Πόσο κοντά βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα στο να μετατρέψει τη γνώση σε ανάπτυξη, θέσεις εργασίας και ευημερία; Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στο επίκεντρο μιας νέας, εκτενούς μελέτης της διαΝΕΟσις, η οποία επιχειρεί κάτι περισσότερο από μια απλή καταγραφή στατιστικών στοιχείων: αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί —ή δυσλειτουργεί— ολόκληρο το οικοσύστημα που παράγει καινοτομία στη χώρα μας.
Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, επιχειρήσεις, κρατικοί φορείς και άνθρωποι συνθέτουν ένα πολύπλοκο πλέγμα σχέσεων, το οποίο, όπως αναδεικνύει η έρευνα, κινείται μεν προς τη σωστή κατεύθυνση, αλλά με ταχύτητες που δεν επαρκούν ακόμη για να αλλάξουν ουσιαστικά την παραγωγική φυσιογνωμία της χώρας.
Τι εννοούμε όταν μιλάμε για «εθνικό σύστημα καινοτομίας»
Η μελέτη, την οποία υπογράφουν ο καθηγητής Άγγελος Τσακανίκας, η επίκουρη καθηγήτρια Αιμιλία Πρωτόγερου και ο μεταδιδακτορικός ερευνητής Παναγιώτης Παναγιωτόπουλος, όλοι από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ξεκινά από έναν εννοιολογικό καθορισμό που αξίζει να σταθεί κανείς: η καινοτομία δεν είναι μια αφηρημένη, θεωρητική έννοια, αλλά το συγκεκριμένο αποτέλεσμα της συνεργασίας θεσμών, φορέων, πολιτικών και ανθρώπων. Το «εθνικό σύστημα καινοτομίας» ορίζεται ως το δίκτυο πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων, επιχειρήσεων και κρατικών μηχανισμών που καθορίζουν την ικανότητα μιας χώρας να παράγει νέα γνώση και να την αξιοποιεί παραγωγικά. Η αποτελεσματικότητά του δεν εξαρτάται μόνο από τους επιμέρους κρίκους της αλυσίδας, αλλά κυρίως από τον βαθμό στον οποίο αυτοί συνεργάζονται και συντονίζονται μεταξύ τους —και είναι ακριβώς σε αυτό το σημείο που η ελληνική πραγματικότητα εμφανίζει τα πιο έντονα χάσματα.
Αυξημένη επένδυση στην έρευνα, αλλά με αργό ρυθμό
Ένα από τα πιο ενθαρρυντικά ευρήματα της μελέτης αφορά τις δαπάνες για Έρευνα και Ανάπτυξη, οι οποίες έφτασαν συνολικά τα 3,66 δισεκατομμύρια ευρώ, καταγράφοντας αύξηση κατά 1,3 δισεκατομμύρια ευρώ σε σχέση με το 2019. Χάρη σε αυτή την πορεία, η Ελλάδα κατάφερε να ανέβει τρεις θέσεις στην κατάταξη της ΕΕ-27 ως προς την ένταση των ερευνητικών δαπανών, περνώντας από τη 16η στη 13η θέση. Πρόκειται για μια εξέλιξη που δείχνει ότι η επένδυση σε έρευνα και τεχνολογία δεν είναι πλέον περιθωριακή προτεραιότητα, ωστόσο ο ρυθμός σύγκλισης με τις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης παραμένει αργός.
Νέοι θεσμοί και κίνητρα διαμορφώνουν πιο ώριμο περιβάλλον
Παράλληλα με την αύξηση των πόρων, η μελέτη καταγράφει και μια σειρά θεσμικών παρεμβάσεων που φαίνεται να αλλάζουν σταδιακά το τοπίο. Το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας έχει εδραιωθεί πλέον ως ο βασικός πυλώνας χρηματοδότησης της ερευνητικής δραστηριότητας στη χώρα, ενώ η δράση «Ερευνώ–Καινοτομώ» λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στον επιχειρηματικό κόσμο και τους ερευνητικούς φορείς, ενισχύοντας τη σύνδεση της έρευνας με την αγορά.
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν επίσης τα φορολογικά κίνητρα που θεσπίστηκαν με τους νόμους 4712/2020 και 5162/2024. Οι νομοθετικές αυτές παρεμβάσεις προβλέπουν έκπτωση φόρου έως και 50% για τους λεγόμενους «επιχειρηματικούς αγγέλους» που επενδύουν σε καταχωρισμένες νεοφυείς επιχειρήσεις, καθώς και ευνοϊκότερη φορολογική μεταχείριση για τα δικαιώματα προαίρεσης μετοχών (stock options) που παραχωρούνται σε εργαζομένους. Στόχος αυτών των μέτρων είναι η δημιουργία ενός πιο ελκυστικού πλαισίου για επενδύσεις υψηλού ρίσκου, οι οποίες παραδοσιακά αποφεύγονταν στην ελληνική αγορά.
Ένα ακόμη στοιχείο που ενισχύει την εικόνα ενός ωριμότερου οικοσυστήματος είναι η προσέλκυση ξένων άμεσων επενδύσεων υψηλής τεχνολογίας, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την εγκατάσταση Κέντρων Αριστείας από πολυεθνικές επιχειρήσεις στη χώρα μας. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί ένδειξη ότι η Ελλάδα αρχίζει να αναδεικνύεται σε προορισμό για δραστηριότητες υψηλής προστιθέμενης αξίας και έντασης γνώσης, κάτι που μέχρι πρόσφατα φάνταζε δύσκολο.
Το οικοσύστημα των νεοφυών επιχειρήσεων κερδίζει έδαφος
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εικόνα του οικοσυστήματος των νεοφυών επιχειρήσεων (startups), το οποίο φαίνεται να έχει μπει σε τροχιά σταθερής ανάπτυξης από το 2017 και μετά, καθώς πλέον ιδρύονται περισσότερες επιχειρήσεις από όσες κλείνουν. Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό είναι το γεγονός ότι το ποσοστό των επιχειρηματικών εγχειρημάτων υψηλής ή μέτριας τεχνολογικής έντασης σχεδόν διπλασιάστηκε, ανερχόμενο στο 7,6% το 2023, από μόλις 4,4% το 2019, ξεπερνώντας πλέον τον μέσο όρο των χωρών μεσαίου εισοδήματος, ο οποίος διαμορφώνεται στο 6,6%. Παράλληλα, το 17% αυτών των εγχειρημάτων καταφέρνει να δημιουργήσει έξι ή περισσότερες θέσεις εργασίας πέραν των ιδρυτών τους ήδη από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας τους —μια βελτίωση έξι ποσοστιαίων μονάδων σε σχέση με το 2019, που υποδηλώνει πως η ελληνική νεοφυής επιχειρηματικότητα αποκτά σταδιακά μεγαλύτερη ωριμότητα και δυναμική απορρόφησης εργατικού δυναμικού.
Ένα ανθρώπινο δυναμικό με σημαντικά αποθέματα γνώσης
Η μελέτη υπογραμμίζει ότι η χώρα διαθέτει ισχυρό ανθρώπινο κεφάλαιο, στοιχείο κρίσιμο για κάθε σύστημα καινοτομίας. Το 45% του πληθυσμού ηλικίας 25 έως 34 ετών είναι απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ποσοστό που ξεπερνά ακόμη και τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 43%. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι η αναλογία νέων διδακτόρων σε επιστημονικούς κλάδους STEM (Επιστήμη, Τεχνολογία, Μηχανική, Μαθηματικά) ανά χίλιους κατοίκους βρίσκεται πολύ κοντά στον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με την Ελλάδα να καταγράφει 0,7 έναντι 0,8 της ΕΕ. Τα στοιχεία αυτά συνθέτουν την εικόνα μιας χώρας που δεν πάσχει από έλλειψη επιστημονικά καταρτισμένου δυναμικού, αλλά, όπως θα φανεί στη συνέχεια, δυσκολεύεται να το αξιοποιήσει πλήρως εντός των συνόρων της.
Οι χρόνιες αγκυλώσεις που φρενάρουν το σύστημα
Παρά τα σημάδια προόδου, η μελέτη δεν αποφεύγει να θέσει το δάχτυλο στις πληγές ενός συστήματος που εξακολουθεί να λειτουργεί κατακερματισμένα και με σοβαρές γραφειοκρατικές αγκυλώσεις. Οι Ειδικοί Λογαριασμοί Κονδυλίων Έρευνας (ΕΛΚΕ), που αποτελούν βασικό εργαλείο διαχείρισης ερευνητικών κονδυλίων στα πανεπιστήμια, παραμένουν σημείο τριβής λόγω περίπλοκων και χρονοβόρων διαδικασιών. Ταυτόχρονα, η απουσία ουσιαστικών συνεργειών ανάμεσα σε πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα διατηρεί το σύστημα κατακερματισμένο, εμποδίζοντας την ανάπτυξη κρίσιμης μάζας γνώσης γύρω από στρατηγικούς τομείς.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η εικόνα στον τομέα των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, όπου η απόσταση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο είναι χαοτική: ο αριθμός αιτήσεων ανά εκατομμύριο κατοίκους στο Ευρωπαϊκό Γραφείο Ευρεσιτεχνιών διαμορφώνεται στην Ελλάδα στις 10,3, όταν ο αντίστοιχος ευρωπαϊκός μέσος όρος ανέρχεται στις 152,2 —μια διαφορά που αποκαλύπτει πόσο δύσκολα η ελληνική γνώση μετατρέπεται σε κατοχυρωμένη, εμπορικά αξιοποιήσιμη καινοτομία. Ανάλογη υστέρηση παρατηρείται και στις δημόσιες προμήθειες καινοτομίας, τομέα στον οποίο η χώρα κατατάσσεται 16η ανάμεσα σε 30 ευρωπαϊκές χώρες, με τη μελέτη να επισημαίνει ότι το χάσμα ανάμεσα στον σχεδιασμό πολιτικών και στην πραγματική τους εφαρμογή παραμένει σημαντικό.
Εκπαίδευση και δεξιότητες: Το αδύναμο κρίκο της αλυσίδας
Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της μελέτης αφορά το εκπαιδευτικό σύστημα και τη σύνδεσή του με την αγορά εργασίας. Η δημόσια δαπάνη για την εκπαίδευση στην Ελλάδα ανέρχεται στο 4% του ΑΕΠ, έναντι 4,7% κατά μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κατατάσσοντας τη χώρα στην 24η θέση ανάμεσα στα 27 κράτη-μέλη. Το αποτέλεσμα αυτής της υποχρηματοδότησης αντικατοπτρίζεται και σε άλλους δείκτες: το 36,6% των νέων αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης απασχολείται σήμερα σε θέσεις εργασίας που δεν απαιτούν πτυχίο, ποσοστό που είναι το δεύτερο υψηλότερο σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου ο μέσος όρος διαμορφώνεται στο 23%.
Το χάσμα δεξιοτήτων αναδεικνύεται εξίσου έντονο και από την πλευρά των επιχειρήσεων: σύμφωνα με στοιχεία του 2018, το 36% των βιομηχανικών επιχειρήσεων δήλωνε δυσκολίες στην κάλυψη κενών θέσεων εργασίας, ενώ σχεδόν οι μισές (46%) ανέφεραν ότι το διαθέσιμο προσωπικό δεν διέθετε τις απαιτούμενες δεξιότητες. Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από τη χαμηλή συμμετοχή σε προγράμματα διά βίου μάθησης, καθώς μόλις το 4,4% του πληθυσμού ηλικίας 25 έως 64 ετών συμμετείχε σε τέτοια προγράμματα, ποσοστό δραματικά χαμηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο του 13,3%. Μόνο το 18% των επιχειρήσεων επένδυσε σε επιμόρφωση προσωπικού το 2020, ενώ ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι μόλις το 13% παρέχει εκπαίδευση σε ψηφιακές δεξιότητες, έναντι 22% κατά μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Πανεπιστήμια και επιχειρήσεις: Δύο κόσμοι που δεν συνομιλούν αρκετά
Η μελέτη επισημαίνει με ιδιαίτερη έμφαση την αδύναμη σύνδεση ανάμεσα στην ακαδημαϊκή κοινότητα και την αγορά. Στον σχετικό δείκτη συνεργασίας επιχειρήσεων και πανεπιστημίων για δραστηριότητες Έρευνας και Ανάπτυξης, όπως αυτός καταγράφεται στο Παγκόσμιο Δείκτη Καινοτομίας (GII) του 2024, η Ελλάδα κατατάσσεται στην εξαιρετικά χαμηλή 106η θέση ανάμεσα σε 133 χώρες. Η χρηματοδότηση ερευνητικών δραστηριοτήτων πανεπιστημίων και δημόσιων ερευνητικών κέντρων από τον ιδιωτικό τομέα παραμένει διαχρονικά περιορισμένη, ενώ η χώρα βρίσκεται στην εξίσου χαμηλή 118η θέση ως προς τη δημιουργία συνεργατικών σχηματισμών επιχειρήσεων (clusters).
Το αποτέλεσμα αυτής της αδύναμης διασύνδεσης αποτυπώνεται καθαρά και στο εμπορικό ισοζύγιο υψηλής τεχνολογίας: οι εξαγωγές μέσης και υψηλής τεχνολογίας αντιστοιχούν σε μόλις το 24% των συνολικών ελληνικών εξαγωγών, ποσοστό που δεν φτάνει ούτε το μισό του αντίστοιχου ευρωπαϊκού μέσου όρου, ο οποίος ανέρχεται στο 62%. Πρόκειται για ένα από τα πιο εύγλωττα στοιχεία της μελέτης, καθώς αποτυπώνει με σαφήνεια πόσο περιορισμένη παραμένει η ικανότητα της ελληνικής οικονομίας να μετατρέπει τη γνώση σε εμπορεύσιμα προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Τρεις κατευθύνσεις πολιτικής για το επόμενο βήμα
Με βάση αυτή τη σύνθετη εικόνα, οι ερευνητές διατυπώνουν τρεις βασικές προτάσεις πολιτικής, που θεωρούν καθοριστικές για τη μετάβαση σε ένα πιο αποτελεσματικό σύστημα καινοτομίας. Η πρώτη αφορά τη διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης Εθνικής Στρατηγικής Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας, με μακροπρόθεσμους στόχους, συγκεκριμένες «αποστολές» (missions) και μετρήσιμα ορόσημα προόδου. Παρότι μια τέτοια στρατηγική προβλέπεται ήδη νομοθετικά, δεν έχει ακόμη αποκτήσει τη μορφή και το περιεχόμενο που απαιτεί ένα σύγχρονο, αποτελεσματικό σύστημα καινοτομίας.
Η δεύτερη πρόταση αφορά τη θεσμική αναδιάρθρωση της διακυβέρνησης του τομέα, μέσω της δημιουργίας ενός ενιαίου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας. Στόχος είναι η κατάργηση της σημερινής διάσπασης αρμοδιοτήτων ανάμεσα σε διαφορετικούς φορείς, η οποία δυσχεραίνει τον συντονισμό των πολιτικών, σε συνδυασμό με τη συστηματική ενίσχυση της χρηματοδότησης της έρευνας μέσω του κρατικού προϋπολογισμού.
Η τρίτη κατεύθυνση αφορά την επιχειρησιακή αναβάθμιση του συστήματος και τη μείωση της γραφειοκρατίας, ιδίως στο επίπεδο των ΕΛΚΕ. Οι ερευνητές προτείνουν την τυποποίηση των διαδικασιών, την καλλιέργεια μιας κουλτούρας λελογισμένου ρίσκου εντός των δημόσιων οργανισμών, καθώς και τη θέσπιση σαφών μηχανισμών μεταφοράς καλών πρακτικών ανάμεσα σε φορείς που έχουν ήδη πετύχει θετικά αποτελέσματα.
Ένα σύστημα που βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή
Η συνολική εικόνα που αναδύεται από τη μελέτη της διαΝΕΟσις είναι αυτή ενός συστήματος καινοτομίας που βρίσκεται σε φάση μετάβασης: με πραγματική, μετρήσιμη πρόοδο σε επίπεδο δαπανών, θεσμών και ανθρώπινου δυναμικού, αλλά και με βαθιές, διαρθρωτικές αδυναμίες σε ό,τι αφορά τις συνεργασίες, τις δεξιότητες, τις εξαγωγές τεχνολογίας και την εφαρμογή των πολιτικών στην πράξη. Το ερώτημα που θέτει έμμεσα, αλλά με σαφήνεια, η έρευνα είναι εάν η Ελλάδα θα καταφέρει τελικά να μετουσιώσει αυτό το υπαρκτό δυναμικό σε μια σταθερή, βιώσιμη και διατηρήσιμη καινοτομία, ικανή να αλλάξει ουσιαστικά την παραγωγική βάση της χώρας και να αναβαθμίσει μακροπρόθεσμα το επίπεδο ευημερίας των πολιτών της.
