Από τον Χαράλαμπο Πετρόχειλο
Την αναβάθμιση του κοινοτικού φαρμακείου σε πρώτο σημείο φροντίδας, με πρόσβαση στον ηλεκτρονικό φάκελο υγείας, επέκταση της διάθεσης των ΦΥΚ και έλεγχο των ελλείψεων, προτείνει ο πρόεδρος του ΠΦΣ Απόστολος Βαλτάς, περιγράφοντας το ρόλο που πιστεύει ότι μπορεί αυτό να παίξει στο «ΕΣΥ του 2030».
Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα ένα από τα πυκνότερα δίκτυα φαρμακείων στην Ευρώπη, με αναλογία που αγγίζει τα 1 φαρμακείο ανά 1000 κατοίκους — υπερτριπλάσια του ευρωπαϊκού μέσου όρου των 3,2 φαρμακείων. Παρά το ισχυρό αυτό συγκριτικό πλεονέκτημα προσβασιμότητας, ο θεσμικός ρόλος του Έλληνα φαρμακοποιού παραμένει σε μεγάλο βαθμό προσηλωμένος στη διακίνηση σκευασμάτων, την ώρα που τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας μετατρέπουν τα φαρμακεία σε βασικούς κόμβους πρόληψης και διαχείρισης χρόνιων παθήσεων.
Αυτό ακριβώς το έλλειμμα στρατηγικής, μαζί με τον οδικό χάρτη για την υπέρβασή του, ανέδειξε ο πρόεδρος του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου (ΠΦΣ), Απόστολος Βαλτάς, στην παρέμβασή του με θέμα «Το φάρμακο στο ΕΣΥ σήμερα και το 2030» στο πρόσφατο συνέδριο ygeiamou.
Τα 8 εμπόδια του σημερινού ΕΣΥ και η πίεση της καθημερινότητας
Η ραγδαία είσοδος καινοτόμων θεραπειών και η γήρανση του πληθυσμού πιέζουν ασφυκτικά τους προϋπολογισμούς υγείας σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθιστώντας επιτακτική την καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων. Στη χώρα μας, το πρόγραμμα «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ», η αναβάθμιση νοσοκομείων και Κέντρων Υγείας και οι ψηφιακές εφαρμογές υγείας έθεσαν τις πρώτες βάσεις. Ωστόσο, όπως περιγράφει ο κ. Βαλτάς, οκτώ διαχρονικές παθογένειες εξακολουθούν να ταλαιπωρούν τον ασθενή και να φρενάρουν τη συνέχεια της φροντίδας.
Στην κορυφή των προβλημάτων βρίσκεται η αστάθεια στον εφοδιασμό φαρμάκων — ένα φαινόμενο που αποτυπώνεται ανάγλυφα και στους μηνιαίους καταλόγους του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ), όπου περισσότερα από 320 σκευάσματα καταγράφονται σε περιορισμένη διαθεσιμότητα, τροφοδοτούμενα από τις παράλληλες εξαγωγές και τις εμπορικές πολιτικές διάθεσης. Την ίδια στιγμή, η θετική εμπειρία από τη διάθεση των Φαρμάκων Υψηλού Κόστους (ΦΥΚ) μέσω των ιδιωτικών φαρμακείων δείχνει τον δρόμο για περαιτέρω επέκταση, η οποία όμως —όπως τονίζει ο πρόεδρος του ΠΦΣ— απαιτεί πλέον σαφές μητρώο ΦΥΚ και αυστηρά κριτήρια ένταξης νέων θεραπειών.
Σε λειτουργικό επίπεδο, η απουσία κοινών πρωτοκόλλων συνεργασίας μεταξύ γιατρών, φαρμακοποιών και δομών υγείας δημιουργεί κενά στην παρακολούθηση της αγωγής. Ενώ η πρόσβαση στο Εθνικό Μητρώο Εμβολιασμών άνοιξε τον δρόμο, ο φαρμακοποιός εξακολουθεί να στερείται πρόσβασης στα κρίσιμα κλινικά δεδομένα του ηλεκτρονικού φακέλου υγείας που θα του επέτρεπαν να προλαμβάνει αλληλεπιδράσεις και σφάλματα. Παράλληλα, η Ελλάδα καθυστερεί στη θεσμική αναγνώριση υπηρεσιών που αποτελούν ήδη ρουτίνα στην Ευρώπη — όπως η αποζημιούμενη ανασκόπηση αγωγής και τα επιτόπια διαγνωστικά τεστ (point-of-care testing). Στα παραπάνω προστίθενται οι γεωγραφικές ανισότητες στην απομονωμένη ύπαιθρο και τα μικρά νησιά, καθώς και τα οικονομικά και ψηφιακά εμπόδια που δυσκολεύουν τους πιο ευάλωτους πολίτες.
Ο οδικός χάρτης για το 2030: Τι αλλάζει στην Ευρώπη και τι προτείνει ο ΠΦΣ
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Οργάνου εκπροσώπησης των φαρμακοποιών της Ε.Ε. (PGEU), οι φαρμακοποιοί διενεργούν ήδη εμβολιασμούς σε 19 ευρωπαϊκές χώρες, ενώ σε 14 χώρες συμμετέχουν ενεργά σε προγράμματα διαχείρισης άσθματος και υπέρτασης. Στη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Πορτογαλία, το φαρμακείο λειτουργεί ως αναγνωρισμένος σταθμός πρωτοβάθμιας φροντίδας, αποσυμφορώντας τα εξωτερικά ιατρεία των νοσοκομείων.
Σε αυτή ακριβώς την ευρωπαϊκή κατεύθυνση κινείται το σχέδιο του ΠΦΣ για το «ΕΣΥ του 2030», το οποίο προβλέπει:
- Πλήρη ένταξη στην ΠΦΥ και την πρόληψη: Με αφετηρία την επιτυχία του αντιγριπικού εμβολιασμού στα φαρμακεία, ο κλάδος διεκδικεί σταθερό, πολυετή ρόλο στον εμβολιασμό ενηλίκων και στον προσυμπτωματικό έλεγχο, σε άμεση διασύνδεση με τον προσωπικό γιατρό και με θεσμοθετημένες, αποζημιούμενες υπηρεσίες εκπαίδευσης και προσήλωσης στην αγωγή.
- Ψηφιακή θωράκιση και έλεγχος αποθεμάτων: Η πρόταση περιλαμβάνει ασφαλή πρόσβαση και καταγραφή παρεμβάσεων στον ηλεκτρονικό φάκελο υγείας, ηλεκτρονική παρακολούθηση της εφοδιαστικής αλυσίδας για έγκαιρη πρόληψη των ελλείψεων, καθώς και αξιοποίηση εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης που απελευθερώνουν χρόνο υπέρ της συμβουλευτικής.
- Κοινωνική συνοχή και βιωσιμότητα: Προτείνεται ένα οργανωμένο δίκτυο διανομής για την απρόσκοπτη τροφοδοσία των φαρμακείων σε νησιά και ύπαιθρο, συντονισμένα κανάλια για την έγκαιρη πρόσβαση στα καινοτόμα φάρμακα και συστηματική Αξιολόγηση Τεχνολογιών Υγείας (HTA), ώστε κάθε ευρώ να αποδίδει μετρήσιμο όφελος στον ασθενή.
«Έτοιμοι να αναλάβουμε περισσότερες ευθύνες»
Το στοίχημα της επόμενης τετραετίας δεν αφορά μόνο τις θεσμικές ρυθμίσεις, αλλά και την ετοιμότητα του ίδιου του κλάδου να ανταποκριθεί σε αυξημένες κλινικές απαιτήσεις. Όπως υπογράμμισε ο κ. Βαλτάς, οι Έλληνες φαρμακοποιοί δηλώνουν παρόντες σε αυτή τη μετάβαση: «Με στοχευμένα προγράμματα εκπαίδευσης και πιστοποίησης, μπορούμε να αναλάβουμε περισσότερες ευθύνες στο πλαίσιο της διεπιστημονικής συνεργασίας και να προσφέρουμε περισσότερες υπηρεσίες στους πολίτες, κοντά στον τόπο όπου ζουν».
Το ερώτημα που ταρακούνησε το κοινό
Πολύ σημαντική, τέλος, ήταν η ιδιαίτερη αναφορά που έκανε ο πρόεδρος του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου στο ζήτημα της Τεχνητής Νοημοσύνης και στις επιπτώσεις που μπορεί να έχει στην παροχή της φαρμακευτικής φροντίδας. Επικαλούμενος την πραγματικότητα που αρχίζει να διαμορφώνεται σε άλλες χώρες —με μπροστάρη τις ΗΠΑ, όπου εμφανίζεται πλέον το «ρομποτικό φαρμακείο», δηλαδή αυτοματοποιημένα συστήματα που τοποθετούνται σε κλινικές και παραδίδουν φάρμακα χωρίς φυσική παρουσία φαρμακοποιού—, έθεσε προς όλους τους παριστάμενους συνέδρους το ερώτημα εάν αυτό αποτελεί μια ασφαλή λύση παροχής φαρμακευτικής φροντίδας και εάν θα επιτραπεί η λειτουργία ενός τέτοιου «φαρμακείου» και στην Ευρώπη.
Η προβληματική του κ. Βαλτά αγγίζει μια διεθνή συζήτηση που βρίσκεται ήδη σε πλήρη εξέλιξη. Στις ΗΠΑ το φαινόμενο των λεγόμενων «pharmacy deserts» (περιοχών χωρίς φαρμακεία, μετά το κλείσιμο χιλιάδων καταστημάτων τα τελευταία χρόνια) οδήγησε τεχνολογικές εταιρείες —όπως η αμερικανική Queue— στη δημιουργία πλήρως αυτόνομων ρομποτικών περιπτέρων (kiosks) μέσα σε εξωτερικά ιατρεία και κλινικές. Με τη σάρωση ενός κωδικού QR της συνταγής, τα μηχανήματα αυτά ελέγχουν με υπολογιστική όραση (computer vision), καταμετρούν και παραδίδουν έως και 340 κοινά συνταγογραφούμενα σκευάσματα σε περίπου 30 δευτερόλεπτα, χωρίς φαρμακοποιό στον χώρο. Ωστόσο, το μοντέλο αυτό προσκρούει ακόμη σε αυστηρά ρυθμιστικά εμπόδια στις περισσότερες αμερικανικές πολιτείες, ενώ πανεπιστημιακοί ερευνητές προειδοποιούν για σοβαρούς κινδύνους ασφαλείας, ζητώντας υποχρεωτική τηλε-εποπτεία από φαρμακοποιό και αυστηρούς ελέγχους για επικίνδυνες αλληλεπιδράσεις φαρμάκων.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η πάγια νομοθετική γραμμή και η επίσημη θέση της PGEU ορίζουν ρητά ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη και ο αυτοματισμός πρέπει να λειτουργούν αποκλειστικά ως υποστηρικτικά εργαλεία και ποτέ ως υποκατάστατο της φυσικής παρουσίας και της επιστημονικής κρίσης του φαρμακοποιού. Μέχρι σήμερα, τα αυτοματοποιημένα συστήματα περιορίζονται είτε σε θυρίδες παραλαβής (pick-up lockers) προετοιμασμένων παραγγελιών είτε σε αυτόματους πωλητές μη συνταγογραφούμενων προϊόντων. Ωστόσο, το ρήγμα άνοιξε μόλις πρόσφατα —στις αρχές Νοεμβρίου 2026— στην Εσθονία, όπου η κυβέρνηση ενέκρινε νομοσχέδιο (με στόχο εφαρμογής το 2027) που επιτρέπει για πρώτη φορά στην Ευρώπη τη λειτουργία 24ωρων αυτοματοποιημένων φαρμακείων για συνταγογραφούμενα φάρμακα σε απομακρυσμένες περιοχές, με υποχρεωτική όμως τηλε-συμβουλευτική (video call) από φαρμακοποιό πριν από κάθε χορήγηση. Παρά τις δικλίδες ασφαλείας, η κίνηση αυτή έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στους Εσθονούς φαρμακοποιούς, οι οποίοι προειδοποιούν ότι οι «αυτόματοι πωλητές» απειλούν με λουκέτο τα φυσικά φαρμακεία της υπαίθρου και υποβαθμίζουν την ολιστική φροντίδα υγείας.
Πρόκειται για ένα θέμα που ενδεχομένως να απασχολήσει τον κλάδο πολύ περισσότερο στο άμεσο μέλλον με τον κ. Βαλτά να το θέτει, σωστά, προς σκέψη και συζήτηση. Η αντίδραση των συνέδρων πάντως στο ερώτημα ήταν προβληματισμός αλλά και ομόθυμη στάση ότι πρέπει να διαφυλαχθεί το «δια χειρός φαρμακοποιού» ώστε να αποτελεί αναντικατάστατο όρο στην παροχή του φαρμάκου για την ασφαλή χορήγησή του στους ασθενείς.
