Είναι ο εμβολιασμός των μικρών μηρυκαστικών το «κλειδί» για τον περιορισμό και την οριστική εξάλειψη της ευλογιάς στην Ελλάδα, τη στιγμή που η εξάπλωση του ιού έχει λάβει ανησυχητικές διαστάσεις και απειλεί σοβαρά τον κτηνοτροφικό κλάδο; Ή μήπως πρόκειται για ένα ακόμη αδιέξοδο, ικανό να εγκλωβίσει τη χώρα σε μια μακροχρόνια και πολύπλοκη υγειονομική κρίση; Τι μπορεί και πρέπει να γίνει, λοιπόν, για να απαλλαγούν οι κτηνοτρόφοι από αυτή τη μάστιγα και να προστατευθεί ο ζωτικός αυτός τομέας της ελληνικής οικονομίας;
Στα παραπάνω κρίσιμα κι επίκαιρα ερωτήματα απαντά, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο καθηγητής Μικροβιολογίας και Λοιμωδών Νοσημάτων Κτηνιατρικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), Δρ. Σπύρος Κ. Κρήτας, διευθυντής του Εργαστηρίου Μικροβιολογίας και Λοιμωδών Νοσημάτων (ΕΜΛΝ) στο Τμήμα Κτηνιατρικής, φωτίζοντας με επιστημονική τεκμηρίωση τις πραγματικές διαστάσεις του προβλήματος και τα διλήμματα γύρω από τον εμβολιασμό.
Ο κ. Κρήτας συμμετέχει στην Εθνική Επιστημονική Επιτροπή Διαχείρισης Ελέγχου Ευλογιάς (ΕΕΕΔΕΕ), που συγκροτήθηκε για την παρακολούθηση των εξελίξεων σχετικά με τον ιό. Η επιτροπή έχει ως αποστολή την αξιολόγηση των διαθέσιμων δεδομένων, ώστε να διαμορφωθούν οι κατάλληλες κατευθυντήριες πολιτικές. Όπως εξηγεί ο ίδιος, η ομάδα προσπαθεί διαρκώς να ενημερώνεται από όλους τους φορείς, διατηρώντας όμως πάντα μια ανεξάρτητη, αυτοδύναμη και καθαρά επιστημονική συμβουλευτική στάση.
Οι προτάσεις που καταθέτουν οι κτηνοτρόφοι, όπως ο περιμετρικός εμβολιασμός αξιολογούνται με βάση την επιστημονική γνώση και την αρχή της πρόκλησης του μικρότερου δυνατού κακού. Ακόμα και όταν «έξω από τον χορό» πολλοί έχουν γνώμη για το τι πρέπει να γίνει, «η επιτροπή προσπαθεί να κάνει υποδείξεις προς τις Αρχές, με βάση την ουσία και την ασφάλεια της χώρας», υπογραμμίζει ο καθηγητής.
Αναπτύσσοντας τις επιστημονικές του θέσεις και απαντώντας στα ερωτήματα του ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο κ. Κρήτας σημειώνει ότι η διασπορά του ιού της ευλογιάς φαίνεται σήμερα εκτεταμένη. Πρόκειται για έναν ιό που δεν «πετάει», αλλά εξαπλώνεται ύπουλα μέσα από ανθρώπινες πράξεις και παραλείψεις, λέει και σημειώνει ότι με την πιστή τήρηση των μέτρων βιοασφάλειας, η «πληγή» για τον κτηνοτροφικό κλάδο θα κλείσει άμεσα.
Τονίζει δε, ότι παρά το γεγονός ότι γίνονται προσπάθειες για την ανάπτυξη ενός ιχνοθετημένου εμβολίου, οι ειδικοί ξεκαθαρίζουν ότι η εφαρμογή του θα αργήσει, αφήνοντας ανοιχτό το ζήτημα της αποτελεσματικής και οριστικής διαχείρισης της κρίσης. Ταυτόχρονα, καταρρίπτει τον μύθο ότι ο ιός της ευλογιάς «εξαφανίζεται» με το κρύο. Μιλά ακόμη για τη σειρά μέτρων που έχει προτείνει η ΕΕΕΔΕΕ στο υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων (ΥΠΑΑΤ), με στόχο να αναχαιτιστεί η διασπορά και να προστατευθεί η χώρα.
Τα δεδομένα που διαμορφώνουν την κατάσταση σήμερα
Σήμερα, τα επιβεβαιωμένα κρούσματα ευλογιάς αιγοπροβάτων εντοπίζονται σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, μεταξύ των οποίων, σύμφωνα με το ΥΠΑΑΤ οι Π.Ε. Αιτωλοακαρνανίας, Αχαΐας, Δράμας, Ηλείας, Ημαθίας, Καβάλας, Καρδίτσας, Κιλκίς, Λάρισας, Μαγνησίας και Σποράδων, Ξάνθης, Πέλλας, Πιερίας, Ροδόπης, Σερρών, καθώς και στη Μ.Ε. Θεσσαλονίκης.
Σύμφωνα με επίσημες ανακοινώσεις, έχουν καταγραφεί 2.040 επιβεβαιωμένα κρούσματα σε 2.500 εκτροφές σε όλη τη χώρα και στο πλαίσιο εφαρμογής των προβλεπόμενων υγειονομικών πρωτοκόλλων, έχουν θανατωθεί περίπου 470.000 ζώα, προκειμένου να αναχαιτιστεί η εξάπλωση της νόσου και να προστατευθεί η υγεία των ζώων, αλλά και η αγροτική παραγωγή.
«Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν την έκταση της κρίσης και σκιαγραφούν την ανάγκη για αυστηρή εφαρμογή των μέτρων περιορισμού, αλλά και για τη συνεχή παρακολούθηση της κατάστασης από τις αρμόδιες αρχές», τονίζει. Σημειώνει, μάλιστα, ότι μη γνωρίζοντας τον ακριβή συνολικό αριθμό ζώων, αλλά και λόγω της χρήσης παράνομων εμβολίων, δεν μπορούν να υπολογιστούν σαφή επιδημιολογικά ποσοστά.
Το εμβόλιο δεν σώζει γιατί η λύση δεν είναι απλή – Τα ιχνοθετημένα εμβόλια
Η συζήτηση για τον εμβολιασμό των ζώων έχει φουντώσει, αλλά η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη από ό,τι φαίνεται, σύμφωνα με τον κ. Κρήτα. «Το μόνο που θα έκανε αυτή τη στιγμή ένα εμβόλιο είναι να περιπλέξει την κατάσταση, αντί να τη βελτιώσει», εκτιμά ίδιος. Σημειώνει ότι γίνονται προσπάθειες για την ανάπτυξη ιχνοθετημένου εμβολίου και τεχνικής διαφοροποίησης (DIVA), που θα επιτρέπει να ξεχωρίζουν τα αμιγώς εμβολιασμένα ζώα από τα μολυσμένα, όμως «κάτι τέτοιο απέχει ακόμα από την εφαρμογή», όπως λέει.
Με τον τρόπο αυτό θα μπορεί να αποδεικνύεται σε κάποιον ότι υπάρχουν ζώα και κοπάδια που είναι «καθαρά» από τον άγριο ιό, ενώ τα υπόλοιπα, δηλαδή τα μολυσμένα, μπορούν να απομακρυνθούν από την παραγωγή και άρα η κατάσταση είναι υπό αυστηρό έλεγχο.
«Ωστόσο, σήμερα, με τα υπάρχοντα ζωντανά συμβατικά εμβόλια δεν μπορεί να γίνει αυτή η διάκριση, γεγονός που καθιστά τη χρήση τους στην Ελλάδα εξαιρετικά προβληματική», υπογραμμίζει εμφατικά.
Έδωσε τελικά έγκριση η ΕΕ για εμβολιασμούς;
Αναφορικά με τα όσα ακούγονται το τελευταίο διάστημα σχετικά με το ότι η ΕΕ έχει δώσει έγκριση για εμβολιασμούς, ο Δρ. Κρήτας λέει εμφατικά ότι «τα επίσημα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Αρχής Ασφάλειας των Τροφίμων (EFSA) δείχνουν το αντίθετο». Όπως εξηγεί, σύμφωνα με την παράγραφο 8.6.3 του δελτίου της EFSA (2014), «κανένα από τα υπάρχοντα ζωντανά εμβόλια SPP δεν διαθέτει άδεια χρήσης εντός της ΕΕ», κάτι που επιβεβαιώνει και ο ΕΟΦ για την Ελλάδα.
Στο ίδιο δελτίο διευκρινίζεται ότι η χρήση τους θα επιφέρει άμεσους περιορισμούς στο διεθνές εμπόριο ζώντων αιγοπροβάτων και προϊόντων τους και θα επηρεάσει την ελευθερία της χώρας από το νόσημα. Το ίδιο επιβεβαιώνεται και από το νεότερο δελτίο της EFSA (2021), ενώ υπογραμμίζεται η έλλειψη μελετών που να επιβεβαιώνουν την ασφάλεια των εμβολίων σε φυλές της ΕΕ.
Η προειδοποίηση αυτή δεν είναι θεωρητική και όπως έχει πει ο έγκριτος νομοκτηνίατρος Κ. Δαδούσης, σε προηγούμενα κρούσματα ευλογιάς στην Ελλάδα, «τα πρόβατα που εμβολιάστηκαν σε κατάσταση εγκυμοσύνης υπέστησαν μαζικές αποβολές» (Περιοδικό Ελληνικής Κτηνιατρικής Εταιρείας 2003, 54(2), 172-180).
Παράνομοι εμβολιασμοί: Η αβεβαιότητα που περιπλέκει την κρίση
Όπως παραδέχεται ο Δρ. Κρήτας, υπάρχουν αναφορές ότι έχουν πραγματοποιηθεί παράνομοι εμβολιασμοί κατά της ευλογιάς σε κοπάδια στη χώρας μας, παρόλο που η Ελλάδα δεν έχει εγκρίνει τη διαδικασία. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, «δεν γνωρίζουμε τον ακριβή αριθμό εμβολιασθέντων ζώων, ούτε τα είδη των εμβολίων που χρησιμοποιήθηκαν». Στο πλαίσιο αυτό τονίζει πως «αυτό περιπλέκει σημαντικά την επιδημιολογική εικόνα και δυσχεραίνει το σχεδιασμό αποτελεσματικών μέτρων αντιμετώπισης».
Γιατί ακόμη και σήμερα ο ιός «ζει και βασιλεύει»;
«Ο ιός της ευλογιάς δεν πετάει, αλλά μεταφέρεται εύκολα μέσω των ανθρώπινων ενεργειών ή από ζώο σε ζώο, είτε εσκεμμένα —μέσω παράνομης εμπορίας μολυσμένων ζώων ή ζωοτροφών, είτε ακούσια -με απροσεξία», τονίζει και σημειώνει: «Ένα κινητό που περνάει από τα χέρια κτηνοτρόφων χωρίς πλύσιμο, ή η παράνομη απόρριψη πτωμάτων, αρκούν για να παρουσιαστούν “άλματα μετάδοσης”. Η ανθεκτικότητα του ιού σε αντικείμενα για μήνες σημαίνει ότι η νόσος μπορεί να ταξιδέψει μεγάλες αποστάσεις, απειλώντας περισσότερα κοπάδια», λέει.
Παρά τις συχνές ενημερώσεις και τα δωρεάν μαθήματα βιοασφάλειας, πολλοί κτηνοτρόφοι «δεν εφαρμόζουν τα μέτρα», σημειώνει με λύπη και ανησυχία. Η άγνοια, η σκοπιμότητα ή η επιδίωξη οικονομικού κέρδους, σε συνδυασμό με κοινωνικοοικονομικές δυσκολίες και την απομάκρυνση των νέων από το επάγγελμα, οδηγούν σε ελλιπή τήρηση των κανόνων που θα μπορούσαν να διασφαλίσουν την επιβίωση των εκτροφών.
Η τήρηση των μέτρων βιοασφάλειας, το πιο κρίσιμο εργαλείο περιορισμού της διασποράς
Ο πιο γρήγορος, οικονομικός και με διάρκεια τρόπος αντιμετώπισης είναι, σύμφωνα με τον Δρ Κρήτα, η άμεση και υποχρεωτική ενημέρωση των επαγγελματιών από ακαδημαϊκούς δασκάλους, που μπορούν να απαντήσουν και σε οικονομοτεχνικά ζητήματα.
Μπορεί οι εμβολιασμοί να θεωρούνται από ορισμένους ως λύση γρήγορης αντιμετώπισης, αλλά η αλήθεια είναι, σύμφωνα με τον ίδιο, ότι «μπορεί να βυθίσουν τη χώρα σε έναν ατέρμονο κύκλο, όπως δείχνουν παραδείγματα κρατών της Ασίας και Αφρικής, όπου η ευλογιά παραμένει δεκαετίες παρά την εκτεταμένη χρήση εμβολίων». Προσθέτει, μάλιστα, ότι τα προαναφερόμενα κράτη, σε αντίθεση με την Ελλάδα, δεν εξάγουν προσοδοφόρα προϊόντα ΠΟΠ, όπως το τυρί φέτα, σε χώρες του δυτικού κόσμου.
Ο Δρ. Κρήτας είναι κατηγορηματικός, επισημαίνοντας πως η τήρηση των μέτρων βιοασφάλειας «παραμένει το πιο κρίσιμο εργαλείο για να περιοριστεί η διασπορά και να σωθούν τα ζώα».
Υπογραμμίζει δε, ότι κάθε παραβίαση, παράνομη διακίνηση ζώων, μη πλύσιμο χεριών, μη αλλαγή ρούχων, εισαγωγή μολυσμένων αντικειμένων συντηρεί την κρίση. «Αν όλοι οι επαγγελματίες τηρήσουν αυστηρά τα μέτρα, η επιδημία μπορεί να ελεγχθεί άμεσα», λέει κατηγορηματικά και προσθέτει ότι η σωστή εφαρμογή της βιοασφάλειας δεν είναι επιλογή, αλλά μονόδρομος για την επιβίωση των κοπαδιών και του επαγγέλματος. «Αυτοί που δεν τηρούν τα προαναφερόμενα μέτρα είναι οι ίδιοι που “παίρνουν στο λαιμό τους” και όλους τους άλλους που δεν φταίνε», λέει εμφατικά.
Μύθος ή αλήθεια: Το κρύο οδηγεί σε υποχώρηση της νόσου; – Ποιες οι οικονομικές συνέπειες;
Πολλοί πιστεύουν ότι η ευλογιά μειώνεται τον χειμώνα, αλλά στην πραγματικότητα, ο ιός επιβιώνει καλύτερα στο κρύο, σύμφωνα με τον Δρ Κρήτα. Η υποχώρηση της νόσου σε κρύες περιόδους είναι πλασματική και οφείλεται κυρίως στον περιορισμό των μετακινήσεων και δραστηριοτήτων ζώων και ανθρώπων. Αντίθετα, κατά τις θερμές και ξηρές περιόδους, παρόλο που η έκθεση στον ήλιο αδρανοποιεί ευκολότερα τον ιό, η αυξημένη κινητικότητα ζώων και ανθρώπων, ενισχύει τις επαφές και τη μετάδοσή του, όπως διευκρινίζει.
Αναφερόμενος στο οικονομικό κόστος για τον κτηνοτροφικό κλάδο, που εκτιμάται σε πάνω από 350 εκατ. ευρώ, ο Δρ Κρήτας επισημαίνει ότι οι υπολογισμοί είναι δύσκολοι: «Πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο οι άμεσες ζημιές —ζώα, ζωοτροφές και απώλεια εισοδήματος— όσο και οι έμμεσες θέσεις εργασίας στην αλυσίδα τροφίμων». Σημειώνει δε, ότι η Πολιτεία έχει ευθύνη να στηρίζει άμεσα τους εκτροφείς, μέσω ταμείων ανεργίας και γρήγορων αποζημιώσεων.
Μιλώντας, όμως, ως γιος γεωπόνου και κτηνοτρόφου, προσθέτει ότι «η σκληρή λογιστική υπολείπεται πολύ από την πραγματικότητα». Δεν είναι μόνο η λύπη των ανθρώπων που συνδέονται με τα ζώα τους και κινδυνεύουν να εγκαταλείψουν την ύπαιθρο. Μια εκτροφή χρειάζεται χρόνο για να επανέλθει: τα ζώα πρέπει να μεγαλώσουν, να εγκλιματιστούν και να «συνεργαστούν» με τον παραγωγό. Η αγροτική παραγωγή, ακόμη και αν εμφανίζει παθητικό, αποτελεί θεμέλιο της εθνικής ανεξαρτησίας. Κατά τον ίδιο, με οργανωμένη και άμεση εκπαίδευση, αλλά και σωστή υποστήριξη από την Πολιτεία, οι καλύτεροι εκτροφείς μπορούν να παραμείνουν ως επαγγελματίες, διασφαλίζοντας τη συνέχεια των εκτροφών και του κλάδου συνολικά ανεξάρτητα από τις όποιες επιδοτήσεις.
Διεθνείς συμμαχίες και τοπική οργάνωση: Το κλειδί για αποτελεσματική προστασία
Οι διεθνείς οργανισμοί, όπως η FAO και η WOAH, παρέχουν γενικές κατευθύνσεις που κάθε κράτος προσαρμόζει στην πραγματικότητά του. Μέσω αυτών των συνεργασιών, το ΥΠΑΑΤ ενημερώνεται για την ύπαρξη λοιμωδών νοσημάτων, όπως ο αφθώδης πυρετός σε γειτονικές χώρες, και προετοιμάζεται ανάλογα. Παράλληλα, όμως, χρειάζονται στιβαρές Κτηνιατρικές Αρχές και Επιτροπές, που να παραμένουν σταθερές στον χρόνο, ώστε να διαχειρίζονται αποτελεσματικά τέτοια νοσήματα.
Οι αιγοπροβατοτρόφοι, κατά τον Δρ. Κρήτα, που έχουν μεγάλη δύναμη στον κτηνοτροφικό κλάδο, θα πρέπει να οργανωθούν σε έναν παντοδύναμο σοβαρό επαγγελματικό σύλλογο, με επιστήμονες και μάνατζερ που θα συντονίζουν τις κινήσεις τους και θα διεκδικούν συλλογικά τα συμφέροντά τους από την Πολιτεία και την κοινωνία. «Όσο παραμένουν διασπασμένοι και κατακερματισμένοι, δεν θα μπορούν να πετύχουν τίποτα», σημειώνει.
*Δρ.Σπύρος Κ. Κρήτας, DVM, MSc in Healthcare Management, PhD EBVS® European Veterinary Specialist in Porcine Health Management, IFBA Certified Professional in Biorisk Management
Καθηγητής Μικροβιολογίας και Λοιμωδών Νοσημάτων Κτηνιατρικής, ΑΠΘ Hon. Visiting Professor, Veterinary Population Medicine, College of Veterinary Medicine, University of Minnesota, USA
ΑΠΕ-ΜΠΕ