Ο ξαφνικός θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη έφερε τον όρο της πλασμαφαίρεσης στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Ο δημοφιλής τραγουδιστής έχασε τη ζωή του το απόγευμα της Τετάρτης σε ηλικία 54 ετών, έπειτα από ανακοπή καρδιάς ενώ βρισκόταν σε ιδιωτικό ιατρείο στο Κολωνάκι. Είχε μεταβεί εκεί για μια προγραμματισμένη θεραπεία πλασμαφαίρεσης και, μόλις του τοποθετήθηκε ο φλεβοκαθετήρας, ένιωσε έντονο πόνο στο στήθος και υπέστη ανακοπή. Παρά την άφιξη του ΕΚΑΒ και την επείγουσα διακομιδή του στο νοσοκομείο «Ελπίς», όπου οι γιατροί προσπάθησαν για σχεδόν μία ώρα να τον επαναφέρουν, ο θάνατός του καταγράφηκε επίσημα το ίδιο βράδυ.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Η τραγική αυτή εξέλιξη έχει πυροδοτήσει ευρύτερο προβληματισμό γύρω από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται η συγκεκριμένη θεραπεία στη χώρα μας, καθώς οι αρχές διερευνούν αν το ιατρείο διέθετε την απαιτούμενη άδεια για μια τέτοια ιατρική πράξη, με τον υπουργό Υγείας να έχει ήδη ζητήσει άμεση έρευνα από τον Ιατρικό Σύλλογο Αθηνών. Αλλά τι είναι ακριβώς η θεραπευτική πλασμαφαίρεση, πότε πραγματικά χρειάζεται και ποιες προϋποθέσεις ασφαλείας πρέπει να τηρούνται για να μη μετατραπεί σε κίνδυνο αντί για θεραπεία;
Τι είναι η θεραπευτική πλασμαφαίρεση
Η θεραπευτική πλασμαφαίρεση (γνωστή διεθνώς και ως therapeutic plasma exchange ή TPE) είναι μια διαδικασία εξωσωματικής κάθαρσης του αίματος. Απλά, το αίμα του ασθενούς περνά μέσα από μια ειδική συσκευή που λειτουργεί σαν φίλτρο: διαχωρίζει το πλάσμα —το υγρό τμήμα του αίματος— από τα κύτταρα, δηλαδή τα ερυθρά και τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια. Τα κυτταρικά αυτά στοιχεία επιστρέφουν αμέσως στον οργανισμό, ενώ το πλάσμα που αφαιρείται αντικαθίσταται με ειδικό υγρό αντικατάστασης, συνήθως διάλυμα αλβουμίνης 5% ή φυσιολογικό ορό, και σε πιο σπάνιες, ειδικές περιπτώσεις φρέσκο κατεψυγμένο πλάσμα.
Ο λόγος που γίνεται αυτή η «ανταλλαγή» είναι διττός. Αφενός, στο πλάσμα κυκλοφορούν συχνά παθογόνες ουσίες που ευθύνονται για σοβαρές νόσους —αυτοαντισώματα, ανοσοσυμπλέγματα, κρυοσφαιρίνες, παθολογικές πρωτεΐνες, ακόμη και τοξίνες ή περιττά λιπίδια— και η αφαίρεσή τους μπορεί να ανακόψει άμεσα την εξέλιξη μιας κρίσιμης κατάστασης. Αφετέρου, σε ορισμένες ασθένειες, το ίδιο το υγρό αντικατάστασης χρησιμεύει για να αναπληρώσει παράγοντες που λείπουν από τον οργανισμό του ασθενούς.
Όπως εξηγούν οι ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής του Νοσοκομείου «Αλεξάνδρα» της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Κωνσταντίνος Γιάννακας (Αιματολόγος) και Θάνος Δημόπουλος (Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, Διευθυντής της Κλινικής και πρώην Πρύτανης του ΕΚΠΑ), η μέθοδος αυτή συνδυάζει και τους δύο αυτούς στόχους ανάλογα με τη νόσο που αντιμετωπίζεται.
Πώς γίνεται η διαδικασία βήμα προς βήμα
Η συνεδρία πλασμαφαίρεσης ξεκινά με την αγγειακή πρόσβαση: συνήθως τοποθετούνται δύο περιφερικοί φλεβικοί καθετήρες, ένας για την αφαίρεση του αίματος και ένας για την επαναχορήγησή του. Σε ασθενείς με δυσπρόσιτο φλεβικό δίκτυο, ή όταν προβλέπονται πολλές συνεδρίες, χρησιμοποιείται κεντρικός φλεβικός καθετήρας διπλού αυλού.
Το αίμα οδηγείται στη συνέχεια στη συσκευή, όπου διαχωρίζεται είτε με φυγοκέντρηση είτε με μεμβρανική διήθηση, ενώ η χορήγηση κιτρικών αλάτων ως αντιπηκτικού εμποδίζει την πήξη του αίματος μέσα στο κύκλωμα. Σε κάθε συνεδρία ανταλλάσσεται τυπικά 1 έως 1,5 όγκος πλάσματος —περίπου 3 έως 4 λίτρα σε έναν ενήλικα— με τη διαδικασία να διαρκεί συνήθως από μιάμιση έως τρεις ώρες. Ο αριθμός των συνεδριών εξαρτάται από τη νόσο που αντιμετωπίζεται, αλλά κατά κανόνα κυμαίνεται στις πέντε έως επτά, είτε καθημερινά είτε ανά δεύτερη ημέρα. Καθ’ όλη τη διάρκεια, ο ασθενής παρακολουθείται στενά ως προς τα ζωτικά του σημεία, την ισορροπία των υγρών του σώματος και τυχόν πρώιμα σημάδια ανεπιθύμητων αντιδράσεων.
Σε ποιες περιπτώσεις συστήνεται η πλασμαφαίρεση
Οι ενδείξεις της πλασμαφαίρεσης έχουν κωδικοποιηθεί διεθνώς, με τις πιο πρόσφατες κατευθυντήριες οδηγίες του 2023 να καταγράφουν έως και 166 διαφορετικές ενδείξεις, ταξινομημένες σε τέσσερις κατηγορίες ανάλογα με το πόσο τεκμηριωμένη είναι η αποτελεσματικότητά της: από την Κατηγορία Ι, όπου αποτελεί θεραπεία πρώτης γραμμής, έως την Κατηγορία IV, όπου θεωρείται αναποτελεσματική ή και αντενδείκνυται.
Ανάμεσα στις πιο γνωστές και τεκμηριωμένες ενδείξεις (Κατηγορίες Ι και ΙΙ) ξεχωρίζουν αρκετές σοβαρές παθήσεις. Στον αιματολογικό τομέα, η θρομβωτική θρομβοκυτταροπενική πορφύρα αποτελεί κλασικό παράδειγμα θεραπείας πρώτης γραμμής, καθώς η πλασμαφαίρεση αφαιρεί τα αυτοαντισώματα που καταστρέφουν ένα κρίσιμο ένζυμο του αίματος και ταυτόχρονα αναπληρώνει αυτό που λείπει. Στην ίδια κατηγορία εντάσσονται και το σύνδρομο υπεργλοιότητας, που εμφανίζεται σε ασθένειες όπως η μακροσφαιριναιμία Waldenström ή το πολλαπλούν μυέλωμα, το σύνδρομο Goodpasture και τα οξέα επεισόδια δρεπανοκυτταρικής νόσου.
Στη νευρολογία, η πλασμαφαίρεση παίζει καθοριστικό ρόλο σε κρίσεις μυασθένειας gravis και στην προεγχειρητική προετοιμασία ασθενών με τη νόσο αυτή, ενώ αποτελεί μία από τις δύο αποδεδειγμένα αποτελεσματικές θεραπείες —μαζί με την ενδοφλέβια χορήγηση ανοσοσφαιρίνης— για το σύνδρομο Guillain-Barré. Χρησιμοποιείται επίσης στη χρόνια φλεγμονώδη απομυελινωτική πολυνευροπάθεια και σε οξείες υποτροπές σκλήρυνσης κατά πλάκας που δεν ανταποκρίνονται σε κορτικοστεροειδή.
Στη νεφρολογία και τις αγγειίτιδες, η μέθοδος εφαρμόζεται σε ταχέως εξελισσόμενη σπειραματονεφρίτιδα με αντισώματα ANCA και σε επιλεγμένες περιπτώσεις άτυπου αιμολυτικού-ουραιμικού συνδρόμου. Στις μεταμοσχεύσεις, βοηθά τόσο στην αντιμετώπιση της απόρριψης μοσχεύματος με αντισώματα όσο και στην απευαισθητοποίηση ασθενών πριν από μεταμόσχευση με ασυμβατότητα ομάδας αίματος ή υψηλά επίπεδα αντισωμάτων HLA. Τέλος, η πλασμαφαίρεση χρησιμοποιείται και σε άλλες καταστάσεις, όπως η οξεία ηπατική ανεπάρκεια εν αναμονή μεταμόσχευσης, η οικογενής υπερχοληστερολαιμία και η υπερτριγλυκεριδαιμική παγκρεατίτιδα.
Ποιες προϋποθέσεις ασφαλείας πρέπει να τηρούνται
Παρότι θεωρείται γενικά ασφαλής διαδικασία, η πλασμαφαίρεση απαιτεί αυστηρό πλαίσιο εφαρμογής — κάτι που το πρόσφατο περιστατικό ανέδειξε με τραγικό τρόπο. Πρέπει να πραγματοποιείται αποκλειστικά σε οργανωμένη μονάδα αφαίρεσης ή αιμοδοσίας, με εξειδικευμένο ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, κατάλληλο εξοπλισμό ανάνηψης και σαφή πρωτόκολλα για την άμεση αντιμετώπιση επιπλοκών, όπως η καρδιακή ανακοπή. Δεν αρκεί, δηλαδή, ένα απλό ιατρείο παθολογικού τύπου· απαιτείται συγκεκριμένη, εξειδικευμένη άδεια λειτουργίας, ακριβώς το ζήτημα που βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της έρευνας των αρχών. Πριν από κάθε συνεδρία, ο ασθενής οφείλει να υποβάλλεται σε πλήρη αιματολογικό και βιοχημικό έλεγχο —με ιδιαίτερη προσοχή στα επίπεδα ασβεστίου λόγω της χρήσης κιτρικών—, σε πηκτικούς ελέγχους και σε αξιολόγηση της αγγειακής του πρόσβασης και της καρδιοαναπνευστικής του κατάστασης, ώστε να αποκλειστεί έγκαιρα κάθε παράγοντας κινδύνου. Κατά τη διάρκεια της συνεδρίας, η αρτηριακή πίεση, ο καρδιακός ρυθμός, το οξυγόνο και η ισορροπία των υγρών πρέπει να παρακολουθούνται συνεχώς, ενώ η τήρηση αυστηρά στείρας τεχνικής και η σωστή διαχείριση του καθετήρα είναι απαραίτητες για την αποφυγή λοιμώξεων και θρομβώσεων. Απαραίτητη προϋπόθεση παραμένει, φυσικά, και η ενήμερη συγκατάθεση του ασθενούς πριν από την έναρξη της θεραπείας.
Ποιες είναι οι πιθανές παρενέργειες
Οι πιο συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι συνήθως παροδικές: αντιδράσεις στα κιτρικά άλατα, όπως μυρμηγκιάσματα ή μυϊκές κράμπες λόγω παροδικής μείωσης του ασβεστίου, πτώση της αρτηριακής πίεσης, αίσθημα κόπωσης μετά τη συνεδρία ή ένα μικρό αιμάτωμα στο σημείο της παρακέντησης. Σπανιότερα, αλλά με μεγαλύτερη βαρύτητα, μπορεί να εμφανιστούν αλλεργικές ή και αναφυλακτικές αντιδράσεις —ιδίως όταν χρησιμοποιείται πλάσμα ως υγρό αντικατάστασης—, λοίμωξη του καθετήρα, αιμορραγία ή διαταραχές του καρδιακού ρυθμού. Αξίζει να σημειωθεί ότι κάθε συνεδρία αφαιρεί από την κυκλοφορία, μαζί με τους παθογόνους παράγοντες, και ωφέλιμα στοιχεία του αίματος, όπως παράγοντες πήξης και ανοσοσφαιρίνες — κάτι που επιβάλλει ιδιαίτερη προσοχή στον κίνδυνο αιμορραγίας και λοιμώξεων στους ασθενείς που υποβάλλονται σε πολλαπλές συνεδρίες.
Γιατί παραμένει αναντικατάστατη στη σύγχρονη ιατρική
Παρά τη ραγδαία εξέλιξη των στοχευμένων βιολογικών θεραπειών τα τελευταία χρόνια, η πλασμαφαίρεση διατηρεί έναν μοναδικό, δυσαναπλήρωτο ρόλο: δρα άμεσα, αφαιρώντας παθογόνες ουσίες από την κυκλοφορία μέσα σε λίγες ώρες. Αυτή η ταχύτητα δράσης είναι καθοριστική σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, όπου κάθε λεπτό μετράει —όπως σε μια μυασθενική κρίση, σε ένα σύνδρομο υπεργλοιότητας ή στη θρομβωτική θρομβοκυτταροπενική πορφύρα. Η συνεχής ενσωμάτωσή της στις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες, καθώς και η διαρκής επικαιροποίηση των ενδείξεών της, την καθιστούν έναν από τους πυλώνες της σύγχρονης μεταγγισιοθεραπείας και της κλινικής ανοσολογίας — μια θεραπεία που, όσο κι αν ακούγεται «παλιά» τεχνολογικά, συνεχίζει να σώζει ζωές εκεί όπου ο χρόνος δεν επιτρέπει καθυστερήσεις.