Η εξάρτηση από τα οπιοειδή, ή διαταραχή χρήσης οπιοειδών (Opioid Use Disorder – OUD), αποτελεί ένα μείζον παγκόσμιο πρόβλημα δημόσιας υγείας, με την απεξάρτηση να χαρακτηρίζεται από υψηλά ποσοστά υποτροπής.
Κατά τη φάση της στέρησης, οι ασθενείς βιώνουν έντονα συμπτώματα, τα οποία οφείλονται εν μέρει σε απορρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Ωστόσο, νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο JAMA Psychiatry δείχνει ότι η γιόγκα μπορεί να συμβάλει στη διόρθωση αυτής της ανισορροπίας και να επιταχύνει την ανάρρωση, όταν εφαρμόζεται συμπληρωματικά με την καθιερωμένη θεραπεία.
Υπερδραστηριότητα του συμπαθητικού νευρικού συστήματος στη διαταραχή χρήσης οπιοειδών
Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα είναι υπεύθυνο για την αντίδραση «μάχης ή φυγής», ενεργοποιούμενο σε συνθήκες απειλής, αυξάνοντας τον καρδιακό ρυθμό, την αρτηριακή πίεση και την εγρήγορση, ενώ παράλληλα επιβραδύνει την πέψη ώστε να κατευθυνθεί ενέργεια στους μύες και στα ζωτικά όργανα.
Αντίθετα, το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα —το σύστημα «ανάπαυσης και πέψης»— ηρεμεί τον οργανισμό, επιβραδύνει τον καρδιακό ρυθμό, μειώνει την πίεση, ενισχύει την πέψη και συμβάλλει στη διατήρηση της ισορροπίας και της χαλάρωσης. Η εξάρτηση από οπιοειδή οδηγεί σε αυξημένη δραστηριότητα του συμπαθητικού συστήματος, προκαλώντας μια κατάσταση ανισορροπίας που ενισχύει την επιθυμία για χρήση και τον κίνδυνο υποτροπής.
Οι συγγραφείς της μελέτης επισημαίνουν ότι η μεταβλητότητα καρδιακού ρυθμού (Heart Rate Variability – HRV) αποτελεί βασικό φυσιολογικό δείκτη της ισορροπίας μεταξύ συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού συστήματος. Ανασκόπηση του 2024 από την ομάδα του Moon έδειξε σημαντική μείωση της HRV σε άτομα με διαταραχές χρήσης ουσιών, γεγονός που συνδέεται άμεσα με αυξημένα επίπεδα στρες, έντονη επιθυμία για χρήση και βαρύτερη συμπτωματολογία. Τα δεδομένα δείχνουν ότι η αυτόνομη απορρύθμιση, όπως αποτυπώνεται στη μειωμένη HRV, σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής στην OUD.
Παρότι φάρμακα όπως η βουπρενορφίνη είναι καθοριστικά για την ανάρρωση, δεν αντιμετωπίζουν πλήρως την ανισορροπία του αυτόνομου νευρικού συστήματος που χαρακτηρίζεται από μειωμένη παρασυμπαθητική και αυξημένη συμπαθητική δραστηριότητα κατά τη στέρηση. Δεδομένου ότι η γιόγκα είναι γνωστό πως ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό σύστημα, η μελέτη διερεύνησε τη χρήση της ως συμπληρωματικής θεραπείας στη στέρηση οπιοειδών, καθώς και την επίδρασή της στη HRV, το άγχος, τον ύπνο και τον πόνο.
Ταχύτερη ανάρρωση με τη γιόγκα
Η μελέτη περιλάμβανε τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή με 59 άνδρες ηλικίας 18–50 ετών, με ήπια έως μέτρια συμπτώματα στέρησης. Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: την ομάδα συμπληρωματικής θεραπείας με γιόγκα (YAT) και την ομάδα συνήθους θεραπείας (TAU), που λειτούργησε ως ομάδα ελέγχου.
Η ομάδα YAT συμμετείχε σε 10 επιβλεπόμενες συνεδρίες γιόγκα διάρκειας 45 λεπτών μέσα σε 14 ημέρες, παράλληλα με τη χορήγηση βουπρενορφίνης. Οι συνεδρίες περιλάμβαναν τεχνικές χαλάρωσης, συνειδητές στάσεις (asanas), ρυθμιστικές αναπνευστικές ασκήσεις και καθοδηγούμενη χαλάρωση. Η ομάδα ελέγχου έλαβε μόνο τη συνήθη θεραπεία.
Μετά το πέρας των 14 ημερών, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η γιόγκα είχε σαφή θετική επίδραση στην ανάρρωση. Οι συμμετέχοντες που συνδύασαν γιόγκα και καθιερωμένη θεραπεία παρουσίασαν ταχύτερη αποκατάσταση από τη στέρηση, με διάμεση διάρκεια ανάρρωσης 5 ημέρες, έναντι 9 ημερών στην ομάδα ελέγχου.
Παράλληλα, η ομάδα της γιόγκα παρουσίασε σημαντική βελτίωση στη HRV, γεγονός που υποδηλώνει καλύτερη ρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Παρατηρήθηκε επίσης ταχύτερη έλευση του ύπνου, με τους συμμετέχοντες να αποκοιμούνται κατά μέσο όρο 61 λεπτά νωρίτερα, καθώς και σημαντικές βελτιώσεις στο άγχος και στην αντίληψη του πόνου.
Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, «μειώνοντας τη διάρκεια της περιόδου στέρησης —όταν ο κίνδυνος υποτροπής και εγκατάλειψης της θεραπείας είναι υψηλότερος— η γιόγκα μπορεί να επηρεάσει θετικά τη μακροπρόθεσμη παραμονή στη θεραπεία και τα συνολικά αποτελέσματα».
Η ερευνητική ομάδα τονίζει ότι η γιόγκα συμβάλλει στην ανάρρωση αποκαθιστώντας βασικούς ρυθμιστικούς μηχανισμούς του οργανισμού και όχι απλώς ανακουφίζοντας συμπτώματα. Ανάλυση διαμεσολάβησης έδειξε ότι η αυξημένη παρασυμπαθητική δραστηριότητα εξηγεί το 23% της επιτάχυνσης της ανάρρωσης που αποδίδεται στη γιόγκα.
Τέλος, αναφέρονται ορισμένοι περιορισμοί της μελέτης, όπως το ότι το δείγμα αποτελούνταν αποκλειστικά από άνδρες και ότι οι περισσότεροι συμμετέχοντες έκαναν χρήση ενός συγκεκριμένου οπιοειδούς (tapentadol).
Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι, παρότι το tapentadol ήταν το κύριο οπιοειδές κατάχρησης, η υπερδραστηριότητα του συμπαθητικού συστήματος χαρακτηρίζει τη στέρηση από όλα τα οπιοειδή, συμπεριλαμβανομένων της μορφίνης και της φαιντανύλης. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι η στέρηση επηρεάζει γενικά τον πνευμονογαστρικό τόνο και ότι η μείωση της HRV συσχετίζεται με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων.
Συνεπώς, τα οφέλη της γιόγκα στην ισορροπία του αυτόνομου νευρικού συστήματος πιθανότατα επεκτείνονται και σε άλλες μορφές εξάρτησης από οπιοειδή, αν και απαιτούνται περαιτέρω μελέτες σε διαφορετικά περιβάλλοντα και σε πληθυσμούς με εξάρτηση από φαιντανύλη.
Medical Xpress