Χτες, Δευτέρα 9 Νοεμβρίου, η 31η σύνοδος του ΟΗΕ για την κλιματική αλλαγή (COP31)* άνοιξε στην Αττάλεια της Τουρκίας με μια ειδική «Ημέρα Υγείας».
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δεν ήρθε για να συμμετάσχει απλώς σε μια ακόμη διάσκεψη. Ήρθε με ένα συγκεκριμένο μήνυμα: Οι άνθρωποι ήδη πεθαίνουν και αρρωσταίνουν εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, και οι λύσεις υπάρχουν. Το ζητούμενο είναι αν οι κυβερνήσεις θα τις εφαρμόσουν και θα τις χρηματοδοτήσουν.
Μια ημέρα για την υγεία στο κέντρο της διάσκεψης
Η Ημέρα Υγείας σχεδιάστηκε από την προεδρία της COP31 με την υποστήριξη του ΠΟΥ. Συγκεντρώνει υπουργούς, αντιπροσωπείες, τεχνικούς εμπειρογνώμονες και εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών, και το πρόγραμμά της περιλαμβάνει τέσσερις συζητήσεις υψηλού επιπέδου και ένα υπουργικό στρογγυλό τραπέζι για την οικοδόμηση ανθεκτικών συστημάτων υγείας. Θέματα της ημέρας είναι τα δυναμικά και ανθεκτικά συστήματα υγείας, η ψηφιακή υγεία για κλιματική δράση, οι κλιματικά ευαίσθητες τεχνολογίες υγείας, η ανθρωπιστική βοήθεια και η χρηματοδότηση. Η υγεία αποτελεί επίσημη προτεραιότητα στην Ατζέντα Δράσης της προεδρίας της COP31, ως όγδοο θεματικό πεδίο με τον τίτλο «Δυναμικά και Ανθεκτικά Συστήματα Υγείας».
Η εκδήλωση ανοίγει ένα δίκτυο δράσεων που θα διαρκέσει δύο εβδομάδες. Ο ΠΟΥ θα φιλοξενήσει, έως τις 20 Νοεμβρίου, περισσότερες από 60 εκδηλώσεις στο Περίπτερο Υγείας της COP31 και θα συμμετέχει σε όλες τις 12 θεματικές ημέρες. Στις 10 Νοεμβρίου, πραγματοποιείται η «Ημέρα ATACH», με τα μέλη της Συμμαχίας για Μετασχηματιστική Δράση για το Κλίμα και την Υγεία (ATACH).
Το μήνυμα του γενικού διευθυντή του ΠΟΥ
Ο γενικός διευθυντής του ΠΟΥ, Δρ. Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγιεσούς, παρευρέθηκε στο υπουργικό στρογγυλό τραπέζι της Ημέρας Υγείας και κάλεσε τα κράτη να εφαρμόσουν το Σχέδιο Δράσης για την Υγεία** της Μπελέμ, που εγκρίθηκε στην COP30. Τα κάλεσε, επίσης, να προσχωρήσουν στη Συμμαχία ATACH, να ανανεώσουν και να αναφέρουν τις δεσμεύσεις τους μέσω αυτής. Στη συζήτηση υψηλού επιπέδου για την προώθηση της υγείας στην παγκόσμια κλιματική ατζέντα, με τη Συμμαχία των Προεδριών των COP του Μπακού για το Κλίμα και την Υγεία, ανέδειξε τις προτεραιότητες της Συμμαχίας, η οποία μεταφέρει την πολιτική ηγεσία από τη μία σύνοδο στην επόμενη.
Στη συνέντευξη Τύπου της τουρκικής προεδρίας για την Ημέρα Υγείας και την έναρξη της Πρωτοβουλίας της Αττάλειας για την Ανθεκτικότητα της Υγείας (AIR), ο Δρ. Τέντρος έθεσε τρεις επείγουσες προτεραιότητες:
· Πρώτον, τα συστήματα υγείας πρέπει να είναι έτοιμα πριν χτυπήσει το σοκ.
· Δεύτερον, οι χώρες πρέπει να περάσουν από τα σχέδια στην εφαρμογή.
· Τρίτον, πρέπει να χρηματοδοτηθεί ό,τι δουλεύει.
Η Πρωτοβουλία της Αττάλειας για την Ανθεκτικότητα της Υγείας
Στον πυρήνα της ημέρας, βρίσκεται η AIR, μια εθελοντική και μη δεσμευτική πρωτοβουλία για την ανταλλαγή γνώσης και εμπειρίας γύρω από την ανθεκτικότητα της υγείας. Ο ΠΟΥ εξηγεί ότι η πρωτοβουλία γεννήθηκε από ένα κενό που καταγράφει η Παγκόσμια Έρευνα του 2025 για την Υγεία και την Κλιματική Αλλαγή: η γνώση υπάρχει, αλλά η εφαρμογή και η χρηματοδότηση υστερούν. Η AIR επιχειρεί να μετατρέψει την επιστημονική τεκμηρίωση και τις διεθνείς καλές πρακτικές σε συγκεκριμένες πολιτικές και μετρήσιμες δράσεις, μέσα από μελέτες περίπτωσης, καταγραφή εμπειριών και ανταλλαγή ανάμεσα σε χώρες, με τη διευκόλυνση του ATACH. Μετά τη σύνοδο, η συλλογή εμπειριών και τα πρακτικά εργαλεία θα συνεχίσουν να αναπτύσσονται μέσω του ATACH, ώστε να περνούν τα διδάγματα στους επόμενους κύκλους των COP.
Ο Δρ. Ντάρμιντ Κάμπελ-Λέντρουμ, επικεφαλής της μονάδας Κλιματικής Αλλαγής, Ενέργειας και Ποιότητας Αέρα του ΠΟΥ, συνόψισε τη στρατηγική: «Η υγεία είναι το ισχυρότερο επιχείρημα για κλιματική δράση». Η COP31, πρόσθεσε, είναι ευκαιρία να στηριχθεί η δυναμική με χρηματοδότηση και πολιτική βούληση.
Τι σημαίνει «η κλιματική κρίση είναι κρίση υγείας»
Τα βασικά μηνύματα του ΠΟΥ στην COP31 είναι τρία:
· Η κλιματική αλλαγή προκαλεί ήδη μετρήσιμη βλάβη στην υγεία, και οι επιπτώσεις της κατανέμονται άνισα ανάμεσα σε περιοχές και ανθρώπους.
· Τα συστήματα υγείας πρέπει να γίνουν κλιματικά ανθεκτικά, χαμηλών εκπομπών και βιώσιμα.
· Και η υγεία είναι το ισχυρότερο επιχείρημα για δράση, με οφέλη από τη μείωση των εκπομπών, την προσαρμογή με γνώμονα την υγεία, τη χρηματοδότηση όσων αποδεδειγμένα λειτουργούν και την ένταξη της υγείας στο κείμενο των διαπραγματεύσεων.
Τα στοιχεία του ΠΟΥ δείχνουν γιατί. Περίπου 3,5 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε περιβάλλοντα με υψηλή ευπάθεια στην κλιματική αλλαγή, ενώ πάνω από το 90% των θανάτων από κλιματικές καταστροφές των τελευταίων είκοσι ετών σημειώθηκε σε αναπτυσσόμενες χώρες. Η ατμοσφαιρική ρύπανση, μεταξύ άλλων από την καύση ορυκτών καυσίμων, σκοτώνει περίπου 7 εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως. Οι επιπτώσεις πλήττουν περισσότερο τα μικρά νησιωτικά κράτη, τις κοινότητες με λειψυδρία, τις παράκτιες και αγροτικές κοινότητες και τις περιοχές συγκρούσεων. Επηρεάζουν, επίσης, εγκύους και θηλάζουσες, νεογνά, παιδιά, ηλικιωμένους, αυτόχθονες πληθυσμούς και όσους εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους.
Έξι δράσεις, 1,6 εκατομμύριο ζωές
Ο ΠΟΥ επιμένει ότι υπάρχουν σαφείς δρόμοι. Στις 4 Νοεμβρίου, δημοσίευσε νέα τεχνική ανάλυση για τα οφέλη και το κόστος προτεραιοποιημένων δράσεων για το κλίμα και την υγεία. Σύμφωνα με αυτήν, μόνο έξι δράσεις προτεραιότητας θα μπορούσαν να σώζουν 1,6 εκατομμύριο ζωές τον χρόνο, με απόδοση 24 δολαρίων για κάθε δολάριο που επενδύεται. Ο Οργανισμός ζητά να γίνει η υγεία ρητά επιλέξιμος τομέας στη χρηματοδότηση για το κλίμα. Ζητά, επίσης, τα υπουργεία Οικονομικών, Υγείας, Περιβάλλοντος και Ενέργειας να προϋπολογίζουν τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα συστήματα υγείας, αξιοποιώντας τα οικονομικά δεδομένα του ΠΟΥ στις εθνικές κλιματικές πολιτικές.
Άλλη μία προτεραιότητα είναι η μείωση του μαύρου άνθρακα, ενός ισχυρού βραχύβιου κλιματικού ρύπου. Στην COP31, ο ΠΟΥ θα παρουσιάσει πρώτη εικόνα της επερχόμενης έκθεσής του για τις επιπτώσεις του στην υγεία, με έμφαση στα άμεσα οφέλη για την ποιότητα του αέρα και στη συμβολή στην επιβράδυνση της βραχυπρόθεσμης υπερθέρμανσης.
Τι δείχνουν τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα
Η σύνοδος ξεκινά λίγες ημέρες μετά τη δημοσίευση της έκθεσης του 2026 του Lancet Countdown για την υγεία και την κλιματική αλλαγή, μιας συνεργασίας με επικεφαλής το University College London και τον ΠΟΥ ως στρατηγικό εταίρο. Η 10η έκθεση, που βασίζεται σε 54 δείκτες και στο έργο 146 ερευνητών από περισσότερα από 100 ιδρύματα, καταλήγει ότι οι βλάβες στην υγεία αυξάνονται ταχύτερα από την παγκόσμια απάντηση και σε πολλές περιπτώσεις επιταχύνονται. Οι συγγραφείς ζητούν η κλιματική αλλαγή να αναγνωριστεί επίσημα ως παγκόσμια έκτακτη ανάγκη για την υγεία.
Σύμφωνα με την έκθεση, τα τελευταία έντεκα χρόνια ήταν τα θερμότερα που έχουν καταγραφεί. Το 2023 η θερμότητα συνδέθηκε με περίπου 710.000 θανάτους, με περισσότερο από το 71% να αποδίδεται στην κλιματική αλλαγή. Για την περίοδο 2016–2023 οι θάνατοι που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή πλησιάζουν τα 3 εκατομμύρια. Η Χέλεν Κλαρκ, πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Lancet Countdown, υπογράμμισε ότι αυτό που λείπει δεν είναι τα στοιχεία αλλά η πολιτική βούληση. Η αντίστοιχη ευρωπαϊκή έκθεση του 2026, με 43 δείκτες, επιβεβαιώνει ότι η κλιματική αλλαγή επιβαρύνει ήδη την υγεία στην Ευρώπη, με περισσότερους θανάτους από τη θερμότητα, εξάπλωση ασθενειών και αυξημένη έκθεση σε περιβαλλοντικούς κινδύνους. Επισημαίνει και μια ανησυχητική υποχώρηση της πολιτικής, δημοσιογραφικής και ατομικής εμπλοκής με το ζήτημα.
Το μέτρο της Αττάλειας
Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, το κριτήριο επιτυχίας της Αττάλειας για την υγεία είναι αν οι δεσμεύσεις που έχουν αναληφθεί από τη Γλασκώβη και τη Μπελέμ θα εφαρμοστούν, θα ανανεωθούν και θα αναφερθούν. Η AIR και το ATACH δίνουν στις χώρες τα μέσα για να το κάνουν, ενώ ο ΠΟΥ θα προσπαθεί να ενισχύσει την παρουσία της υγείας στις διαπραγματεύσεις και να στηρίξει τα κράτη να την εντάξουν στον εθνικό κλιματικό σχεδιασμό. Για τις κυβερνήσεις, όπως και για τα συστήματα υγείας, το ερώτημα των επόμενων δύο εβδομάδων είναι αν η υγεία θα εγγραφεί στα κείμενα και στους προϋπολογισμούς ή θα μείνει ένα ακόμη μήνυμα στο περιθώριο της συνόδου.
* https://cop31.tr/#themes ** https://www.who.int/news-room/