Εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με το σωματικό, ψυχολογικό και οικονομικό βάρος του καρκίνου. Πρόκειται για μια νόσο που στερεί τη ζωή από περισσότερους από 26.000 ανθρώπους κάθε μέρα, σύμφωνα με τη νέα έκθεση που δημοσιοποίησε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ). Με περίπου 20,6 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις και σχεδόν 10 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, ο καρκίνος παραμένει η δεύτερη κύρια αιτία θανάτου στον πλανήτη, αμέσως μετά τα καρδιαγγειακά νοσήματα.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Για να αναστραφεί αυτή η ανησυχητική πορεία, απαιτείται μια ριζική αλλαγή φιλοσοφίας προς ένα ανθρωποκεντρικό μοντέλο υγείας, το οποίο θα ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες και τα βιώματα των ασθενών και των κοινοτήτων τους. Εάν δεν ληφθούν άμεσα και δραστικά μέτρα, τα ετήσια περιστατικά καρκίνου προβλέπεται να εκτοξευθούν κοντά στα 35 εκατομμύρια μέχρι το έτος 2050.
Η Παγκόσμια Έκθεση για την Κατάσταση του Καρκίνου 2026 (WHO Global Status Report on Cancer 2026), η οποία συντάχθηκε σε συνεργασία με τον Διεθνή Οργανισμό Ερευνών για τον Καρκίνο (IARC), προσφέρει μια ολοκληρωμένη ανάλυση της προόδου που έχει σημειωθεί σε κρίσιμους τομείς, όπως η πολιτική δέσμευση, η πρόληψη —ιδιαίτερα μέσω του ελέγχου του καπνίσματος και των προγραμμάτων εμβολιασμού— καθώς και οι επενδύσεις στη θεραπευτική φροντίδα.
Οι ανισότητες στη φροντίδα και η κραυγή αγωνίας του ΠΟΥ
Ωστόσο, η έκθεση φέρνει στο φως επίμονες και διευρυνόμενες ανισότητες όσον αφορά την πρόσβαση στην πρόληψη, τη διάγνωση, τη θεραπεία και την υποστηρικτική φροντίδα, αφήνοντας εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς τις απαραίτητες υπηρεσίες υγείας. Η στατιστική ανάλυση είναι αποκαλυπτική: ενώ το 87% των γυναικών με καρκίνο του μαστού επιβιώνει 5 χρόνια μετά τη διάγνωση σε χώρες υψηλού εισοδήματος, το ποσοστό αυτό πέφτει δραματικά στο 42% περίπου στις χώρες χαμηλού εισοδήματος. Παράλληλα, λιγότερες από μία στις τρεις χώρες παγκοσμίως περιλαμβάνουν σήμερα τη φροντίδα του καρκίνου στα εθνικά πακέτα καθολικής υγειονομικής κάλυψης.
«Ο καρκίνος είναι μια βαθύτατα προσωπική νόσος που αγγίζει σχεδόν όλους μας. Όμως, το αν ένας άνθρωπος θα επιβιώσει δεν θα έπρεπε ποτέ να εξαρτάται από το μέρος όπου γεννήθηκε ή από το εισόδημά του», δήλωσε χαρακτηριστικά ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, Δρ Tedros Adhanom Ghebreyesus. «Οι ανισότητες που καταγράφονται σε αυτή την έκθεση δεν είναι αναπόφευκτες. Αποτελούν το αποτέλεσμα συγκεκριμένων επιλογών και μπορούν να αναστραφούν μέσα από μια ισχυρότερη και κοινή παγκόσμια δράση».
Οι περισσότεροι άνθρωποι θα επηρεαστούν από τον καρκίνο σε κάποια φάση της ζωής τους, είτε λόγω δικής τους διάγνωσης είτε μέσω ενός κοντινού τους προσώπου. Πέρα από τον αντίκτυπο στην υγεία, η νόσος παραμένει μια από τις πιο εξουθενωτικές οικονομικές και κοινωνικές προκλήσεις για μια οικογένεια. Η πρώτη σχετική έρευνα του ΠΟΥ σε άτομα που έχουν νοσήσει έδειξε ότι τουλάχιστον το 45% αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα, περισσότεροι από τους μισούς αναφέρουν προβλήματα ψυχικής υγείας, ενώ σχεδόν όλοι οι φροντιστές βιώνουν έντονη καταπόνηση, απλήρωτη εργασία και κοινωνική απομόνωση.
Η γεωγραφική κατανομή και οι βασικοί παράγοντες κινδύνου
Το βάρος της νόσου παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή. Το 2024, η Ασία κατέγραψε το μεγαλύτερο μερίδιο, συγκεντρώνοντας περισσότερο από το μισό των παγκόσμιων κρουσμάτων (50,7%) και των θανάτων (56,5%), γεγονός που αντανακλά και τον μεγάλο πληθυσμό της. Η Ευρώπη επωμίζεται ένα δυσανάλογα υψηλό βάρος, καθώς της αναλογεί το 21% των παγκόσμιων περιστατικών και το 20% των θανάτων, παρά το γεγονός ότι φιλοξενεί μόλις το 9% του παγκόσμιου πληθυσμού. Αντίθετα, πολλές χώρες στην Αφρική και σε τμήματα της Ασίας παρουσιάζουν χαμηλότερα ποσοστά εμφάνισης, αλλά δυσανάλογα υψηλή θνησιμότητα.
Ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει η πρώτη αιτία θανάτου από καρκίνο παγκοσμίως. Στους άνδρες, οι καρκίνοι του πνεύμονα, του προστάτη και του παχέος εντέρου είναι οι πιο συχνοί, ενώ στις γυναίκες ο καρκίνος του μαστού, του πνεύμονα και του παχέος εντέρου αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μέρος του συνολικού βάρους της νόσου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι σχεδόν τέσσερα στα δέκα περιστατικά καρκίνου παγκοσμίως συνδέονται με τροποποιήσιμους και προλάβιμους παράγοντες κινδύνου. Σε αυτούς περιλαμβάνονται λοιμώξεις όπως ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV), οι ηπατίτιδες B και C, και το ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού, καθώς και η κατανάλωση αλκοόλ, η χρήση καπνού, ο υψηλός δείκτης μάζας σώματος και η καθιστική ζωή, αναδεικνύοντας τον κρίσιμο ρόλο της πρόληψης.
«Αν και παρατηρούμε μείωση στα ποσοστά ορισμένων μορφών καρκίνου σε χώρες που έχουν εφαρμόσει αποτελεσματικές πολιτικές πρόληψης, η πρόοδος παραμένει απελπιστικά αργή», υπογράμμισε η Δρ Elisabete Weiderpass, Διευθύντρια του Διεθνούς Οργανισμού Ερευνών για τον Καρκίνο (IARC). «Το προφίλ του καρκίνου αλλάζει και καθοδηγείται όλο και περισσότερο από τα αυξανόμενα ποσοστά παχυσαρκίας, την έλλειψη σωματικής άσκησης, την ανθυγιεινή διατροφή και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Η πρόληψη του καρκίνου πρέπει να αναχθεί σε άμεση πολιτική προτεραιότητα».
Σημαντικά βήματα προόδου, αλλά με μεγάλα κενά στην πράξη
Η έκθεση καταγράφει αξιοσημείωτα κέρδη σε βασικούς τομείς πολιτικής υγείας. Η χρήση καπνού έχει μειωθεί κατά 27% από το 2010, συμβάλλοντας στη μείωση των κρουσμάτων και των θανάτων από καρκίνο του πνεύμονα σε ορισμένες περιοχές. Οι καρκίνοι που σχετίζονται με λοιμώξεις παρουσιάζουν επίσης κάμψη, χάρη στην επέκταση της εμβολιαστικής κάλυψης, τη βελτίωση της ποιότητας του νερού, των συνθηκών υγιεινής (WASH), καθώς και των μέτρων πρόληψης των λοιμώξεων.
Η πολιτική βούληση φαίνεται επίσης ενισχυμένη, καθώς το 82% των χωρών διαθέτει πλέον εθνικά σχέδια ελέγχου του καρκίνου, έναντι 50% το 2010. Στις χώρες υψηλού εισοδήματος, τα προγράμματα έγκαιρης διάγνωσης εντοπίζουν τη συντριπτική πλειονότητα των καρκίνων του μαστού, ενώ το 74% των γυναικών έχει υποβληθεί σε προσυμπτωματικό έλεγχο για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας. Παράλληλα, η επιστημονική καινοτομία επιταχύνεται, με τις εγγεγραμμένες κλινικές δοκιμές να αυξάνονται με ετήσιο ρυθμό 7,3% μεταξύ 2005 και 2021.
Ωστόσο, αυτές οι εξελίξεις δεν μεταφράζονται σε σωτήριες πράξεις με την απαιτούμενη ταχύτητα. Τα βασικά ογκολογικά φάρμακα παραμένουν απρόσιτα για πάρα πολλούς ανθρώπους: η διαθεσιμότητα των 20 κορυφαίων φαρμάκων προτεραιότητας κυμαίνεται μόλις από 9% έως 54% σε χώρες χαμηλού και χαμηλού-μεσαίου εισοδήματος, τη στιγμή που στις χώρες υψηλού εισοδήματος αγγίζει το 68% έως 94%. Τις συνέπειες αυτών των κενών τις βιώνουν με τον πιο σκληρό τρόπο οι ίδιοι οι ασθενείς και οι οικογένειές τους.
«Ο καρκίνος δεν είναι απλώς μια ιατρική διάγνωση. Επηρεάζει βαθιά και αόριστα κάθε πτυχή της ζωής του ανθρώπου και της οικογένειάς του», δήλωσε η Clarissa Schilstra, η οποία νίκησε τον καρκίνο στην παιδική της ηλικία και ήταν επικεφαλής της σχετικής έρευνας του ΠΟΥ. «Καλούμε τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να συνεργαστούν ουσιαστικά με τους ανθρώπους που έχουν πληγεί από τη νόσο. Μέσα από τις δικές μας εμπειρίες, μπορούμε να συνδιαμορφώσουμε πιο δίκαιες και αποτελεσματικές λύσεις για να προστατεύσουμε τη ζωή των επόμενων γενεών».
Η στρατηγική για ένα ανθρωποκεντρικό μοντέλο ελέγχου της νόσου
Η συγκεκριμένη έκθεση αποτελεί μια μοναδική ευκαιρία για να τεθούν οι ασθενείς στο επίκεντρο κάθε προσπάθειας ελέγχου της νόσου. Απευθύνει κάλεσμα σε κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς, την κοινωνία των πολιτών, την ακαδημαϊκή κοινότητα, τον ιδιωτικό τομέα και τον ίδιο τον ΠΟΥ να ενώσουν τις δυνάμεις τους για μια ολιστική φροντίδα.
Για την υλοποίηση αυτού του οράματος, η έκθεση προτείνει επτά βασικές συστάσεις και τρεις στρατηγικές αλλαγές που πρέπει να εφαρμοστούν σε όλες τις χώρες:
- Καλύτερες δυνατότητες: Ενσωμάτωση του ελέγχου του καρκίνου στην καθολική υγειονομική κάλυψη και επένδυση στο ανθρώπινο δυναμικό για την αποτελεσματική πρόληψη και αντιμετώπιση.
- Καλύτερη προστασία: Τοποθέτηση των ατόμων με βιωματική εμπειρία στο επίκεντρο των συστημάτων υγείας και παράλληλη ενίσχυση της κοινωνικής προστασίας.
- Μεγαλύτερη αξία: Ευθυγράμμιση της έρευνας και της καινοτομίας με τις ανάγκες της δημόσιας υγείας και διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης σε πρωτοποριακές, ποιοτικές θεραπείες.
Οι επιλογές και οι πράξεις του σήμερα θα καθορίσουν το μέγεθος του προβλήματος που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι επόμενες γενιές. Υιοθετώντας μια ανθρωποκεντρική προσέγγιση, προχωρώντας σε στρατηγικές και βιώσιμες επενδύσεις και μένοντας πιστές στη δέσμευση για ισότητα, οι χώρες μπορούν να μειώσουν το βάρος του καρκίνου και να βελτιώσουν τη ζωή των ανθρώπων σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Σχετικά με τα δεδομένα της έκθεσης
Οι πιο πρόσφατες παγκόσμιες εκτιμήσεις για τον καρκίνο δημιουργήθηκαν από τον Διεθνή Οργανισμό Ερευνών για τον Καρκίνο (IARC) και είναι προσβάσιμες μέσω του Παγκόσμιου Παρατηρητηρίου Καρκίνου (Global Cancer Observatory – GCO). Το GCO παρέχει τα πλέον πρόσφατα δεδομένα σχετικά με την επίπτωση και τη θνησιμότητα της νόσου διεθνώς, καλύπτοντας 36 τύπους καρκίνου σε 186 χώρες και περιοχές. Περισσότερες πληροφορίες είναι διαθέσιμες στην διαδραστική διαδικτυακή πλατφόρμα του GCO (βάση δεδομένων IARC).