Ένα εργαλείο για τον εντοπισμό καρκίνου του παγκρέατος σε συνηθισμένες αξονικές τομογραφίες έχει δείξει ενθαρρυντικά αποτελέσματα – ένα παράδειγμα του πώς η Κίνα «τρέχει» να εφαρμόσει την Τ.Ν. σε μερικά από τα πιο δύσκολα προβλήματα της ιατρικής.
Τρεις ημέρες αφότου ένας συνταξιούχος εργάτης στην ανατολική Κίνα, πήγε για έναν τυπικό έλεγχο για τον διαβήτη, δέχτηκε ένα τηλεφώνημα από έναν γιατρό που δεν είχε συναντήσει ποτέ. Ο γιατρός, ο επικεφαλής του παγκρεατικού τμήματος του νοσοκομείου, ήθελε να πάει για επανεξέταση.
«Ήξερα ότι δεν μπορεί να είναι κάτι καλό», θυμάται.
Είχε εν μέρει δίκιο. Τα κακά νέα ήταν ότι είχε καρκίνο του παγκρέατος. Υπήρχαν όμως και καλά νέα: ο όγκος είχε εντοπιστεί νωρίς. Ο γιατρός, μπόρεσε να τον αφαιρέσει.
Αυτό κατέστη δυνατό μόνο χάρη σε ένα νέο εργαλείο, που λειτουργεί με τεχνητή νοημοσύνη και το οποίο το νοσοκομείο δοκίμαζε. Το εργαλείο «προειδοποίησε» στην τυπική αξονική τομογραφία του, πριν εμφανίσει οποιαδήποτε συμπτώματα. Είναι ένα παράδειγμα του πώς κινεζικές τεχνολογικές εταιρείες και νοσοκομεία τρέχουν να εφαρμόσουν την Τ.Ν. σε μερικά από τα πιο επίμονα προβλήματα της ιατρικής.
Ο καρκίνος του παγκρέατος είναι από τους πιο θανατηφόρους καρκίνους, με πενταετή επιβίωση γύρω στο 10%, κυρίως επειδή η έγκαιρη ανίχνευση είναι πολύ δύσκολη. Συχνά δεν εμφανίζονται συμπτώματα μέχρι ο καρκίνος να έχει προχωρήσει.
Οι εξετάσεις που χρησιμοποιούνται για να επιβεβαιωθεί η παρουσία του, όπως οι αξονικές με σκιαγραφικό, περιλαμβάνουν μεγάλες δόσεις ακτινοβολίας, γι’ αυτό πολλοί ειδικοί αποθαρρύνουν τον μαζικό προληπτικό έλεγχο. Όμως οι εναλλακτικές με μικρότερη ακτινοβολία, όπως οι αξονικές χωρίς σκιαγραφικό – όπου δεν γίνεται έγχυση σκιαγραφικής ουσίας στο αίμα – δίνουν λιγότερο καθαρές εικόνες, δυσκολεύοντας τους ακτινολόγους να εντοπίσουν ανωμαλίες.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να το αλλάξει αυτό. Το εργαλείο στο νοσοκομείο του δρ. Τζου, που αναπτύχθηκε από ερευνητές συνδεδεμένους με τον κινεζικό τεχνολογικό κολοσσό Alibaba, εκπαιδεύτηκε να αναζητά καρκίνο του παγκρέατος σε αξονικές χωρίς σκιαγραφικό.
Το εργαλείο ονομάζεται PANDA, από τα αρχικά της φράσης “pancreatic cancer detection with artificial intelligence” («ανίχνευση καρκίνου παγκρέατος με τεχνητή νοημοσύνη»). Στο νοσοκομείο όπου εργάζεται ο δρ. Τζου — το Affiliated People’s Hospital of Ningbo University στην ανατολική Κίνα — οι γιατροί άρχισαν να το χρησιμοποιούν στο πλαίσιο κλινικής δοκιμής τον Νοέμβριο του 2024.
Από τότε, το εργαλείο έχει αναλύσει περισσότερες από 180.000 αξονικές τομογραφίες κοιλίας ή θώρακα, βοηθώντας τους γιατρούς να εντοπίσουν περίπου δύο δωδεκάδες περιστατικά καρκίνου του παγκρέατος, από τα οποία τα 14 ήταν σε πρώιμο στάδιο, σύμφωνα με τον δρ. Τζου. Το εργαλείο εντόπισε 20 περιπτώσεις πορογενούς αδενοκαρκινώματος, του συχνότερου και πιο θανατηφόρου τύπου καρκίνου του παγκρέατος.
Όλοι αυτοί οι ασθενείς είχαν πάει στο νοσοκομείο με ενοχλήματα όπως φούσκωμα ή ναυτία και αρχικά δεν είχαν επισκεφθεί ειδικό παγκρεατολόγο, είπε ο δρ. Τζου. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι αξονικές τους δεν είχαν προκαλέσει ανησυχία μέχρι να «σημαδευτούν» από το εργαλείο Τ.Ν.
«Νομίζω ότι μπορείς να πεις 100% πως η Τ.Ν. έσωσε τη ζωή τους», είπε.
Τον Απρίλιο, η Alibaba ανακοίνωσε ότι ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) έδωσε στο PANDA καθεστώς “breakthrough device” («καινοτόμου/πρωτοποριακής συσκευής»), κάτι που σημαίνει ότι η αξιολόγησή του θα επιταχυνθεί ώστε να φτάσει γρηγορότερα στην αγορά. Αποτελεί επίσης αντικείμενο αρκετών κλινικών δοκιμών στην Κίνα.
Ερευνητές προειδοποίησαν ότι χρειάζονται περισσότερα δεδομένα από πραγματικές συνθήκες, για να φανεί αν το εργαλείο μπορεί να εντοπίζει αρκετά περιστατικά πρώιμου σταδίου ώστε να υπερτερούν οι ωφέλειες έναντι των κινδύνων από ψευδώς θετικά αποτελέσματα και περιττές εξετάσεις. Επιστήμονες σε άλλες χώρες μελετούν διαφορετικές προσεγγίσεις υποβοηθούμενες από Τ.Ν. για την πρώιμη ανίχνευση καρκίνου του παγκρέατος, εστιάζοντας πιο στοχευμένα σε ομάδες υψηλού κινδύνου, εν μέρει επειδή η νόσος είναι σχετικά σπάνια.
Αρκετοί ειδικοί που δεν συμμετείχαν στην κινεζική έρευνα είπαν ότι αμφιβάλλουν αν οι αξονικές χωρίς σκιαγραφικό μπορούν να παρέχουν τόσο χρήσιμες πληροφορίες όσο άλλες μορφές απεικόνισης.
Ακόμα και οι μηχανικοί πίσω από το PANDA είχαν αρχικά την ίδια ανησυχία, είπε η Λινγκ Ζανγκ, ανώτερη μηχανικός αλγορίθμων στη Damo Academy, το ερευνητικό σκέλος της Alibaba, και μία από τις δημιουργούς του εργαλείου.
Για να το αντιμετωπίσουν, ζήτησαν από έναν ακτινολόγο να επισημάνει χειροκίνητα, σε αξονικές με σκιαγραφικό, πάνω από 2.000 γνωστούς ασθενείς με καρκίνο του παγκρέατος, σημειώνοντας πού βρίσκονταν οι βλάβες. Στη συνέχεια, οι μηχανικοί χαρτογράφησαν αλγοριθμικά αυτές τις επισημασμένες βλάβες στις αντίστοιχες αξονικές χωρίς σκιαγραφικό των ίδιων ασθενών. Οι μη ενισχυμένες αυτές εξετάσεις «ταΐστηκαν» στο μοντέλο Τ.Ν., ώστε να μάθει να ανιχνεύει πιθανό καρκίνο ακόμη και σε λιγότερο λεπτομερείς εικόνες.
Όταν αργότερα το εργαλείο δοκιμάστηκε σε περισσότερες από 20.000 αξονικές χωρίς σκιαγραφικό, αναγνώρισε σωστά το 93% των ανθρώπων που είχαν παγκρεατικές βλάβες, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Nature Medicine το 2023.
«Η αποτελεσματικότητα μάς εξέπληξε πραγματικά», είπε ο κ. Ζανγκ.
Στο νοσοκομείο της Νίνγκμπο, το σύστημα χρησιμοποιείται για να αναλύει εξετάσεις που οι γιατροί είχαν ήδη ζητήσει για άλλους λόγους, άρα δεν υπάρχει επιπλέον κόστος εξετάσεων για το νοσοκομείο ή τους ασθενείς. (Στην Κίνα, πολλοί κάνουν συστηματικά αξονικές χωρίς σκιαγραφικό στο πλαίσιο του ετήσιου checkup· στο νοσοκομείο της Νίνγκμπο, μια τέτοια αξονική κοστίζει περίπου 25 δολάρια πριν την ασφάλιση.)
Ο δρ. Τζου και η ομάδα του εξετάζουν όποιες απεικονίσεις το σύστημα χαρακτηρίζει υψηλού κινδύνου και, αν χρειάζεται, καλούν τους ασθενείς για πιο λεπτομερή έλεγχο.
Το μοντέλο, πάντως, ακόμη δεν μπορεί να συγκριθεί με έναν εξειδικευμένο παγκρεατολόγο, είπε ο δρ. Τζου.
Μερικές φορές επισημαίνει περιπτώσεις παγκρεατίτιδας και δεν μπορεί να πει αν ένας όγκος ξεκίνησε στο πάγκρεας ή αν έχει εξαπλωθεί από άλλο όργανο. Από τότε που ξεκίνησε η χρήση του, το μοντέλο έχει εκδώσει ειδοποιήσεις για περίπου 1.400 εξετάσεις, αλλά οι γιατροί έκριναν ότι μόνο περίπου 300 χρειάζονταν περαιτέρω έλεγχο.
Ο δρ. Ατζίτ Γκοένκα, ακτινολόγος στη Mayo Clinic που ερευνά την πρώιμη διάγνωση του καρκίνου του παγκρέατος, είπε ότι είναι κρίσιμο να μειωθεί ο αριθμός των ψευδών συναγερμών. Είναι πιθανό ότι εκατοντάδες άνθρωποι στη Νίνγκμπο «βίωσαν τον τρόμο μιας πιθανής διάγνωσης καρκίνου του παγκρέατος, κλήθηκαν άσκοπα για επανέλεγχο και πιθανόν υπέμειναν ακριβές, επεμβατικές εξετάσεις — μόνο και μόνο για να διαπιστώσουν ότι είναι υγιείς», έγραψε σε email.
Το εργαλείο ίσως να είναι πιο χρήσιμο για γιατρούς σε εκπαίδευση παρά για έμπειρους ειδικούς, είπε η δρ. Ντάιαν Σιμεόνε, χειρουργός παγκρέατος στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Σαν Ντιέγκο. Μερικοί από τους όγκους που εντόπισε το εργαλείο στη μελέτη του Nature Medicine θα έπρεπε να ήταν «εντελώς προφανείς» για καλά εκπαιδευμένους ακτινολόγους ακόμη και χωρίς Τ.Ν., είπε.
Παραδέχτηκε όμως ότι μπορεί να λειτουργήσει ως πολύτιμη «δικλείδα ασφαλείας» για νοσοκομεία όπου οι ειδικοί είναι λίγοι. (Το PANDA δοκιμάζεται επίσης σε κλινική σε αγροτική περιοχή της επαρχίας Γιουνάν.)
«Θα έχεις διαφορετικά επίπεδα δεξιοτήτων σε διαφορετικά κέντρα, ανάλογα με το πού στον κόσμο βρίσκεσαι ή με τον όγκο περιστατικών», είπε η δρ. Σιμεόνε.
Στη Νίνγκμπο, η φαινομενική επιτυχία της τεχνολογίας έφερε και νέες δυσκολίες. Το νοσοκομείο δεν έχει αρκετό προσωπικό για να επικοινωνεί με όλους τους ασθενείς που χρειάζονται επανέλεγχο, είπε ο δρ. Τζου. Και ο παλιός εξοπλισμός του δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στον μεγάλο όγκο δεδομένων του μοντέλου. Αρκετές φορές, όταν ο δρ. Τζου προσπάθησε να ανοίξει το PANDA στον υπολογιστή του, «κόλλησε».
Η ανίχνευση καρκίνου πριν εμφανιστούν συμπτώματα μπορεί επίσης να δημιουργήσει δικά της προβλήματα. Στην Κίνα, η εκτεταμένη ιατρική διαφθορά έχει διαβρώσει την εμπιστοσύνη του κοινού στους γιατρούς. Κάποιοι μπορεί να αρνηθούν να προσέλθουν για επανέλεγχο, είπε ο δρ. Τζου, επειδή φοβούνται ότι το νοσοκομείο απλώς προσπαθεί να βγάλει χρήματα.
Ο κ. Τσιου δεν ήταν ένας από αυτούς. Δεν δίστασε όταν ο δρ. Τζου του συνέστησε να αφαιρεθεί ο όγκος, αν και αργότερα είπε ότι δεν χρησιμοποιεί την Τ.Ν. ούτε καταλαβαίνει πώς λειτουργεί. Σε επανεξέταση με τον γιατρό τον Νοέμβριο, ο κ. Τσιου είπε ότι αισθανόταν απολύτως υγιής και ήταν απασχολημένος καλλιεργώντας λαχανικά στο οικογενειακό αγρόκτημα.
«Μου είπε ότι ήμουν πολύ τυχερός», είπε ο κ. Τσιου. «Οπότε δεν είχα κάτι άλλο να πω. Μπορούσα μόνο να ανακουφιστώ.»
Με στοιχεία από τους NEW YORK TIMES