηκε σχεδόν μηδενισμός της ανίχνευσης των τύπων 16 και 18 του HPV στις έγκαιρα εμβολιασμένες γυναίκες. Παράλληλα, η ανίχνευση των ίδιων τύπων μειώθηκε κατά περίπου 70% και στις μη εμβολιασμένες. Πρόκειται για το αποτέλεσμα της λεγόμενης «ανοσίας αγέλης»: όταν εμβολιάζεται μεγάλο μέρος του πληθυσμού, ο ιός κυκλοφορεί λιγότερο και προστατεύονται έμμεσα και όσοι δεν έχουν εμβολιαστεί.
Η ατομική προστασία είναι εξίσου χαρακτηριστική. Ο κίνδυνος εμφάνισης προκαρκινικών αλλοιώσεων υψηλού βαθμού ή καρκίνου στον τράχηλο της μήτρας είναι περίπου 4% στις γυναίκες που δεν έχουν εμβολιαστεί κατά του HPV. Στις γυναίκες που έχουν εμβολιαστεί με το 9δύναμο εμβόλιο ο κίνδυνος πέφτει στο 0,5%.
Ο εμβολιασμός προστατεύει και τους άνδρες
Ο HPV δεν αφορά μόνο τις γυναίκες. Σύμφωνα με αποτελέσματα από τις ΗΠΑ που παρουσιάστηκαν στο ASCO 2024, ο εμβολιασμός κατά του HPV σε άρρενες 9-39 ετών οδήγησε σε μείωση των καρκίνων που σχετίζονται με τον ιό κατά 50%. Για τον καρκίνο του στοματοφάρυγγα η μείωση έφτασε το 56%.
Ο καρκίνος του στοματοφάρυγγα παρουσιάζει αυξητική τάση, 2 έως 4 φορές μεγαλύτερη την τελευταία εικοσαετία, σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι σκανδιναβικές χώρες. Είναι επίσης 4-5 φορές συχνότερος στους άνδρες απ’ ό,τι στις γυναίκες.
Σε ποια ηλικία εμβολιάζονται οι άνθρωποι
Στις περισσότερες χώρες η ένδειξη για εμβολιασμό κατά του HPV ξεκινά από την ηλικία των 9 ετών. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν υπάρχει ανώτερο ηλικιακό όριο, ενώ στις ΗΠΑ το όριο είναι τα 45 έτη. Το όριο ηλικίας για τη δωρεάν αναπλήρωση του εμβολιασμού διαφέρει από χώρα σε χώρα: 18 έτη στην Ελλάδα, 26 έτη στις ΗΠΑ, στον Καναδά και στο Ηνωμένο Βασίλειο, και 30 έτη στη Σουηδία και στην Αυστρία.
Η σουηδική συνταγή: Εμβόλιο εκεί που βρίσκεται ο κόσμος
Για να πετύχει όσο το δυνατόν γρηγορότερα την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, η Σουηδία προωθεί τον εμβολιασμό και εκτός των ιατρείων: σε ειδικά εμβολιαστικά κέντρα, σε φαρμακεία, σε παντοπωλεία, ακόμη και σε θέατρα και κινηματογράφους. Το μήνυμα είναι ότι ο εμβολιασμός πρέπει να είναι εύκολα προσβάσιμος στην καθημερινή ζωή.
Πού βρίσκονται οι άλλες χώρες και πού η Ελλάδα
Στις περισσότερες προηγμένες χώρες η εμβολιαστική κάλυψη ξεπερνά σήμερα το 85%. Ιδιαίτερα παραδείγματα αποτελούν το Ουζμπεκιστάν και η Ρουάντα, με ποσοστά 94% και 93% αντίστοιχα. Η Ελλάδα απέχει πολύ από αυτές τις επιδόσεις.
Σύμφωνα με τα πρόσφατα δημοσιευμένα στοιχεία της ΗΔΙΚΑ, το ποσοστό των κοριτσιών που έκαναν τουλάχιστον μία δόση του εμβολίου είναι 18,6% στις ηλικίες 9-10 ετών και 41,4% στις ηλικίες 11-15 ετών. Το ποσοστό πλήρους εμβολιαστικής κάλυψης με δύο δόσεις σε κορίτσια που συμπληρώνουν τα 15 έτη ανέρχεται σε 52,5% το 2024. Στα αγόρια τα αντίστοιχα ποσοστά είναι κατά πολύ χαμηλότερα. Η χώρα βρίσκεται λοιπόν μακριά από τον στόχο του ΠΟΥ για κάλυψη 90%.
Ο κ. Αγοραστός επισημαίνει ότι, αν η Ελλάδα καταφέρει να επιτύχει τους τρεις στόχους του ΠΟΥ έως το 2030, θα μπορέσει να εξαλείψει τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας έως το 2047. Με αυτές τις προϋποθέσεις, η επίπτωση της νόσου θα πέσει από 8,1 περιστατικά ανά 100.000 άτομα τον χρόνο σήμερα σε 4 ανά 100.000 άτομα τον χρόνο το 2047, με μείωση των περιστατικών κατά περίπου 67%.
Η σωστή ενημέρωση είναι το κλειδί
Σύμφωνα με τον κ. Αγοραστό, το σημαντικότερο ζήτημα για την αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης είναι η σωστή πληροφόρηση και ευαισθητοποίηση του ευρέος κοινού. Οι χώρες που ενημέρωσαν σωστά τον πληθυσμό έχουν και τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής, τόσο των παιδιών και των εφήβων όσο και των ενηλίκων.
Στον τομέα αυτό η Ελλάδα υστερεί. Ο εμβολιασμός εντάχθηκε στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών ήδη από το 2008 και, σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, τα ποσοστά κάλυψης παραμένουν πολύ χαμηλά.
«Μόνον η συντονισμένη εκστρατεία επίσημης και έγκυρης πληροφόρησης του κοινού από την Πολιτεία μπορεί να βελτιώσει την κατάσταση», σημειώνει ο πρόεδρος της Ελληνικής HPV Εταιρείας.
Υπάρχει, όπως προσθέτει, εκπεφρασμένη βούληση των αρμόδιων κυβερνητικών αρχών να επιτευχθούν οι στόχοι του ΠΟΥ μέχρι το 2030.
Το 38ο συνέδριο της IPVS στην Αθήνα
Η Διεθνής Εταιρεία Θηλωματοϊών (International Papillomavirus Society, IPVS) και η Ελληνική Εταιρεία Έρευνας και Αντιμετώπισης του Ιού των Θηλωμάτων (Ελληνική HPV Εταιρεία) ανακοίνωσαν την έναρξη των εργασιών του συνεδρίου, που θα γίνει από τις 22 έως τις 25 Οκτωβρίου 2026 στο Διεθνές Συνεδριακό Κέντρο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών.
Το ετήσιο συνέδριο της IPVS θεωρείται η κορυφαία επιστημονική διοργάνωση παγκοσμίως για την έρευνα γύρω από τους ιούς των ανθρωπίνων θηλωμάτων και τις νόσους που σχετίζονται με αυτούς, όπως ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, οι καρκίνοι της κεφαλής και του τραχήλου και άλλες μορφές καρκίνου. Στην Αθήνα αναμένονται πάνω από 2.000 σύνεδροι από περισσότερες από 100 χώρες: κορυφαίοι ερευνητές, κλινικοί ιατροί, ειδικοί στη δημόσια υγεία και υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής.
Στόχος του θέματος «Ανάβοντας τη φλόγα» είναι η διαμόρφωση παγκόσμιων στρατηγικών για την πρόληψη και την εξάλειψη των καρκίνων που σχετίζονται με τον HPV, σύμφωνα με τις προτάσεις του ΠΟΥ. Το επιστημονικό πρόγραμμα καλύπτει από τη βασική επιστήμη και την κλινική έρευνα έως τη δημόσια υγεία, την επιστήμη εφαρμογής, τον εμβολιασμό, την τεχνητή νοημοσύνη και την πρόληψη του καρκίνου, και φέρνει κοντά διεπιστημονικές προσεγγίσεις από όλη την παγκόσμια κοινότητα του HPV. Το πρόγραμμα είναι διαθέσιμο στη διεύθυνση https://ipvsconference.org/
Η ανταπόκριση της επιστημονικής κοινότητας ήταν πρωτοφανής. Το IPVS 2026 κατέγραψε επισήμως τον μεγαλύτερο αριθμό υποβληθεισών εργασιών στην ιστορία των συνεδρίων της IPVS. Η εισροή νέων ερευνητικών δεδομένων, από νέους ερευνητές αλλά και από κορυφαίους διεθνείς ειδικούς, εγγυάται ένα περιβάλλον συνεργασίας και ανταλλαγής γνώσεων και μια πλήρη εικόνα των πιο πρόσφατων εξελίξεων και των τεκμηριωμένων δεδομένων που θα διαμορφώσουν το μέλλον της έρευνας και της κλινικής πρακτικής στον τομέα του HPV.
Εργαστήρια για επαγγελματίες υγείας
Το πρόγραμμα των εργαστηρίων έχει σχεδιαστεί για ουσιαστική και σε βάθος επαγγελματική επιμόρφωση, με εξειδικευμένες εκπαιδευτικές ενότητες υψηλού επιπέδου υπό την καθοδήγηση διεθνώς αναγνωρισμένων ειδικών. Περιλαμβάνει τρία εργαστήρια: το Εργαστήριο Υψηλής Ευκρίνειας Πρωκτοσκόπησης (High-Resolution Anoscopy Workshop), το εργαστήριο «Πέρα από το Κολποσκόπιο» («Beyond the Colposcope») και το Εργαστήριο Επιστήμης της Εφαρμογής (Implementation Science Workshop).
Μια κληρονομιά για την Ελλάδα: Η εκστρατεία ενημέρωσης για τον HPV
Το IPVS 2026 δεν περιορίζεται στο να φέρει κοντά την παγκόσμια κοινότητα του HPV. Στόχος είναι και ένας διαρκής θετικός αντίκτυπος για τους κατοίκους της χώρας. Οι «Δραστηριότητες Κληρονομιάς» (Legacy Activities) του συνεδρίου επιδιώκουν να ενισχύσουν την ευαισθητοποίηση, την εκπαίδευση και την πρόληψη του HPV σε όλη την Ελλάδα, πριν, κατά τη διάρκεια και πολύ μετά το συνέδριο.
Με γνώμονα τους Έλληνες ειδικούς στον HPV και αφοσιωμένους οργανισμούς-εταίρους, η ομάδα της IPVS μαζί με την Ελληνική HPV Εταιρεία διεξάγει μια νέα «Ελληνική Εκστρατεία Ενημέρωσης για τον HPV», που απευθύνεται στο ευρύ κοινό. Συμπράττουν το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Βιοεπιστημών του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΙΝΕΒ/ΕΚΕΤΑ), η Ελληνική Ομοσπονδία Καρκίνου (ΕΛΛΟΚ) και οι σύλλογοι ΕΕΦΙΕ και HelMSIC των φοιτητών και φοιτητριών Ιατρικής όλων των πανεπιστημίων της χώρας.
Η εκστρατεία φιλοδοξεί να ευαισθητοποιήσει το κοινό και να βελτιώσει την κατανόηση του HPV. Στοχεύει επίσης να στηρίξει τον εμβολιασμό και τον προσυμπτωματικό έλεγχο που βασίζεται στο τεστ HPV, να εμπλέξει όλους ανεξαιρέτως τους επαγγελματίες υγείας και τους φοιτητές Ιατρικής και να δημιουργήσει βιώσιμες συνεργασίες με συνεχή αντίκτυπο στο μέλλον. Έτσι θα προκύψει μια κληρονομιά που εκτείνεται πολύ πέρα από το ίδιο το συνέδριο.
Ο τοπικός εταίρος, η Ελληνική HPV Εταιρεία, παραμένει προσηλωμένος στη διασφάλιση διαρκών οφελών από το συνέδριο για την εκπαίδευση και τη δημόσια υγεία στην Ελλάδα. Την προσπάθεια στηρίζει πλήρως το Γραφείο του ΠΟΥ στην Αθήνα, ενισχύοντας τις συνεχιζόμενες προσπάθειες της χώρας για την επίτευξη των στόχων εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας και άλλων νόσων που σχετίζονται με τον HPV. Η συνεργασία και η στήριξη του Γραφείου του ΠΟΥ αναμένεται επίσης να συμβάλουν ώστε το IPVS 2026 να αποκτήσει παγκόσμια εμβέλεια και να αποτελέσει πηγή υπερηφάνειας σε διεθνές επίπεδο.
Η 12η Σύνοδος της Ελληνικής HPV Εταιρείας
Ως προσυνεδριακή εκδήλωση, και στην ελληνική γλώσσα, θα διεξαχθεί την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου 2026 η 12η Σύνοδος της Ελληνικής HPV Εταιρείας, στο Μέγαρο – Διεθνές Συνεδριακό Κέντρο Αθηνών (αίθουσα MC3, 09:00–16:00). Οι εργασίες της θα καλύψουν όλες τις πτυχές της πρωτογενούς πρόληψης, μέσω του εμβολιασμού, και της δευτερογενούς πρόληψης, μέσω του προσυμπτωματικού ελέγχου των νοσημάτων που σχετίζονται με τον HPV.
Θα παρουσιαστούν οι αλλαγές που σημειώνονται διεθνώς και στην Ελλάδα και τα λίαν ενθαρρυντικά αποτελέσματα που καταγράφονται διεθνώς σε εμβολιασμένες νέες γυναίκες. Θα συζητηθούν επίσης οι εξελίξεις στο ηλικιακό εύρος του εμβολιασμού, οι νέες προοπτικές του προσυμπτωματικού ελέγχου σε εμβολιασμένες γυναίκες και οι νέες μεθοδολογίες, όπως η αυτοληψία δείγματος (self-sampling) και η τεχνητή νοημοσύνη.