Ο καταρράκτης επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή, καθώς δημιουργεί «φωτοστέφανα» γύρω από τα φώτα, κάνει τον κόσμο να δείχνει πιο θαμπός και δυσκολεύει ολοένα περισσότερο τις δραστηριότητες, όπως η οδήγηση, το βράδυ. Μολονότι όμως θεωρείται ασθένεια των ηλικιωμένων, στην πραγματικότητα μπορεί να εκδηλωθεί σε κάθε ηλικία, ακόμα και στους νέους.
Ως πρόωρος χαρακτηρίζεται ο καταρράκτης που εμφανίζεται σε ηλικίες κάτω των 40, ακόμα και σε άτομα 20 ή 30 ετών. Όπως συμβαίνει στους ηλικιωμένους, έτσι και σε αυτές τις ηλικίες πρόκειται για θόλωση, δηλαδή απώλεια της διαφάνειας, του φυσικού φακού του οφθαλμού (κρυσταλλοειδής φακός). Σε αντίθεση με τον γεροντικό καταρράκτη, όμως, που αποτελεί κυρίως εκδήλωση της φυσιολογικής γήρανσης του φακού, στους νέους ο καταρράκτης είναι συνήθως δευτεροπαθής, δηλαδή οφείλεται σε κάποιον υποκείμενο παράγοντα, όπως ένας τραυματισμός του ματιού, ο σακχαρώδης διαβήτης ή η χρήση κορτικοστεροειδών.
Η δυσκολία με τον πρόωρο καταρράκτη είναι ότι τα συμπτώματά του (π.χ. θολή όραση, θάμβωση από έντονο φως, δυσκολία στη νυχτερινή όραση) αποδίδονται συχνά σε επιδείνωση διαθλαστικών σφαλμάτων της όρασης, όπως η μυωπία. Έτσι γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστούν με αλλαγή της συνταγής των διορθωτικών γυαλιών. Η σύγχυση είναι εύλογη, καθώς ορισμένοι τύποι καταρράκτη, όπως ο πυρηνικός, προκαλούν πράγματι μυωπική μετατόπιση της διάθλασης.
Μπορούν επίσης να αποδοθούν στην κόπωση από την πολύωρη χρήση ψηφιακών οθονών, στην ξηροφθαλμία ή ακόμα και στο στρες. Πρέπει πάντως να διευκρινιστεί ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να συνδέουν τη χρήση οθονών, ή το «μπλε φως» που εκπέμπουν, με την ανάπτυξη καταρράκτη. Οι οθόνες μπορεί να προκαλέσουν ψηφιακή ασθενωπία (κόπωση των ματιών) και να επιδεινώσουν την ξηροφθαλμία, όχι όμως θόλωση του κρυσταλλοειδούς φακού.
Όταν, όμως, τα φώτα του αυτοκινήτου αρχίζουν να μοιάζουν ασυνήθιστα εκτυφλωτικά, τα χρώματα γίνονται λιγότερο «ζωντανά», οι ψηφιακές οθόνες γίνονται κουραστικές ή τα διορθωτικά γυαλιά δεν χαρίζουν καθαρή όραση, είναι πιθανό να πρόκειται για πρόωρο καταρράκτη. Τέτοιου είδους συμπτώματα πρέπει να αξιολογούνται αμέσως από τον οφθαλμίατρο, κυρίως όταν επιμένουν ή επηρεάζουν την εργασία, την οδήγηση, την ανάγνωση ή άλλες καθημερινές δραστηριότητες.
«Ο καταρράκτης αναπτύσσεται όταν θολώσει ο φυσικός κρυσταλλοειδής φακός του οφθαλμού, με συνέπεια το φως να σκεδάζεται και να μην εστιάζεται καθαρά στον αμφιβληστροειδή χιτώνα που βρίσκεται στο οπίσθιο τμήμα του οφθαλμού. Ο πρόωρος ή πρώιμης έναρξης καταρράκτης εκδηλώνεται νωρίτερα από το αναμενόμενο.
Ορισμένα παιδιά γεννιούνται με καταρράκτη (συγγενής καταρράκτης), ο οποίος αποτελεί ξεχωριστή κατηγορία. Άλλοι τον εκδηλώνουν μετά την ενηλικίωσή τους ή στη μέση ηλικία. Μπορεί να προσβάλλει το ένα ή και τα δύο μάτια, και να εξελιχθεί με αργό ρυθμό ή γρήγορα, αναλόγως με την αιτία», αναφέρει ο δρ Αναστάσιος-Ι. Κανελλόπουλος, MD, Χειρουργός-Οφθαλμίατρος, ιδρυτής και επιστημονικός διευθυντής του Ινστιτούτου Οφθαλμολογίας LaserVision, Καθηγητής Οφθαλμολογίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.
Εκτός από τα συμπτώματα που προαναφέρθηκαν, ο πρόωρος καταρράκτης μπορεί επίσης να προκαλέσει μονόφθαλμη διπλωπία (ο ασθενής βλέπει διπλό είδωλο ακόμα και όταν κοιτάζει με το ένα μάτι), συχνές αλλαγές στη συνταγή των διορθωτικών γυαλιών, θάμβωση από τον ήλιο, τα φώτα των οχημάτων ή τον εσωτερικό φωτισμό, ανάγκη για πιο δυνατό φως για την ανάγνωση, δυσκολία στην αντίληψη των λεπτομερειών στις ψηφιακές οθόνες και όραση που μοιάζει θολή ακόμα και με τα διορθωτικά γυαλιά.
«Ο πρώιμης έναρξης καταρράκτης μπορεί να αναπτυχθεί για διάφορους λόγους. Μερικές φορές ξεχωρίζει μία αιτία, ενώ άλλες φαίνεται πως εμπλέκονται πολλαπλοί παράγοντες.
Ο τραυματικός καταρράκτης είναι από τις συχνότερες μορφές στους νέους. Οφείλεται σε τραυματισμό του ματιού, είτε πρόκειται για θλαστική κάκωση (αμβλύ χτύπημα) είτε για διατιτραίνουσα κάκωση, χημικό έγκαυμα ή ηλεκτροπληξία. Οποιοσδήποτε τραυματισμός προκαλέσει βλάβη στον κρυσταλλοειδή φακό του ματιού, μπορεί να οδηγήσει στον πρόωρο καταρράκτη», εξηγεί ο καθηγητής.
Οι τραυματισμοί των ματιών είναι πολύ συχνοί, καθώς εκτιμάται ότι περίπου το 14% του γενικού πληθυσμού θα υποστεί κάποιον κατά τη διάρκεια της ζωής του. Εκδηλώνονται δυσανάλογα σε παιδιά και νεαρούς άνδρες. Ο καταρράκτης αποτελεί συχνή επιπλοκή, κυρίως των σοβαρών θλαστικών και των διατιτραινουσών κακώσεων. Η ανάπτυξη του καταρράκτη μπορεί να συμβεί σύντομα μετά τον τραυματισμό ή να καθυστερήσει.
Ο σακχαρώδης διαβήτης επίσης μπορεί να οδηγήσει στον πρόωρο καταρράκτη. Όταν η γλυκόζη (σάκχαρο) του αίματος παραμένει αυξημένη για μεγάλο διάστημα, συσσωρεύεται μέσα στον κρυσταλλοειδή φακό σορβιτόλη, η οποία προκαλεί οσμωτική διόγκωση των ινών του φακού. Σε συνδυασμό με το οξειδωτικό στρες και τη γλυκοζυλίωση των πρωτεϊνών του, οι διεργασίες αυτές οδηγούν σταδιακά στη θόλωσή του.
Επειδή, όμως, οι πάσχοντες από διαβήτη μπορεί να εκδηλώσουν και άλλες οφθαλμοπάθειες, όπως η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια, το θόλωμα της όρασης δεν πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως στον καταρράκτη. Απαιτείται πλήρης οφθαλμολογικός έλεγχος, με εξέταση του βυθού υπό μυδρίαση, για να διευκρινιστεί η αιτία.
Μερικές φορές ο πρόωρος καταρράκτης οφείλεται στη μακροχρόνια χρήση φαρμάκων, κυρίως κορτικοστεροειδών, τα οποία προκαλούν χαρακτηριστικά οπίσθιο υποκαψικό καταρράκτη. Αυτά μπορεί να λαμβάνονται με μορφή δισκίων, κολλυρίων, ενέσεων, εισπνεόμενων σκευασμάτων ή δερματικών κρεμών, ιδίως όταν εφαρμόζονται γύρω από τα μάτια.
«Εάν λαμβάνετε τέτοιου είδους φάρμακα, μην διακόψετε τη χρήση τους εάν δεν συμβουλευθείτε πρώτα τον γιατρό που σας τα χορήγησε. Να ενημερώνετε επίσης τον οφθαλμίατρό σας για τη λήψη τους, καθώς και για τη λήψη κάθε άλλου φαρμάκου (ακόμα και μη συνταγογραφούμενου), συμπληρώματος ή βοτάνου», συνιστά ο κ. Κανελλόπουλος.
Ο πρόωρος καταρράκτης μπορεί να οφείλεται και σε άλλες αιτίες, όπως η έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία (π.χ. ακτινοθεραπεία στην περιοχή της κεφαλής), προηγούμενη ενδοφθάλμια επέμβαση (ιδίως υαλοειδεκτομή), η υψηλή μυωπία, το κάπνισμα και οι χρόνιες ενδοφθάλμιες φλεγμονές (ραγοειδίτιδα).
Από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες, η έκθεση στον ήλιο είναι από τους καλύτερα τεκμηριωμένους. Η υπεριώδης ακτινοβολία, κυρίως η UVB, προκαλεί οξειδωτική βλάβη στις πρωτεΐνες του φακού και έχει συσχετιστεί ιδιαίτερα με τον φλοιώδη καταρράκτη. Επειδή η βλάβη είναι αθροιστική, η προστασία με γυαλιά ηλίου που φιλτράρουν το 100% της υπεριώδους ακτινοβολίας και με καπέλο με γείσο έχει σημασία από νεαρή ηλικία, ιδίως σε χώρες με έντονη ηλιοφάνεια, όπως η Ελλάδα.
Σημαντικό ρόλο παίζουν και οι γενετικοί παράγοντες. Μεταλλάξεις σε γονίδια που κωδικοποιούν δομικές πρωτεΐνες του φακού, όπως οι κρυσταλλίνες, ευθύνονται για πολλές μορφές κληρονομικού καταρράκτη, ο οποίος μπορεί να εμφανιστεί από τη γέννηση ή στις πρώτες δεκαετίες της ζωής. Μελέτες σε διδύμους δείχνουν επίσης ότι σημαντικό μέρος του κινδύνου, ακόμα και για τον καταρράκτη της ηλικίας, καθορίζεται γενετικά. Καταρράκτης μπορεί ακόμα να συνοδεύει συστηματικά σύνδρομα, όπως η μυοτονική δυστροφία. Γι’ αυτό το οικογενειακό ιστορικό πρέπει πάντα να αναφέρεται στον οφθαλμίατρο.
Όσον αφορά τη διατροφή, μελέτες παρατήρησης δείχνουν ότι μια διατροφή πλούσια σε φρούτα, λαχανικά και αντιοξειδωτικές ουσίες (όπως η βιταμίνη C, η λουτεΐνη και η ζεαξανθίνη) συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο καταρράκτη. Ωστόσο, οι μεγάλες τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες δεν έχουν αποδείξει ότι τα συμπληρώματα βιταμινών προλαμβάνουν τον καταρράκτη. Αντίθετα, η παχυσαρκία και το μεταβολικό σύνδρομο φαίνεται ότι αυξάνουν τον κίνδυνο.
Τέλος, ερευνάται ο ρόλος παραγόντων του σύγχρονου περιβάλλοντος. Η ατμοσφαιρική ρύπανση και η έκθεση σε βαρέα μέταλλα, όπως ο μόλυβδος και το κάδμιο (που περιέχεται και στον καπνό του τσιγάρου), έχουν συσχετιστεί σε ορισμένες μελέτες με αυξημένο κίνδυνο καταρράκτη. Τα δεδομένα αυτά είναι ακόμα προκαταρκτικά και δεν αποδεικνύουν αιτιώδη σχέση, αποτελούν όμως πεδίο ενεργού έρευνας.
«Ο καταρράκτης στους νεαρούς ενήλικες είναι λιγότερο συχνός και συνήθως είναι δευτεροπαθής από τραυματισμό των ματιών, ενδοφθάλμια φλεγμονή, διαβήτη, συγγενείς διαταραχές του μεταβολισμού (π.χ. γαλακτοζαιμία), χρόνια υπασβεστιαιμία (χαμηλό ασβέστιο) και ορισμένες αλλεργικές καταστάσεις, όπως η ατοπική δερματίτιδα. Ακόμα και ο πρωτοπαθής υποπαραθυρεοειδισμός, μία μεταβολική πάθηση, αποτελεί πιθανή (αν και σπάνια) αιτία», τονίζει ο κ. Κανελλόπουλος.
Σε κάθε περίπτωση, «η εξεύρεση της αιτίας του μπορεί να μας βοηθήσει να καταρτίσουμε το ενδεδειγμένο πλάνο θεραπείας. Μερικοί ασθενείς χρειάζονται απλώς παρακολούθηση. Άλλοι μπορεί να ωφεληθούν από διορθωτικά γυαλιά ή φακούς επαφής προσωρινά. Η μόνη οριστική θεραπεία, όμως, είναι η χειρουργική αφαίρεση του θολωμένου κρυσταλλοειδούς φακού με φακοθρυψία και η εμφύτευση ενδοφακού, η επιλογή του οποίου σε νέους ασθενείς απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. Η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία μπορεί να γλιτώσει τους ασθενείς από πολλές επιπλοκές. Επομένως απαιτείται άμεση διερεύνηση από τον οφθαλμίατρο, εάν αναπτυχθούν ύποπτα συμπτώματα», καταλήγει ο καθηγητής.