Τέλεια χαμόγελα σε παραλίες, ελκυστικές σιλουέτες με μαγιό, εντυπωσιακά ταξίδια σε εξωτικά μέρη, αψεγάδιαστες φωτογραφίες, στιγμές και εικόνες πλασμένες για ένα ιδανικό καλοκαιρινό post. Τι κρύβεται όμως πίσω από όλα αυτά τα φίλτρα;
Η πραγματικότητα χωράει σε ένα post; Οι ειδικοί προειδοποιούν για τις επιπτώσεις της υπερβολικής έκθεσης στα social media, ενώ άνθρωποι που βρίσκονται καθημερινά στο επίκεντρο της ψηφιακής ζωής μιλούν ανοιχτά για την ανάγκη της αυθεντικότητας. Ο ομότιμος καθηγητής κοινωνικής ψυχιατρικής στο Πάντειο πανεπιστήμιο, επίτιμος πρόεδρος Ε.Π.Α.Ψ.Υ Στέλιος Στυλιανίδης, η παρουσιάστρια Ιωάννα Μαλέσκου, και η influencer και σεφ Δέσποινα Κόγιογλου καταθέτουν τις απόψεις τους στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, για τη «ζωή χωρίς φίλτρα».
Η τέλεια ζωή που συχνά δεν υπάρχει
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε και εκφραζόμαστε. Ο νέος ψηφιακός κόσμος αποτελείται από εικόνες, για πολλούς με μεγαλύτερη αξία από την πραγματικότητα και η αναζήτηση της αποδοχής μετριέται σε likes, followers και προβολές. Ιδιαίτερη αξία έχει η επιστημονική προσέγγιση του ψυχιάτρου και ψυχαναλυτή, ομότιμου καθηγητή κοινωνικής ψυχιατρικής στο Πάντειο πανεπιστήμιο, επίτιμου προέδρου Ε.Π.Α.Ψ.Υ Στέλιου Στυλιανίδη, ο οποίος επιχειρεί να εξηγήσει στο ΑΠΕ, γιατί τα social media έχουν τόσο βαθιά επίδραση στην ψυχική υγεία των νέων και πώς μπορούν να αξιοποιηθούν χωρίς να μετατραπούν σε παγίδα.
Όπως ο ίδιος επισημαίνει, «τα social media λειτουργούν με έναν παράδοξο τρόπο, δίνουν την εντύπωση μιας υπερσύνδεσης μεταξύ των ατόμων, των εικόνων και των πληροφοριών, ενώ στην ουσία αποσυνδέουν τους ανθρώπους, επιτιθέμενα στη μοναδικότητα της ταυτότητας κάθε ατόμου και καταστρέφοντας τους κοινωνικούς δεσμούς μεταξύ τους» και εξηγεί ότι μέσα σε αυτό το περιβάλλον η βία παρουσιάζεται ως φυσιολογική μορφή έκφρασης, ενώ η ανωνυμία του διαδικτύου περιορίζει τις ηθικές αναστολές.
Ο Στέλιος Στυλιανίδης σημειώνει ότι σε ένα τέτοιο πλαίσιο αυξάνονται οι αγχώδεις διαταραχές, η κατάθλιψη, οι διαταραχές ύπνου, οι διατροφικές διαταραχές και οι δυσκολίες συμπεριφοράς, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο που αναπαράγεται από την ίδια την κουλτούρα των social media και διευκρινίζει ότι «τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν δημιουργούν από μόνα τους τον ναρκισσισμό ούτε ευθύνονται αποκλειστικά για την εμφάνιση ψυχικών διαταραχών, ωστόσο τον οργανώνουν, τον εντείνουν και τον εκμεταλλεύονται. Οι ατελειώτες ώρες σκρολαρίσματος, η εξάρτηση από το smartphone, η απόσυρση απόν δραστηριότητες που του δημιουργούσαν προηγουμένως ευχαρίστηση, η μείωση του ενδιαφέροντος για άλλες δραστηριότητες και παρέες, δυσκολία συγκέντρωσης, διαταραχές ύπνου, το βίωμα του fear of missing out, πτώση της σχολικής επίδοσης, χρήση των social media ως τρόπου διαχείρισης δυσάρεστων συναισθημάτων (μοναξιά, άγχος, θλίψη), απόδοση μεγάλης σημασίας στα likes και στα σχόλια με επιπτώσεις στην αυτοεκτίμηση και στην εικόνα του σώματος, ευρεθιστότητα ή θυμός όταν ζητείται να διακοπεί η χρήση, άγχος και εκνευρισμός όταν δεν υπάρχει πρόσβαση στο διαδίκτυο, συνεχής ανάγκη για μεγαλύτερη διάρκεια χρήσης», και τονίζει ότι η έκθεση των νέων σε μια κατασκευασμένη εικόνα τελειότητας δημιουργεί ανθρώπους που δυσκολεύονται να διαχειριστούν την έλλειψη, τα όρια και τη διαφωνία.
Χαρακτηριστικά αναφέρει πως, «το μήνυμα του αλγόριθμου δεν είναι “σκέψου” και “συνδέσου”, αλλά “κατανάλωσε”. Το βασικό ζητούμενο δεν είναι να μάθουμε στους εφήβους να αποφεύγουν τα social media αλλά να μάθουν να τα χρησιμοποιούν με αυτορύθμιση, κριτική σκέψη και συναισθηματική επίγνωση. Δηλαδή, να καλλιεργήσουμε ένα πλαίσιο ψηφιακής παιδείας. Πρέπει να ενισχυθούν με διάλογο και διαπραγμάτευση συγκεκριμένες δεξιότητες: αυτογνωσία (γιατί μπαίνω τώρα), αυτορρύθμιση (χρονικά όρια), κριτική σκέψη (αξιολόγηση fake news) και digital detox ζώνες μέσα στην ημέρα, ψηφιακή ενσυναίσθηση, ισορροπία με άλλες δραστηριότητες, προστασία της ιδιωτικότητας. Η διαφορετικότητα και η αυθεντικότητα καθενός είναι προτέρημα και όχι έλλειμμα: Ας χτίσουμε αληθινούς δεσμούς με αυτό που πραγματικά είμαστε».
Η ψευδαίσθηση της τέλειας ζωής και το τίμημα της σύγκρισης
Η παρουσιάστρια Ιωάννα Μαλέσκου, που έχει επιλέξει, όπως λέει, να διατηρεί μια αυθεντική σχέση με το κοινό της, δεν κρύβει τον προβληματισμό της για τη σημερινή εικόνα των social media και σημειώνει μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ότι «είναι θλιβερό να βλέπεις ανθρώπους να προβάλλουν την ευτυχισμένη τους ζωή, ενώ εσύ ξέρεις καλά ότι ισχύει το αντίθετο. Ακόμη πιο θλιβερό όμως είναι να ξέρεις ότι πολλοί άνθρωποι, ειδικά νεαρής ηλικίας, νιώθουν λίγοι, ακριβώς επειδή συγκρίνονται με ανθρώπους που υπερπροβάλλουν τη δήθεν “τέλεια” ζωή τους».
Η ίδια σημειώνει ότι με τα χρόνια έχει γίνει ιδιαίτερα επιφυλακτική απέναντι στις συνεχείς δημοσιεύσεις μιας άψογης καθημερινότητας, «προσωπικά έχω γίνει εξαιρετικά καχύποπτη με τους ανθρώπους που μοιράζονται διαρκώς υλικό από την καθημερινότητά τους, αλαβάστρινο σαν βγαλμένο από φωτογράφιση» και παράλληλα, υπογραμμίζει πως οι άνθρωποι που είναι πραγματικά ισορροπημένοι ψυχικά επιλέγουν να ζουν τη στιγμή αντί να την κατασκευάζουν.
«Θεωρώ ότι οι υγιείς και ισορροπημένοι άνθρωποι αφιερώνουν περισσότερο χρόνο στο να ζήσουν αληθινές στιγμές, παρά στο να επεξεργαστούν ή να στήσουν κάτι για να μοιραστούν “ψαγμένο” περιεχόμενο με τους ακόλουθούς τους. Έχω βρεθεί κάποτε μπροστά σε αυτή την πίεση, υπήρξε περίοδος κατά την οποία δέχθηκα συμβουλές να δημοσιεύω μόνο τέλειες εικόνες από την καθημερινότητά μου και τη δουλειά μου. Συνειδητοποίησα ότι κάτι τέτοιο δεν με εκφράζει. Ευτυχώς κατάλαβα γρήγορα ότι κάτι τέτοιο δεν μπορεί να κάνει τον κόσμο να ταυτιστεί μαζί μου, γιατί δεν είναι η αλήθεια μου», αποκαλύπτει η Ιωάννα Μαλέσκου.
Η συνεχής έκθεση στα social media δημιουργεί συχνά την εντύπωση ότι όσοι βρίσκονται στο προσκήνιο οφείλουν να είναι συνεχώς χαρούμενοι, επιτυχημένοι και αψεγάδιαστοι. Η παρουσιάστρια τονίζει ότι συνειδητά επέλεξε έναν διαφορετικό δρόμο. «Επιλέγω να μοιράζομαι στιγμές αληθινές, άλλοτε με χιούμορ, άλλοτε με κάποιον προβληματισμό μου… πάντα όμως με την αλήθεια μου και γιατί επιθυμώ κάποιο μήνυμα να περάσω». Παραδέχεται ότι στην αρχή της πορείας της τα αρνητικά σχόλια την πλήγωναν βαθιά, «έχει υπάρξει περίοδος στη ζωή μου, στο ξεκίνημά μου, που με επηρέαζαν βαθιά τα αρνητικά σχόλια. Μάλλον ήταν μία φάση την οποία έπρεπε να περάσω και ένα μάθημα που χρειαζόταν να πάρω».
Σήμερα, όπως υπογραμμίζει, έχει καταφέρει όχι μόνο να μην επηρεάζεται, αλλά πολλές φορές να αντιμετωπίζει την τοξικότητα με χιούμορ. «Μπορώ όχι μόνο να μη με επηρεάζουν τα αρνητικά, πικρόχολα σχόλια άγνωστων σε εμένα ανθρώπων, αλλά να φτάνω και σε σημείο να απαντώ με αστείρευτο χιούμορ και σαρκασμό. Και αυτό είναι μια μεγάλη κατάκτηση. Γιατί ό,τι σε θυμώνει, σε πληγώνει ή σε πυροδοτεί, σημαίνει ότι επέτρεψες να επιδράσει πάνω σου και συνεπώς να σε ελέγχει».
Απευθυνόμενη στους νέους, η παρουσιάστρια τους καλεί να μην εγκλωβίζονται στη σύγκριση και «θα τους συμβούλευα να μην επιτρέπουν στον εαυτό τους να μπαίνουν στη διαδικασία της σύγκρισης, να μην ασχολούνται με το τι δεν έχουν οι ίδιοι σε σχέση με άλλους, αλλά αντίθετα να εντοπίζουν τα δικά τους δυνατά και θετικά στοιχεία επιλέγοντας να τα εξελίσσουν. Η μοναδικότητα κάθε ανθρώπου έχει αξία μόνο όταν ο ίδιος την αναγνωρίζει και την αξιοποιεί. Συχνά λέμε ότι οι influencers φέρουν ευθύνη και οφείλουν ως δημόσια πρόσωπα να είναι εξαιρετικά προσεκτικοί στο τι επικοινωνούν και τι μηνύματα περνάνε. Ωστόσο θα έπρεπε παράλληλα με αυτό, να συνειδητοποιήσουμε το μερίδιο ατομικής ευθύνης που φέρει ο καθένας μας».
Τα social media μπορούν να αξιοποιηθούν χωρίς να μετατραπούν σε παγίδα
Η influencer και σεφ Δέσποινα Κόγιογλου εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ πως, παρά το γεγονός ότι το περιεχόμενό της προβάλλει θετική ενέργεια, αισιοδοξία, χαμόγελο, ειλικρίνεια και ευγένεια, ο στόχος της δεν ήταν ποτέ να παρουσιάσει μια εξιδανικευμένη εκδοχή της ζωής της. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, «η πραγματικότητα απέχει συνήθως χιλιόμετρα από την πραγματικότητα που είμαστε αναγκασμένοι επί της ουσίας να ζούμε», διευκρινίζοντας ότι μέσα από το προφίλ της προσπαθεί να μεταδώσει το μήνυμα πως, ό,τι κι αν συμβαίνει στη ζωή μας, αξίζει να αναζητούμε τη χαραμάδα από όπου θα περάσει το φως.
Η ίδια υπογραμμίζει ότι δεν μπορεί να κρύψει τα συναισθήματά της, «ο στόχος του δικού μου προφίλ είναι η αλήθεια. Δεν προσπαθώ να προβάλω ότι είμαι τέλεια ή αψεγάδιαστη. Θέλω να ακούγεται η αλήθεια όπως είναι», τονίζει, επισημαίνοντας πως σήμερα, εξαιτίας των φίλτρων αλλά και της τεχνητής νοημοσύνης, πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι είναι αληθινό και τι όχι.
Η Δέσποινα Κόγιογλου σημειώνει ακόμη ότι οι αρχικές σελίδες των social media έχουν κατακλυστεί από ψεύτικες εικόνες, επίδειξη πλούτου και ακραίες συμπεριφορές με μοναδικό στόχο την αύξηση των προβολών. «Πραγματικά μου φαίνεται αδιανόητο ότι παιδιά 12 χρόνων κάνουν GRWM για να πάνε σχολείο», αναφέρει χαρακτηριστικά, εκφράζοντας τον προβληματισμό της για τη διαρκώς αυξανόμενη έκθεση των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τα social είναι μια μεγαλογραφία της πραγματικότητας». Παρατηρεί, μάλιστα, πως πολλές φορές η επιτυχία ή η χαρά ενός ανθρώπου προκαλεί φθόνο και κακεντρέχεια, ενώ εκφράζει τη νοσταλγία της για μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι θα στήριζαν ο ένας τον άλλον αντί να προσπαθούν να απαξιώσουν ό,τι καλό βλέπουν γύρω τους».
Θυμάται, μάλιστα, τη συμβουλή του πατέρα της, ο οποίος της έλεγε πως σημασία έχει να ζει κανείς «με καθαρό κούτελο στην κοινωνία», σημειώνοντας με απογοήτευση ότι σήμερα «δυστυχώς δεν έχει μείνει τίποτα καθαρό. Ωστόσο υπάρχουν και ποιοτικοί δημιουργοί περιεχομένου που μπορούν πραγματικά να διευρύνουν τους ορίζοντες των παιδιών, μέσα από την εκπαίδευση, τα βιβλία, τις διαφορετικές κουλτούρες και τη γνώση».
«Δεν ανεβάζω ποτέ κάτι το οποίο είναι ψέμα, δεν το πιστεύω ή είναι κόντρα στις αξίες μου. Δεν είναι σκοπός μου να παραπλανώ τον κόσμο», σημειώνει και απευθυνόμενη στους νέους, τους προτρέπει να μην συγκρίνουν ποτέ τον εαυτό τους με τους άλλους, «να κοιτάνε την ψυχούλα τους και να μην βιάζονται να μεγαλώσουν»,
Παρά τους κινδύνους, ο κ. Στυλιανίδης αναγνωρίζει ότι τα social media διαθέτουν και θετικές πλευρές. Όπως αναφέρει, «μπορούν να λειτουργήσουν ως μέσο σύνδεσης ανθρώπων που διαφορετικά δεν θα γνωρίζονταν ποτέ, να ενισχύσουν την αίσθηση του ανήκειν σε κοινότητες με κοινά ενδιαφέροντα, να προωθήσουν τη συνεργασία γύρω από τη μουσική, τον αθλητισμό, την τέχνη και άλλες δημιουργικές δραστηριότητες, αλλά και να διευκολύνουν την ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες».
ΑΠΕ-ΜΠΕ