Σε μια εποχή όπου η έγκυρη πληροφόρηση αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για την προστασία της δημόσιας υγείας, η ελληνική κοινωνία φαίνεται να ολισθαίνει προς ένα ιδιότυπο μείγμα καχυποψίας και ενημερωτικής αποχής.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Οι παραδοσιακοί θεσμοί, οι επιστημονικές κοινότητες και τα μέσα ενημέρωσης βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα διογκούμενο κύμα αμφισβήτησης, το οποίο δεν περιορίζεται πλέον στο περιθώριο του διαδικτύου, αλλά διαμορφώνει ενεργά πολιτικές και κοινωνικές συμπεριφορές.
Δύο πρόσφατες, αλληλένδετες αναλύσεις που δημοσίευσε ο ερευνητικός οργανισμός διαΝΕΟσις αποτυπώνουν με ανάγλυφο τρόπο αυτή τη βαθιά μεταβολή. Εξετάζοντας την εξέλιξη του ψηφιακού τοπίου και τους μηχανισμούς εξάπλωσης των θεωριών συνωμοσίας, οι ερευνητές φωτίζουν τις αιτίες που καθιστούν ένα μεγάλο μέρος των πολιτών ευάλωτο σε παραπλανητικές αφηγήσεις, με άμεσο αντίκτυπο στη χάραξη και την αποδοχή υγειονομικών πολιτικών.
Η δεκαετής κρίση εμπιστοσύνης και η απομάκρυνση από τις ειδήσεις
Η πρώτη μελέτη, την οποία υπογράφει ο Αντώνης Καλογερόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολιτικής Επικοινωνίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και Ερευνητικός Συνεργάτης στο Ινστιτούτο Reuters για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, βασίζεται στα δεδομένα έντεκα ετών από το Digital News Report του Ινστιτούτου Reuters. Η συγκεκριμένη έρευνα χαρτογραφεί τις δομικές αλλαγές στην ενημέρωση των Ελλήνων από το 2016 έως το 2026, αναδεικνύοντας μια δραματική υποχώρηση του ενδιαφέροντος για την επικαιρότητα, παράλληλα με μια συνεχή κρίση αξιοπιστίας των ΜΜΕ.
· Κατά την περίοδο 2016-2021, περίπου το 70% των Ελλήνων χρηστών του διαδικτύου δήλωνε ότι παρακολουθεί στενά τις ειδήσεις,
· Από το 2023 το ποσοστό αυτό σημείωσε κατακόρυφη πτώση, αγγίζοντας το 47%.
· Το 2026, σχεδόν ένας στους πέντε πολίτες (19%) επιλέγει να μην ενημερώνεται σε καθημερινή βάση,
· Στους νέους κάτω των 35 ετών, ο αριθμός εκτινάσσεται στο ανησυχητικό 37%.
Αυτή η τάση αποστασιοποίησης συνοδεύεται από μια σαφή υποχώρηση της ενεργού συμμετοχής στα κοινά. Η εβδομαδιαία κοινοποίηση ειδήσεων υποχώρησε στο 17% από το 40% που βρισκόταν το 2016, ενώ και ο σχολιασμός ειδησεογραφικού περιεχομένου περιορίστηκε στο 16% έναντι του 33% την προηγούμενη δεκαετία.
Το χάσμα των social media και οι κοινωνικές ανισότητες στην ενημέρωση
Στο σύγχρονο περιβάλλον, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μετατραπεί σε κυρίαρχο πυλώνα πληροφόρησης. Το 35% του συνολικού πληθυσμού δηλώνει ότι τα social media αποτελούν την πρωτεύουσα πηγή ενημέρωσής του, ποσοστό που αγγίζει το 50% στις παραγωγικές και δυναμικές ηλικίες μεταξύ 18 και 44 ετών. Η εμπιστοσύνη προς το δημοσιογραφικό προϊόν παραμένει καθηλωμένη σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα για όλες τις δημογραφικές ομάδες, έχοντας παρουσιάσει μια μοναδική, παροδική κάμψη ανόδου (32%) μόνο κατά την εναρκτήρια φάση της πανδημικής κρίσης το 2021.
Η έρευνα καταγράφει παράλληλα έντονες κοινωνικές και δημογραφικές αποκλίσεις:
· Οι άνδρες διατηρούν υψηλότερο επίπεδο ενδιαφέροντος για την επικαιρότητα (51%) σε σύγκριση με τις γυναίκες (43%).
· Το μορφωτικό επίπεδο λειτουργεί ως διαχωριστική γραμμή, καθώς η πτώση του ενδιαφέροντος έφτασε τις 11 μονάδες στους κατόχους πτυχίου, ενώ άγγιξε τις 17 μονάδες σε όσους δεν διαθέτουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
· Οι πολίτες που αποφεύγουν να αυτοπροσδιοριστούν στον παραδοσιακό πολιτικό άξονα «Αριστερά–Δεξιά» εμφάνισαν εντυπωσιακή αποστασιοποίηση, με το ενδιαφέρον τους να συρρικνώνεται από το 48% το 2016 στο 22% το 2020.
· Η νέα γενιά (κάτω των 35 ετών) επιδεικνύει πολύ μικρότερη συστηματικότητα στην παρακολούθηση των εξελίξεων σε σχέση με τους μεγαλύτερους σε ηλικία συμπολίτες μας.
Αυτή η τάση φυγής από την ενημέρωση αποδίδεται από τους αναλυτές σε ένα καθεστώς διαρκών και αλληλεπικαλυπτόμενων κρίσεων. Η διαχείριση της πανδημίας, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, η παρατεταμένη οικονομική αβεβαιότητα και η έντονη πολιτική πόλωση έχουν καλλιεργήσει ένα κλίμα βαθιάς θεσμικής απαξίωσης και κόπωσης των πολιτών.
Η τεχνητή νοημοσύνη ως ψηφιακός βοηθός φιλτραρίσματος
Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, η τεχνητή νοημοσύνη (AI) αναδύεται ως ένα νέο, υποστηρικτικό εργαλείο διαχείρισης του πληροφοριακού όγκου. Οι Έλληνες χρήστες εντάσσουν σταδιακά τις τεχνολογίες AI στην καθημερινότητά τους, όχι ως πρωτογενή πηγή ειδήσεων, αλλά ως μέσο επεξεργασίας και αξιολόγησης.
Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι βασικές χρήσεις των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης επικεντρώνονται στη σύνοψη εκτενών ειδησεογραφικών κειμένων (42%) και στην απλούστευση σύνθετου περιεχομένου (28%). Παράλληλα, το 26% αξιοποιεί την τεχνολογία για να θέσει επιπλέον διευκρινιστικά ερωτήματα γύρω από ένα γεγονός, το 25% αναζητά μέσω αυτής τις τελευταίες εξελίξεις και ένα 19% τη χρησιμοποιεί ως εργαλείο για την αξιολόγηση της αξιοπιστίας των πηγών.
Η χαρτογράφηση της παραπληροφόρησης στην ελληνική δημόσια σφαίρα
Η δεύτερη μελέτη της διαΝΕΟσις, την οποία συνέγραψαν οι Darren Lilleker και Πάνος Κολιαστάσης, διεισδύει στους μηχανισμούς με τους οποίους οι ψευδείς ειδήσεις και οι συνωμοσιολογικές αφηγήσεις αποκτούν έδαφος και οργανική δυναμική στην Ελλάδα. Οι ερευνητές δημιούργησαν ένα «μικρό λεξικό παραπληροφόρησης», προκειμένου να διαχωρίσουν με ακρίβεια την ακούσια παραπληροφόρηση (misinformation) από τη σκόπιμη διασπορά ψευδών στοιχείων (disinformation), την κακόβουλη χρήση αληθινών πληροφοριών (malinformation) και τις δομημένες θεωρίες συνωμοσίας.
Τα ιστορικά στοιχεία δείχνουν ότι η ελληνική κοινή γνώμη παρουσιάζει διαχρονικά μια ιδιαίτερη δεκτικότητα σε αυτού του είδους τα αφηγήματα. Είναι ενδεικτικό ότι το 2016, το 80% των Ελλήνων συμφωνούσε με την άποψη ότι «μυστικές οργανώσεις κινούν τα νήματα» της ιστορίας. Το 2018, σχεδόν τρεις στους δέκα (30%) πίστευαν στη θεωρία των «ψεκασμών» μέσω των ιχνών των αεροπλάνων, ενώ το 2024, ένας στους δύο πολίτες (50%) θεωρούσε την κλιματική αλλαγή ως ένα κατασκευασμένο εφεύρημα των πλούσιων κρατών.
Το αντιεμβολιαστικό αφήγημα κάτω από το μικροσκόπιο
Η έρευνα εστίασε εκτενώς στην περίοδο 2021-2024, αναλύοντας ψηφιακές αναρτήσεις σχετικά με τα εμβόλια κατά της Covid-19. Από το δείγμα των 80 στοχευμένων αναρτήσεων που εξετάστηκαν λεπτομερώς, προέκυψαν τα εξής στοιχεία:
· Συνολικά 48 αναρτήσεις (ποσοστό που προσεγγίζει το 50% του συνόλου των εξετασθέντων δειγμάτων) περιείχαν ευθείς ισχυρισμούς για σοβαρούς κινδύνους υγείας από τον εμβολιασμό. Οι αναφορές αυτές περιλάμβαναν ακραία σενάρια περί «γονιδιακής αλλοίωσης», «σκόπιμης μείωσης του παγκόσμιου πληθυσμού» ή την ύπαρξη ενός «σκοτεινού σχεδίου» για τον καθολικό έλεγχο των πολιτών.
· Σε 33 περιπτώσεις, η ευθύνη αποδιδόταν ονομαστικά σε πολιτικά πρόσωπα, κρατικούς θεσμούς, εγχώριες ελίτ ή διεθνείς οργανισμούς, οι οποίοι παρουσιάζονταν ως οι «συνωμότες» που κατευθύνουν την κατάσταση. Αντίστοιχη στοχοποίηση υπέστησαν επιστήμονες, λοιμωξιολόγοι και φαρμακευτικές εταιρείες, με στόχο την αποδόμηση της εμπιστοσύνης προς τις επίσημες πηγές υγείας.
· Παράλληλα, 26 αναρτήσεις καλούσαν ανοιχτά σε μαζική αποχή από την ιατρική πράξη και σε ανυπακοή απέναντι στις οδηγίες των υγειονομικών αρχών, ενώ σε 10 περιπτώσεις υπήρχε παρότρυνση για νομική προσφυγή, με το επιχείρημα ότι ο εμβολιασμός συνιστά κατάχρηση εξουσίας και κατάφορη παραβίαση των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ελευθεριών.
Από τα δίκτυα 5G έως τις νέες ταυτότητες: Μηχανισμοί μαζικής καχυποψίας
Η δυναμική αυτών των αφηγήσεων δεν περιορίζεται στα ζητήματα της πανδημίας, αλλά μεταφέρεται αυτούσια και σε άλλα πεδία της τεχνολογίας και της κρατικής διοίκησης, όπως αποδεικνύουν δύο ακόμη χαρακτηριστικές περιπτώσεις που εξέτασε η έρευνα.
Η πρώτη αφορά την εισαγωγή των νέων ψηφιακών ταυτοτήτων το 2023. Μέσα από την ανάλυση 97 αναρτήσεων στην πλατφόρμα του Facebook, διαπιστώθηκε ότι 49 από αυτές παρουσίαζαν το νέο έγγραφο ως ένα «όχημα του Κακού» με μεταφυσικές ή ολοκληρωτικές προεκτάσεις. Επιπλέον, 44 αναρτήσεις κατηγορούσαν ευθέως την κυβέρνηση για συνωμοτική δράση εις βάρος των πολιτών, ενώ 26 περιείχαν σαφείς προτροπές προς το κοινό να αρνηθεί την παραλαβή τους.
Η δεύτερη περίπτωση αφορά την ανάπτυξη των δικτύων πέμπτης γενιάς (5G) κατά την περίοδο 2022-2024. Από τις 87 αναρτήσεις που τέθηκαν υπό επεξεργασία, οι 79 περιείχαν αποδεδειγμένα αναληθείς ή έντονα παραπλανητικούς ισχυρισμούς. Ειδικότερα, 30 αναρτήσεις εστίαζαν σε υποτιθέμενες καταστροφικές επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, ενώ 36 απέδιδαν την εγκατάσταση του δικτύου σε συνωμοσίες εγχώριων και διεθνών οικονομικών ελίτ με στόχο την επιτήρηση του πληθυσμού.
Τα συμπεράσματα των δύο μελετών αναδεικνύουν ότι η παραπληροφόρηση στην Ελλάδα δεν αποτελεί ένα τυχαίο φαινόμενο, αλλά ένα σύνθετο κοινωνικό σύμπτωμα. Η απομάκρυνση από την έγκυρη ενημέρωση και η παράλληλη άνοδος των social media δημιουργούν το κατάλληλο έδαφος ώστε οι θεωρίες συνωμοσίας να ριζώνουν ευκολότερα. Για την πολιτική της υγείας, η κατανόηση αυτών των ψηφιακών και ψυχολογικών μηχανισμών είναι πλέον εξίσου κρίσιμη με την ίδια την επιστημονική έρευνα, καθώς καμία υγειονομική στρατηγική δεν μπορεί να αποδώσει αν δεν κερδίσει πρώτα τη χαμένη εμπιστοσύνη των πολιτών.
