Από τον Χαράλαμπο Πετρόχειλο
Τα ευρήματα πρόσφατης έρευνας που δημοσιεύτηκε στο American Journal of Health-System Pharmacy τονίζουν εκ νέου την ανάγκη για υποστήριξη της ψυχικής υγείας όσων εργάζονται στο φαρμακευτικό επάγγελμα καθώς η επαγγελματική εξουθένωση, που οφείλεται στον φόρτο εργασίας, τη διοίκηση/διαχείριση του φαρμακείου αλλά και θέματα ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, είναι διαδεδομένη στους φαρμακοποιούς, και επιδεινώθηκε από την πανδημία COVID-19 και ύστερα.
Μάλιστα η έρευνα έδειξε ότι οι φαρμακοποιοί και οι γυναίκες βοηθοί φαρμακείου διατρέχουν υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας σε σύγκριση με τους συναδέλφους τους και τον γενικό πληθυσμό.
Η επαγγελματική εξουθένωση και οι υψηλές απαιτήσεις εργασίας είναι συχνές στους χώρους εργασίας στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης. Σε προηγούμενη έρευνα του Pharmacy Times, ρωτήθηκαν 160 φαρμακοποιοί από διάφορα περιβάλλοντα – συμπεριλαμβανομένων κοινοτικών αλυσίδων, ανεξάρτητων από την κοινότητα, συστημάτων υγείας, άλλων και ανέργων κατά τη στιγμή της απάντησης – σχετικά με τις εμπειρίες τους με την επαγγελματική εξουθένωση και τα συμπτώματα που βίωσαν, τους βασικούς παράγοντες της επαγγελματικής εξουθένωσης και το κατά πόσον οι εργοδότες τους αντιμετώπιζαν τις συνθήκες εργασίας. Το μέσο αναφερόμενο επίπεδο εμπειρίας επαγγελματικής εξουθένωσης ήταν περίπου 7,25 στα 10, με τον φόρτο εργασίας (17,4%), τη διοίκηση (14,6%) και την έλλειψη ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής (14,1%) να είναι οι βασικοί παράγοντες, μεταξύ άλλων (π.χ. έλλειψη εκπαιδευμένου προσωπικού, προκλήσεις με παρόχους/άλλα τμήματα).
Πιο συγκεκριμένα, η επαγγελματική εξουθένωση φάνηκε να επιδεινώνεται ή να προκαλείται από την πανδημία COVID-19, με τους φαρμακοποιούς να πρέπει να προσαρμοστούν στις αυξανόμενες απαιτήσεις και τους λιγότερους πόρους. Οι ερωτηθέντες φαρμακοποιοί κλήθηκαν να αναφέρουν την επίδραση της πανδημίας στην επαγγελματική εξουθένωση και το κατά πόσον αυτό συνέβαλε στην έλλειψη προσωπικού στα συστήματα υγείας. Είναι ενδιαφέρον ότι ο ερωτηθέντας πληθυσμός αξιολόγησε την επαγγελματική του εξουθένωση ως 4,91 πριν από την πανδημία. Και οι δύο αξιολογήσεις επηρεάζουν σημαντικά το ευρύτερο εργατικό δυναμικό των φαρμακείων, με περίπου το 85% (n = 136) να εξετάζει εναλλακτικές επαγγελματικές πορείες λόγω της επαγγελματικής εξουθένωσης.
Όταν δεν αντιμετωπιστεί, η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να οδηγήσει σε κακές συνθήκες ψυχικής υγείας ή να επιδεινώσει προϋπάρχουσες ψυχικές διαταραχές. Για τη μελέτη του American Journal of Health-System Pharmacy, οι συγγραφείς χρησιμοποίησαν αυτοκτονίες που αναγνωρίστηκαν με το Εθνικό Σύστημα Αναφοράς Βίαιων Θανάτων και αφορούσαν φαρμακοποιούς, βοηθούς φαρμακείου και τον γενικό πληθυσμό (άτομα ηλικίας ≥25 ετών). Λόγω περιορισμών δεδομένων, η συχνότητα αυτοκτονιών εκτιμήθηκε από το 2011 έως το 2022. Ωστόσο, τα χαρακτηριστικά αυτοκτονίας (π.χ., προηγούμενες περιστάσεις, μέθοδος και τοξικολογία) αναλύθηκαν σε προσαρμοσμένα μοντέλα λογιστικής παλινδρόμησης Firth από το 2005 έως το 2022.
Τι έδειξαν τα ευρήματα;
Συνολικά, για την περίοδο 2011 έως 2022, διαπιστώθηκαν 369 αυτοκτονίες φαρμακοποιών, 243 βοηθών φαρμακείου και 245.114 στον γενικό πληθυσμό. Μεταξύ αυτών των αντίστοιχων υποπληθυσμών, 87 (24%), 149 (61%) και 52.890 (22%) ήταν γυναίκες. Όταν τα δεδομένα τυποποιήθηκαν ανά φύλο, οι φαρμακοποιοί είχαν υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας (λόγος συχνότητας εμφάνισης [IRR], 1,21· 95% CI, 1,09-1,34), ενώ οι βοηθοί φαρμακείου είχαν χαμηλότερο κίνδυνο (IRR, 0,86· 95% CI, 0,74-0,99) από τα άτομα στον γενικό πληθυσμό κατά την περίοδο μελέτης 2011 έως 2022. Οι άνδρες φαρμακοποιοί είχαν υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας σε σχέση με άλλους ανδρικούς πληθυσμούς στη μελέτη (IRR, 1,25· 95% CI, 1,11-1,41), και οι γυναίκες βοηθοί είχαν υψηλότερο κίνδυνο από άλλες γυναίκες (IRR, 1,22· 95% CI, 1,04-1,44). Όσον αφορά τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την αυτοκτονία, οι φαρμακοποιοί είχαν υψηλότερες πιθανότητες προηγούμενων επαγγελματικών προβλημάτων και οι βοηθοί φαρμακείου είχαν υψηλότερες πιθανότητες προβλημάτων ψυχικής υγείας σε σύγκριση με εκείνους του γενικού πληθυσμού.
«Ο χώρος μας μιλάει πολύ για την ψυχική υγεία, ειδικά μετά την πανδημία COVID, αλλά η συνολική εργασιακή μας κουλτούρα δεν έχει αλλάξει», εξήγησε σε δελτίο τύπου η Kelly Lee, PharmD, καθηγήτρια κλινικής φαρμακευτικής στη Σχολή Φαρμακευτικής και Φαρμακευτικών Επιστημών Skaggs του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Σαν Ντιέγκο. «Η πρόσβαση σε πόρους ψυχικής υγείας είναι περιορισμένη και το στίγμα εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό εμπόδιο στην αναζήτηση βοήθειας. Οι φαρμακοποιοί είναι άρτια εκπαιδευμένοι, αλλά σε αντίθεση με άλλους παρόχους υγειονομικής περίθαλψης, δεν πληρωνόμαστε απαραίτητα για τις κλινικές μας υπηρεσίες. Η έλλειψη πληρωμής και αναγνώρισης επιδεινώνει την πίεση που αντιμετωπίζουν αυτοί οι εργαζόμενοι».
Σύμφωνα με την έρευνα επαγγελματικής εξουθένωσης της Pharmacy Times, ορισμένες εταιρείες (σ.σ. αλυσίδες φαρμακείων) και συστήματα υγείας (σ.σ. σε κάποιες από τις Πολιτείες) έχουν λάβει μέτρα για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας και των επιπέδων επαγγελματικής εξουθένωσης. Ωστόσο, μόνο το 36,9% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι η εταιρεία τους έχει λάβει μέτρα προς βελτίωση, ενώ το 58,8% ανέφερε το αντίθετο. Από τους φαρμακοποιούς που εργάζονται για εταιρείες που έχουν κάνει βήματα προς τη βελτίωση, το 46,3% ανέφερε ότι ήταν αναποτελεσματικά και το 9,4% δήλωσε ότι ήταν αποτελεσματικά. Αυτά τα αποτελέσματα, σε συνδυασμό με αυτά που παρουσιάζονται στην έρευνα του American Journal of Health-System Pharmacy, υπογραμμίζουν την ανάγκη για αλλαγή στα συστήματα υγείας και τους χώρους εργασίας.
«Οι εργοδότες πρέπει να δημιουργήσουν περιβάλλοντα όπου η το να αφιερώσει κανείς χρόνο για την ψυχική υγεία να είναι κάτι το φυσιολογικό και να υποστηρίζεται. Δεν θα πρέπει να είναι δύσκολο για κάποιον να αναζητήσει βοήθεια», προέτρεψε η Lee. «Στόχος μας είναι να αποτρέψουμε έστω και μία αυτοκτονία. Αυτό σημαίνει άμεση πρόσβαση σε βοήθεια, μείωση του στιγματισμού και πολιτικές στον χώρο εργασίας που υποστηρίζουν πραγματικά την ψυχική υγεία».
Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι το DailyPharmaNews έχει ασχοληθεί κατά διαστήματα με το εν λόγω θέμα.
Μάλιστα τον Απρίλιο του 2021, την περίοδο της πανδημίας είχε φιλοξενήσει την Μαρίνα Οικονόμου – Λαλιώτη, Ομότιμη Καθηγήτρια Ψυχιατρικής στο ΕΚΠΑ, η οποία είχε σημειώσει ότι «το επάγγελμα του φαρμακοποιού συγκαταλέγεται ανάμεσα σε αυτά που ενέχουν υψηλό κίνδυνο ανάπτυξης επαγγελματικής εξουθένωσης».
Μεταξύ των άλλων η κ. Οικονόμου-Λαλιώτη είχε αναφέρει ότι «Οι φαρμακοποιοί σήμερα δεν είναι μόνο διανομείς φαρμάκων. Έχουν έναν πολύ ευρύτερο και σοβαρότερο ρόλο. Σηκώνουν το βάρος της ενημέρωσης των ασθενών – πελατών τους, δίνουν συμβουλές, παρέχουν εκπαίδευση και υποστήριξη». Αυτές οι 3 λέξεις – ενημέρωση, εκπαίδευση και υποστήριξη – στην Ψυχιατρική αποτελούν τους 3 βασικούς πυλώνες μιας ολόκληρης ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης, της Ψυχοεκπαίδευσης, στην οποία τις τελευταίες 2 – 3 δεκαετίες εκπαιδεύονται συστηματικά στο πλαίσιο της ειδίκευσής τους με ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα οι ψυχίατροι και οι λοιποί επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Οι φαρμακοποιοί ωστόσο, αναπτύσσοντας ένα είδος επαγγελματικού ενστίκτου στην καθημερινή πρακτική στο φαρμακείο τους, ακολουθούν τις αρχές της Ψυχοεκπαίδευσης, χωρίς στην ουσία να έχουν λάβει καμιά ειδική εκπαίδευση και υποστήριξη, που θα μπορούσαν και θα έπρεπε να έχουν.
Στην καθημερινή πράξη οι φαρμακοποιοί είναι αυτοί οι επαγγελματίες υγείας που έχουν στενή σχέση με τους ασθενείς, είναι αυτοί που εισπράττουν τις αγωνίες και τις απορίες των πελατών τους και τελευταία με την εξάπλωση της πανδημίας έχουν γίνει αυτοί οι αποδέκτες όλων των ερωτήσεων για τον κορωνοϊό, τη μετάδοση και το εμβόλιο. Είναι οι επαγγελματίες υγείας που σε αυτούς πρώτα απ’ όλους καταφεύγουν οι ασθενείς ή οι συγγενείς τους. Έτσι βιώνουν σήμερα μία τεράστια συνεχιζόμενη εμμένουσα πίεση.
Πίεση, η οποία αυξάνεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι έρχονται αντιμέτωποι με επιπλέον δυσκολίες και ανατροπές στην άσκηση του επαγγελματικού τους ρόλου».
Πολύ ενδιαφέρουσα επίσης ήταν η αναφορά της κ. Οικονόμου – Λαλιώτη στην επαγγελματική εξουθένωση ως «ψυχολογικό σύνδρομο που εμφανίζεται ως παρατεταμένη αντίδραση σε χρόνιους συναισθηματικούς και διαπροσωπικούς στρεσογόνους παράγοντες στον χώρο εργασίας και περιλαμβάνει 3 συνιστώσες: την συναισθηματική εξάντληση που είναι η βασική και κύρια συνιστώσα, την αποπροσωποποίηση ή κυνισμό και το αίσθημα απαξίας ή αναποτελεσματικότητας σε σχέση με τους προσωπικούς στόχους που θέτει ο καθένας στην εργασία του».
Με δεδομένο ότι τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί και αυξάνονται συνεχώς οι υπηρεσίες που παρέχει ο φαρμακοποιός στο φαρμακείο της κοινότητας σε διεθνές επίπεδο και βέβαια στην Ελλάδα είναι ανάγκη να εξεταστεί το πως η διάθεση για προσφορά του φαρμακοποιού θα ενισχυθεί με τρόπους που να δείχνουν ότι αναγνωρίζεται τόσο από τους πολίτες όσο και από την πολιτεία.