Από την πρώτη πνοή μέχρι τα χρόνια της σοφίας, η μουσική αναδεικνύεται σε έναν πανίσχυρο σύμμαχο της ανθρώπινης υγείας και ευζωίας. Σε προγράμματα που εφαρμόζονται με επιτυχία στη Θεσσαλονίκη, η δύναμή της αποκαλύπτεται καθημερινά, όχι μόνο στην ανάπτυξη και ενεργοποίηση κρίσιμων εγκεφαλικών λειτουργιών στα βρέφη, αλλά και στην επιβράδυνση των επιπτώσεων της γήρανσης στην τρίτη ηλικία. Μέσα από μελωδίες και ρυθμούς, ο εγκέφαλος χτίζει νευρωνικά δίκτυα που τον συνοδεύουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής, επηρεάζοντας ένα ευρύ φάσμα δεξιοτήτων.
Στο πρόγραμμα «Baby Artist», γονείς και παιδιά βρίσκονται μία φορά την εβδομάδα, για έναν κύκλο δώδεκα εβδομάδων, εκτεθειμένοι σε μια πλούσια ποικιλία μουσικών ερεθισμάτων. Κάθε λίγα λεπτά, διαφορετικές μελωδίες, ρυθμοί, κινήσεις, τονικότητες, ηχοχρώματα μουσικών οργάνων, αρμονίες, μιμήσεις και αυτοσχεδιασμοί, όλα αυτά δρουν σαν «ξυπνητήρια» για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο. Αυτή η συνεχής διέγερση δημιουργεί μια εγκεφαλική δικτύωση που αφορά τη μουσική, έναν τρόπο λειτουργίας που συνοδεύει το άτομο διά βίου και επηρεάζει καθοριστικά τη γλώσσα, την κίνηση, την επίλυση προβλημάτων, την κοινωνική και συναισθηματική έκφραση. Όπως εξηγεί η Λήδα Στάμου, καθηγήτρια του Τμήματος Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας και επιστημονικά υπεύθυνη του «Baby Artist», τα πρώτα τρία χρόνια της ζωής είναι καθοριστικά για την ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων, καθώς ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν «σφουγγάρι». Όσο νωρίτερα ξεκινήσει ένα παιδί αυτή τη διαδικασία, τόσο πιο βαθιά και παγιωμένη θα είναι η μουσική του δεξιότητα, δημιουργώντας ένα «μουσικό δίκτυο» που θα το συνοδεύει πάντα.
Μουσική και Γλώσσα: Η κοινή συνταγή του εγκεφάλου
Η καθηγήτρια Στάμου παρομοιάζει τη διαδικασία ανάπτυξης της μουσικής δεξιότητας με την εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας. Όπως ένα παιδί που εκτίθεται σε δύο γλώσσες από τη βρεφική ηλικία, για παράδειγμα ένα ελληνόπουλο στη Γερμανία που ακούει ελληνικά από τους γονείς του και γερμανικά από το περιβάλλον, αναπτύσσει και τις δύο ως μητρικές, έτσι και η μουσική λειτουργεί. Εάν ένα παιδί εκτεθεί επανειλημμένα και με φυσικό τρόπο στη μουσική «γλώσσα» πριν την ηλικία των τριών ετών, ο εγκέφαλός του δημιουργεί ένα ειδικό δίκτυο αποκλειστικά γι’ αυτήν, όπως θα συνέβαινε με μια φυσική γλώσσα. Αυτό το δίκτυο είναι καθοριστικό για τη μουσική επιτυχία των παιδιών. Έρευνες επιβεβαιώνουν ότι παιδιά που ξεκινούν την εκμάθηση μουσικού οργάνου από πολύ νωρίς, με μεθόδους όπως η Suzuki, αποκτούν μια εντυπωσιακή φυσικότητα στην εκτέλεση.
Μουσική: Ο καταλύτης πολλαπλών δεξιοτήτων και ο ρόλος των γονέων
Το πρόγραμμα «Baby Artist», που ξεκίνησε το 2001 από την κ. Στάμου σε συνεργασία με τον μουσικό και μουσικοπαιδαγωγό Χρήστο Γερμένογλου, έχει αποδείξει τον θετικό αντίκτυπο της μουσικής σε μια ευρεία γκάμα ικανοτήτων. Πέρα από τη μουσική, η επίδρασή της είναι εμφανής στη γλώσσα, την κίνηση, την επίλυση προβλημάτων, την ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης και των κοινωνικών δεξιοτήτων. Ένας βασικός πυλώνας του προγράμματος είναι και η ενεργός συμμετοχή των γονέων. Εκπαιδεύονται να τραγουδούν σωστά και, επιστρέφοντας στο σπίτι, συνεχίζουν τη μουσική εκπαίδευση με αυθόρμητο και όμορφο τρόπο, αναπαράγοντας τις μελωδίες και τους ρυθμούς.
Τα οφέλη της μουσικής στην τρίτη ηλικία: Ενεργός γήρανση και ευζωία
Στο άλλο άκρο του βιολογικού κύκλου, στην τρίτη και τέταρτη ηλικία, έρευνες δεκαετιών υπογραμμίζουν τον σημαντικό αντίκτυπο της μουσικής στη φυσική, ψυχική, συναισθηματική και κοινωνική υγεία, καθώς και στη γενικότερη ευζωία των ατόμων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δίνουν μεγάλη έμφαση στην ενεργό γήρανση, απορρίπτοντας την αντίληψη της αναπόφευκτης φθοράς. Η κ. Στάμου επισημαίνει ότι μέσω μουσικών παρεμβάσεων, η γήρανση δεν μειώνει με την ίδια ταχύτητα τη λειτουργικότητα και την υγεία των ανθρώπων. Όταν οι μουσικές παρεμβάσεις σχεδιάζονται από τους ηλικιωμένους και για τους ηλικιωμένους, προβλήματα όπως η απομόνωση, η μοναξιά και η έλλειψη κοινωνικού ενδιαφέροντος εξαφανίζονται ταχύτατα. Οι ομάδες λειτουργούν με μουσική πράξη – τραγούδι, κίνηση, εκτέλεση οργάνων – δημιουργώντας κοινοτικό πνεύμα, αίσθημα του ανήκειν, στόχο και εργασία για την επίτευξη αυτού του στόχου. Η μουσική διαδικασία μετατρέπεται σε μια συνεχή «γιορτή» για αυτούς.
Γενιές εν αρμονία: Η σύμπραξη βρεφών και ηλικιωμένων
Πρόσφατα, μια μοναδική συνεργασία έφερε στη σκηνή μικρά παιδιά με τους γονείς τους και ανθρώπους της τρίτης ηλικίας. Σε μια συναυλία που διοργανώθηκε από την αντιδημαρχία Πολιτισμού και Τουρισμού του Δήμου Πυλαίας – Χορτιάτη σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο, η μουσική έγινε η γέφυρα που ένωσε τις γενιές. «Δεν είναι απλά ότι οι ηλικιωμένοι έρχονται μια φορά την εβδομάδα για να χαρούν, να νιώσουν ομάδα, να δράσουν μουσικά. Κάνουμε πράγματα με αυτούς και για άλλες ομάδες», τονίζει η κ. Στάμου. Αυτή η σύμπραξη στέλνει ένα ηχηρό μήνυμα: οι ηλικιωμένοι μπορούν να προσφέρουν σε άλλες ηλικιακές ομάδες, να βοηθήσουν τους μικρούς, να παίξουν μαζί τους και να συμβάλουν στα πολιτιστικά δρώμενα. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις, αν και φαινομενικά αυτονόητες, είναι ζωτικής σημασίας για ηλικιωμένους που μπορεί να είναι απομονωμένοι.
Ο ρόλος της μουσικοθεραπείας είναι πλέον αδιαμφισβήτητος, με χώρες του εξωτερικού να τη συνταγογραφούν για την τρίτη ηλικία, όπως η φυσιοθεραπεία στην Ελλάδα. «Η μουσική συμβάλλει στο πλαίσιο μη φαρμακευτικών παρεμβάσεων, μειώνοντας την ανάγκη για φάρμακα και άλλου τύπου περίθαλψη», υπογραμμίζει η κ. Στάμου. Ήδη, το πρόγραμμα «Αγέρας» φιλοξενεί 150 άτομα από τα ΚΑΠΗ του Δήμου Πυλαίας-Χορτιάτη, ενώ αντίστοιχες δράσεις επεκτείνονται στον Δήμο Αμπελοκήπων-Μενεμένης και σε ιδρύματα και γηροκομεία, με τη συμβολή φοιτητών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Στα προγράμματα του «Baby Artist» συμμετέχουν συνολικά πάνω από τριακόσια παιδιά, αναδεικνύοντας τη Θεσσαλονίκη σε κέντρο μουσικής εκπαίδευσης και ευεξίας για όλες τις ηλικίες.