28 Οκτωβρίου, ημέρα εθνικής επετείου και αργίας. Ενώ η χώρα γιόρταζε και οι παρελάσεις έκλειναν δρόμους και εναέριο χώρο, στο Λαϊκό Νοσοκομείο της Αθήνας μια ομάδα γιατρών, νοσηλευτών και συντονιστών έτρεχε σε αγώνα δρόμου με το ρολόι. Δύο δότες, τέσσερις νεφροί. Όταν η τελευταία επέμβαση ολοκληρώθηκε, περίπου στη μία τα ξημερώματα, τέσσερις άνθρωποι που περίμεναν χρόνια ένα τηλεφώνημα είχαν πια νέο νεφρό.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Η συγκεκριμένη ημέρα ήταν η κορύφωση ενός ιδιαίτερα απαιτητικού μήνα για το νοσοκομείο. Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε η διευθύντρια της Μονάδας Μεταμόσχευσης Νεφρού, καθηγήτρια Νεφρολογίας του ΕΚΠΑ Σμαράγδη Μαρινάκη, η μονάδα πραγματοποίησε τον Οκτώβριο 28 μεταμοσχεύσεις νεφρού. Οι 22 προήλθαν από αποβιώσαντες δότες και οι 6 από ζώντες. «Αυτό που έγινε στις 28 Οκτωβρίου ήταν πραγματικά το αποκορύφωμα», σημείωσε η ίδια.
Ένας μήνας-ρεκόρ για τη Μονάδα Μεταμόσχευσης Νεφρού
Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος της επίδοσης, χρειάζεται μια σύγκριση. Όπως εξήγησαν οι γιατροί της μονάδας, πριν από περίπου πέντε χρόνια το Λαϊκό έκανε συνολικά 80 με 90 μεταμοσχεύσεις νεφρού τον χρόνο. Τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός ξεπερνά σταθερά τις 130. Οι 28 μεταμοσχεύσεις ενός μόνο μήνα αντιστοιχούν έτσι σε περίπου το ένα πέμπτο μιας πρόσφατης ολόκληρης χρονιάς.
Η δραστηριότητα δεν περιορίστηκε στους νεφρούς. Τον ίδιο μήνα το νοσοκομείο κατέγραψε και δέκα μεταμοσχεύσεις ήπατος μέσα σε δεκαέξι ημέρες γενικής εφημερίας. Ανάμεσά τους ήταν και συνδυασμένη μεταμόσχευση ήπατος και νεφρού, μια από τις πιο σύνθετες επεμβάσεις, που απαιτεί στενή συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων και χειρουργικών ομάδων.
Δώδεκα ώρες, τέσσερα χειρουργεία, ένας αγώνας δρόμου
Η κινητοποίηση ξεκίνησε από την προηγούμενη νύχτα. Οι δύο δότες βρίσκονταν σε διαφορετικές πόλεις, ο ένας στην Αθήνα και ο άλλος στη Θεσσαλονίκη. Οι πρώτοι δύο νεφροί έφτασαν στο Λαϊκό στις επτά το πρωί, και από εκείνη τη στιγμή κάθε λεπτό μέτραγε. Έπρεπε να ολοκληρωθούν οι ανοσολογικοί έλεγχοι συμβατότητας, ο τελικός από τους οποίους χρειάζεται μόνος του περίπου τέσσερις ώρες. Έπρεπε επίσης να προετοιμαστούν οι υποψήφιοι λήπτες και να εξασφαλιστούν χειρουργικές αίθουσες, σε νοσοκομείο που λειτουργούσε με προσωπικό αργίας. Η δυνατότητα δύο παράλληλων χειρουργείων υπήρχε μόνο έως τις τρεις το μεσημέρι.
Οι δύο πρώτες επεμβάσεις ξεκίνησαν γύρω στη μία το μεσημέρι, σε διαφορετικές αίθουσες, και ολοκληρώθηκαν λίγο μετά τις τρεις. Ακολούθησαν δύο ακόμη, διαδοχικά. Την ίδια ομάδα στελέχωναν τέσσερις ειδικευμένοι χειρουργοί και τρεις ειδικευόμενοι, τρεις νεφρολόγοι και δύο ειδικευόμενοι, μαζί με αναισθησιολόγους και προσωπικό χειρουργείου. Μέλη του προσωπικού που δεν εφημέρευαν κλήθηκαν εκτάκτως, και αρκετοί προσφέρθηκαν μόνοι τους να βοηθήσουν.
Στο πρόγραμμα υπήρχε και ένα απρόβλεπτο εμπόδιο. Οι δύο νεφροί από τη Θεσσαλονίκη έπρεπε να μεταφερθούν με στρατιωτικό αεροσκάφος, την ώρα που λόγω της παρέλασης ο εναέριος χώρος επρόκειτο να κλείσει. Χρειάστηκε συνεργασία με τις στρατιωτικές αρχές για να προλάβει η πτήση. Έπειτα το αεροσκάφος προσέκρουσε σε πουλί, παρουσίασε πρόβλημα στον κινητήρα και επέστρεψε, και η Πολεμική Αεροπορία έστειλε άλλο. Για την ομάδα του Λαϊκού τέτοιες εξελίξεις δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. Όπως σημειώνουν οι γιατροί, έχει τύχει να μην μπορεί να προσγειωθεί αεροπλάνο λόγω καταιγίδας και να καταλήξει σε άλλο αεροδρόμιο.
Η αλυσίδα των ανθρώπων πίσω από κάθε μόσχευμα
Ο νεφρός μπορεί να διατηρηθεί έως περίπου 24 ώρες μετά την αφαίρεσή του. Όσο συντομότερα όμως μεταμοσχευθεί, τόσο λιγότερες είναι οι επιπλοκές. Ένα μόσχευμα με έξι ώρες ισχαιμίας δεν λειτουργεί το ίδιο με ένα που έχει περιμένει είκοσι. Γι’ αυτό η αλυσίδα δεν επιτρέπει κανένα κενό. Οι εντατικολόγοι διατηρούν τα όργανα του δότη, ο Εθνικός Οργανισμός Μεταμοσχεύσεων συντονίζει, οι πιλότοι της Πολεμικής Αεροπορίας μεταφέρουν τα μοσχεύματα και οι ομάδες του νοσοκομείου αναλαμβάνουν το υπόλοιπο. Σύμφωνα με τους γιατρούς, κάθε φορά εμπλέκονται εύκολα γύρω στα τριάντα άτομα.
Ο συντονιστής διευθυντής της μονάδας και χειρουργός Γιώργος Κατσάνος υπογράμμισε ότι η επιτυχία είναι συλλογική. «Είμαι πολύ χαρούμενος και περήφανος», είπε, γιατί όλες οι ομάδες του νοσοκομείου ανταποκρίθηκαν στις αυξημένες απαιτήσεις. Όπως τόνισε, δεν πρόκειται μόνο για γιατρούς, αλλά για πολλούς επαγγελματίες υγείας που συμβάλλουν καθημερινά.
Η πιο δύσκολη πλευρά της ιστορίας: Όσοι δεν προχώρησαν
Για κάθε διαθέσιμο νεφρό καλείται συνήθως περισσότερος από ένας υποψήφιος λήπτης, ώστε να υπάρχει εναλλακτική αν προκύψει ιατρικό ή ανοσολογικό πρόβλημα. Εκείνη την ημέρα είχαν κληθεί στο νοσοκομείο επτά άνθρωποι. Ο πρώτος στη σειρά δεν μπόρεσε να προχωρήσει για ιατρικούς λόγους και τα μοσχεύματα πήγαν στον δεύτερο και τον τρίτο.
Αυτό που οι ίδιοι οι γιατροί περιγράφουν ως το δυσκολότερο κομμάτι της ημέρας δεν ήταν το χειρουργείο. Ήταν η στιγμή που έπρεπε να ενημερώσουν όσους δεν θα μεταμοσχεύονταν. Σε έναν από αυτούς εξηγήθηκε ότι η κατάσταση των αγγείων του δεν επιτρέπει μεταμόσχευση ούτε στο μέλλον. Στον ίδιο διάδρομο, την ίδια ώρα, κάποιοι έφευγαν απογοητευμένοι και κάποιοι άλλοι πανηγύριζαν.
Δεκατέσσερα χρόνια αναμονής για ένα τηλεφώνημα
Η ιστορία αυτή έχει πίσω της έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό ασθενών. Στην Ελλάδα περίπου 13.000 άνθρωποι υποβάλλονται σε αιμοκάθαρση. Από αυτούς περίπου 1.200 με 1.300 βρίσκονται στη λίστα αναμονής για μεταμόσχευση, με μέσο χρόνο αναμονής οκτώ με εννέα χρόνια. Οι τέσσερις ασθενείς της 28ης Οκτωβρίου περίμεναν 14, 12 και 10 χρόνια, ανάμεσά τους δύο με την ίδια διάρκεια αναμονής. Αντιστοιχούν σε έτη ζωής με αιμοκαθάρσεις, περιορισμούς και την προσδοκία ότι κάποια στιγμή θα χτυπήσει το τηλέφωνο.
Η μεταμόσχευση νεφρού θεωρείται η πιο αποτελεσματική θεραπεία για τη νεφρική νόσο τελικού σταδίου. Μελέτες που συγκρίνουν ασθενείς σε αιμοκάθαρση με μεταμοσχευμένους δείχνουν σαφές πλεονέκτημα επιβίωσης για τους δεύτερους. Και οι γιατροί υπενθυμίζουν ότι άνθρωποι πεθαίνουν περιμένοντας ένα μόσχευμα, γι’ αυτό και κάθε νεφρός που δεν αξιοποιείται είναι μια χαμένη ευκαιρία.
Η Ελλάδα των μεταμοσχεύσεων αλλάζει πρόσωπο
Τα εθνικά στοιχεία δείχνουν ότι η εικόνα βελτιώνεται. Πριν από περίπου έξι χρόνια η Ελλάδα είχε τέσσερις αποβιώσαντες δότες ανά εκατομμύριο πληθυσμού και σήμερα, σύμφωνα με τους γιατρούς του Λαϊκού, έχει φτάσει τους 13,5. Σύμφωνα με τον ΕΟΜ, το 2024 καταγράφηκαν 111 αποβιώσαντες δότες συμπαγών οργάνων, που ωφέλησαν 236 ασθενείς. Μαζί με 125 ζώντες δότες (123 νεφρού και δύο ήπατος) οι ωφελημένοι έφτασαν τους 361. Το ποσοστό άρνησης από συγγενείς υποψήφιων δοτών υποχώρησε στο 26%, ενώ ο στόχος του οργανισμού είναι τουλάχιστον 200 αποβιώσαντες δότες τον χρόνο.
Το 2026 η πορεία συνεχίζεται. Έως τις 18 Οκτωβρίου είχαν γίνει 268 μεταμοσχεύσεις συμπαγών οργάνων από 119 αποβιώσαντες δότες και 56 μεταμοσχεύσεις νεφρού από ζώντες, συνολικά 324, για έκτη συνεχή χρονιά ανοδικής τάσης. Στο ίδιο διάστημα, κατά τη διάρκεια της ενημερωτικής δράσης του ΕΟΜ (10–18 Οκτωβρίου), καταγράφηκαν 4.264 νέες εγγραφές στο Εθνικό Μητρώο Δωρητών Οργάνων.
Οι γιατροί του Λαϊκού φέρνουν στη συζήτηση και μια πιο πρακτική οπτική. Ο κ. Κατσάνος εκτιμά ότι οι επιφυλάξεις της κοινωνίας έχουν περιοριστεί χάρη στις ενημερωτικές καμπάνιες. Η κ. Μαρινάκη επισημαίνει ότι το βασικό πρόβλημα δεν ήταν τόσο η δυσπιστία όσο το γεγονός ότι δυνητικοί δότες χάνονταν στις μονάδες εντατικής θεραπείας, επειδή οι ΜΕΘ είχαν ανάγκη στήριξης. Σήμερα η στήριξη αυτή παρέχεται από τοπικούς συντονιστές μεταμοσχεύσεων, και η ίδια εκτιμά ότι ο κόσμος είναι έτοιμος.
Ο πυλώνας του εθνικού συστήματος
Η δυναμική αυτή δεν είναι τυχαία, αφού το Λαϊκό έχει μακρά ιστορία στον χώρο. Η πρώτη μεταμόσχευση νεφρού εκεί έγινε το 1971. Σύμφωνα με στοιχεία των τελευταίων ετών, στο νοσοκομείο πραγματοποιείται περισσότερο από το 50% των μεταμοσχεύσεων νεφρού από αποβιώσαντες δότες και πάνω από το 70% όσων γίνονται από ζώντες δότες. Παρακολουθούνται επίσης περίπου 2.000 μεταμοσχευμένοι ασθενείς τον χρόνο. Για την πολιτική υγείας, το δίδαγμα της 28ης Οκτωβρίου είναι σαφές. Η εντατικοποίηση της δωρεάς και της μεταμόσχευσης απαιτεί συντονισμό από τις ΜΕΘ ως τα αεροπλάνα, νοσοκομεία με επαρκές προσωπικό ακόμη και σε αργίες και, κυρίως, πολίτες που δηλώνουν τη βούλησή τους εγκαίρως.
Ο κ. Κατσάνος παρομοίασε τις μεταμοσχεύσεις με καθρέφτη του ιατρικού πολιτισμού μιας χώρας, και υπενθύμισε όσους απουσιάζουν από την εικόνα: τους δότες και τις οικογένειές τους, που παίρνουν την πιο γενναία απόφαση απέναντι στο αδιανόητο. Όποιος επιθυμεί να γίνει δότης μπορεί να ενημερωθεί και να εγγραφεί στο Εθνικό Μητρώο Δωρητών Οργάνων μέσω του ΕΟΜ. Εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζει την απόφασή του η οικογένειά του.