Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Δεν υπάρχει εύκολος τρόπος να μετρήσει κανείς το κόστος μιας πανδημίας εκ των προτέρων. Υπάρχει όμως ένας τρόπος να δοκιμάσει τη σοβαρότητα των κρατών: αν μπορούν να συμφωνήσουν, σε καιρό ηρεμίας, πώς θα μοιραστούν τους κινδύνους και τα οφέλη της επόμενης κρίσης. Ένα εξάμηνο μετά τις διεθνείς διαβουλεύσεις του Σεπτεμβρίου, η διεθνής κοινότητα έκανε χθες ένα ακόμη βήμα, αλλά ένα κρίσιμο κομμάτι παραμένει ανοιχτό.
Στις 12 Οκτωβρίου 2026 η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε την Πολιτική Διακήρυξη για την πρόληψη, την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση πανδημιών (PPPR). Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) καλωσόρισε την έγκριση και τη χαρακτήρισε ισχυρή επιβεβαίωση της παγκόσμιας αλληλεγγύης που απαιτείται για την προστασία των μελλοντικών γενεών από τις καταστροφικές συνέπειες των πανδημιών.
Από τη Νέα Υόρκη στη Γενική Συνέλευση: πώς φτάσαμε ως εδώ
Η Διακήρυξη δεν προέκυψε ξαφνικά. Τα κράτη-μέλη την εξέτασαν στη δεύτερη Συνάντηση Υψηλού Επιπέδου της Γενικής Συνέλευσης για την πρόληψη, ετοιμότητα και αντιμετώπιση πανδημιών, στις 25 Σεπτεμβρίου 2026, και τη διαβίβασαν στην Ολομέλεια, που την ενέκρινε χθες.
Το κείμενο στηρίζεται στη συντονισμένη έρευνα και τα βήματα συνεργασίας που έγιναν από την εποχή της COVID-19, και κυρίως στην υιοθέτηση της Συμφωνίας για την Πανδημία του ΠΟΥ. Η Διακήρυξη ζητά διαρκή επένδυση και δράση για την ενίσχυση των εθνικών, περιφερειακών και παγκόσμιων ικανοτήτων πρόληψης, ανίχνευσης και αντίδρασης στις απειλές πανδημίας.
Μια υπόθεση που ξεπερνά την υγεία
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της Διακήρυξης είναι ότι δεν αντιμετωπίζει την ετοιμότητα για πανδημίες ως αποκλειστικά ιατρικό ζήτημα. Τονίζει την ανάγκη μιας ολιστικής προσέγγισης, στην οποία η προστασία από τις πανδημίες είναι ταυτόχρονα ζήτημα υγείας, ανάπτυξης, οικονομίας και ασφάλειας. Αυτό απαιτεί συντονισμένη δράση σε πολλούς τομείς. Η COVID-19 έδειξε ότι ένα υγειονομικό σοκ μετακινεί αλυσίδες εφοδιασμού, προϋπολογισμούς και κοινωνικές ισορροπίες, και η Διακήρυξη το αναγνωρίζει επίσημα.
Οι προτεραιότητες για την παγκόσμια υγειονομική ασφάλεια
Το κείμενο χαράσσει μια σαφή ατζέντα. Στις βασικές προτεραιότητες περιλαμβάνονται η ενίσχυση των συστημάτων παρακολούθησης, οι επενδύσεις στις εθνικές ικανότητες και η εφαρμογή του τροποποιημένου Διεθνούς Υγειονομικού Κανονισμού (2005), οι τροπολογίες του οποίου εγκρίθηκαν τον Ιούνιο του 2024 και τέθηκαν σε ισχύ στις 19 Σεπτεμβρίου 2025. Η Διακήρυξη ζητά επίσης ενδυνάμωση των κοινοτήτων, έγκαιρη πρόσβαση σε παθογόνους μικροοργανισμούς και δίκαιο επιμερισμό των οφελών, καθώς και επέκταση της τοπικής και περιφερειακής παραγωγικής και ερευνητικής ικανότητας. Τέλος, δίνει έμφαση στην εξασφάλιση βιώσιμης χρηματοδότησης. Όλα αυτά, όπως σημειώνεται, θα ενισχύσουν τη διεθνή συνεργασία και θα οδηγήσουν σε περισσότερη αλληλεγγύη και ισότητα.
Η έμφαση στην τοπική και περιφερειακή παραγωγή έχει βαρύτητα. Στην αρχή της πανδημίας, οι χώρες χωρίς δική τους παραγωγική ικανότητα περίμεναν τη σειρά τους για εμβόλια και θεραπείες.
Η Συμφωνία για την Πανδημία: το κείμενο που περιμένει ακόμη
Για να καταλάβει κανείς γιατί ο ΠΟΥ επιμένει, χρειάζεται μια ματιά πίσω. Στις 20 Μαΐου 2025, μετά από περισσότερα από τρία χρόνια διαπραγματεύσεων, η 78η Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας υιοθέτησε τη Συμφωνία για την Πανδημία. Είχε προηγηθεί ψηφοφορία με 124 υπέρ, καμία αντίρρηση και 11 αποχές. Πρόκειται για μόλις τη δεύτερη φορά στην ιστορία του ΠΟΥ που η Συνέλευση χρησιμοποίησε τις κλασικές συνθηκοποιητικές της αρμοδιότητες, βάσει του Άρθρου 19 του Καταστατικού του.
Το κείμενο, όμως, δεν είναι ακόμη σε ισχύ. Δεν μπορεί να ανοίξει για υπογραφή πριν εγκριθεί το λεγόμενο Παράρτημα PABS, και θα τεθεί σε ισχύ αφού το επικυρώσουν τουλάχιστον 60 κράτη. Όπως έχει περιγράψει ανώτερος αξιωματούχος του ΠΟΥ, το Παράρτημα είναι η «μηχανή» της Συμφωνίας.
Τι είναι το PABS και γιατί είναι τόσο δύσκολο
Το PABS (Pathogen Access and Benefit Sharing) είναι το σύστημα πρόσβασης σε παθογόνους μικροοργανισμούς και επιμερισμού των οφελών. Στην πράξη απαντά σε ένα απλό αλλά αιχμηρό ερώτημα: αν μια χώρα μοιραστεί γρήγορα το γενετικό υλικό ενός νέου παθογόνου, τι θα πάρει σε αντάλλαγμα, όταν αναπτυχθούν εμβόλια, θεραπείες και διαγνωστικά; Οι διαπραγματεύσεις γίνονται από τον Ιούλιο του 2025 στο πλαίσιο Διακυβερνητικής Ομάδας Εργασίας (IGWG).
Ο αρχικός στόχος ήταν να εγκριθεί το Παράρτημα στην Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας του Μαΐου 2026. Δεν συμφωνήθηκε στην ώρα του, και πλέον το αποτέλεσμα θα εξεταστεί στην επόμενη Συνέλευση τον Μάιο του 2027 ή νωρίτερα, σε έκτακτη σύνοδο. Η έγκρισή του θα επιτρέψει στη Συμφωνία να ανοίξει για υπογραφή και να ξεκινήσει η διαδικασία επικύρωσης, ώστε να τεθεί σε ισχύ ως διεθνές δίκαιο. Όπως τονίζεται, αυτό θα οδηγήσει σε μια πιο δίκαιη, συντονισμένη και αποτελεσματική παγκόσμια απάντηση στις μελλοντικές απειλές πανδημίας.
Το μήνυμα του επικεφαλής του ΠΟΥ
Ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, Δρ Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγεσούς, καλωσόρισε την ισχυρή δέσμευση των κρατών-μελών του ΟΗΕ να συνεχίσουν να συνεργάζονται. Υπενθύμισε ότι ο κόσμος έχει διανύσει μεγάλη απόσταση από την COVID-19 και ότι τώρα πρέπει να τηρηθούν οι δεσμεύσεις. Κάλεσε τις χώρες να ολοκληρώσουν τις διαπραγματεύσεις για το σύστημα PABS, ώστε να ανοίξει η Συμφωνία για υπογραφή, να αρχίσει η επικύρωση και να τεθεί σε ισχύ ως διεθνές δίκαιο.
Τι σημαίνει όλο αυτό για τον πολίτη
Μια πολιτική διακήρυξη του ΟΗΕ δεν είναι δεσμευτικός νόμος, και η πραγματική δοκιμασία θα είναι αν οι χώρες θα μετατρέψουν τις δεσμεύσεις σε χρηματοδότηση, κανόνες και σύστημα. Γι’ αυτό η προσοχή στρέφεται στο PABS. Χωρίς αυτό, η Συμφωνία παραμένει ημιτελής. Με αυτό, ο κόσμος θα έχει για πρώτη φορά κοινούς κανόνες για το πώς θα μοιράζονται οι πληροφορίες και τα προϊόντα που θα κρίνουν τη διάρκεια και το κόστος της επόμενης πανδημίας.