Η Μαρία είδε το SMS στο κινητό της ένα απόγευμα, ανάμεσα σε δουλειές και υποχρεώσεις. «Δωρεάν προληπτικές εξετάσεις», έγραφε. Το άφησε για “όταν βρω χρόνο”. Δυο εβδομάδες μετά, προσπάθησε να κλείσει ραντεβού. Στην περιοχή της, τα διαθέσιμα ήταν λίγα και σε ώρες δύσκολες. «Θα πάω κάποια στιγμή», είπε ξανά.
Από τον Τάκη Μαραλέτο
Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα της πρόληψης, όχι να ανακοινωθεί, αλλά να γίνει συνήθεια. Και να γίνει συνήθεια για όλους – όχι μόνο για όσους έχουν πρόσβαση, χρόνο και εξοικείωση.
Το τελευταίο εξάμηνο, το Υπουργείο Υγείας επικοινωνεί σταθερά το πρόγραμμα «Προλαμβάνω» ως κεντρικό πυλώνα δημόσιας υγείας. Ο πολίτης δεν ψάχνει το σύστημα, το σύστημα “ψάχνει” τον πολίτη, με SMS, e-παραπεμπτικά και διαδικασίες που υπόσχονται λιγότερη ταλαιπωρία.
Και είναι αλήθεια ότι για τα ελληνικά δεδομένα, πρόκειται για μια από τις πιο ουσιαστικές μετατοπίσεις πολιτικής. Από την υγεία που «τρέχει πίσω από το πρόβλημα», στην υγεία που προσπαθεί να το προλάβει.
Όμως η πρόληψη δεν κρίνεται στις ανακοινώσεις. Κρίνεται στο αν ο πολίτης θα βρει ραντεβού, στο αν θα ολοκληρώσει τη διαδρομή όταν υπάρξει εύρημα, στο αν το πρόγραμμα θα μειώσει ανισότητες ή θα τις αναπαράγει.
Τι λέει το Υπουργείο ότι πέτυχε
Η πολιτική ηγεσία παρουσιάζει το «Προλαμβάνω» ως πρόγραμμα με μεγάλη συμμετοχή και ουσιαστικό αποτύπωμα. Σε δημόσιες τοποθετήσεις τους τελευταίους μήνες, γίνεται λόγος για εκατομμύρια πολίτες που έχουν ήδη συμμετάσχει στις δράσεις πρόληψης, καθώς και για επέκταση του μοντέλου σε νέα πεδία.
Στο ίδιο αφήγημα εντάσσεται και η διεύρυνση δράσεων – με πρόσφατα παραδείγματα παρεμβάσεις που συνδέονται με την παχυσαρκία και τη νεφρική δυσλειτουργία, στο πλαίσιο του εθνικού προγράμματος πρόληψης («Σπύρος Δοξιάδης») και της χρηματοδότησης από το Ταμείο Ανάκαμψης/Ελλάδα 2.0.
Η κεντρική ιδέα είναι απλή, όσο πιο νωρίς βρίσκεις τον κίνδυνο, τόσο λιγότερο πληρώνεις ως σύστημα και τόσο καλύτερα ζει ο άνθρωπος.
Και αυτή η ιδέα, για πρώτη φορά, επιχειρείται να γίνει μηχανισμός.
Τα θετικά που δεν πρέπει να υποτιμήσουμε
Η πρόληψη έγινε “push” υπηρεσία. Το SMS και η ενεργή πρόσκληση δεν είναι λεπτομέρεια. Σπάνε την αδράνεια. Σε μια χώρα που η πρόληψη συχνά χανόταν ανάμεσα στον φόβο, την έλλειψη χρόνου και το κόστος, το “σε βρίσκω εγώ” είναι ισχυρό εργαλείο.
Η δωρεάν πρόσβαση είναι σωστή πολιτική επιλογή. Όταν το screening κοστίζει, η πρόληψη γίνεται ταξική. Όταν είναι δωρεάν, υπάρχει πιθανότητα να γίνει καθολική.
Η λογική “διαδρομής” είναι πιο ώριμη από το παρελθόν. Σε αρκετές δράσεις, το μοντέλο δεν είναι «κάνε μια εξέταση και βλέπουμε». Είναι screening που οδηγεί σε επιβεβαιωτική εξέταση και στο επόμενο βήμα.
Αυτό είναι το μόνο που μπορεί να κάνει την πρόληψη πραγματική, και όχι απλώς “άλλη μια καμπάνια”.
Τα 4 πράγματα που κάνουν το «Προλαμβάνω» διαφορετικό
Η πρόσκληση πάει στον πολίτη (δεν χρειάζεται να το κυνηγήσει)
Το κόστος δεν μπαίνει εμπόδιο στη συμμετοχή
Η πρόληψη οργανώνεται σε βήματα, όχι σε “σκόρπιες εξετάσεις”
Το πρόγραμμα χτίζεται ως υποδομή, όχι ως μεμονωμένη δράση
Οι δυσκολίες που φαίνονται ήδη και δεν λύνονται με επικοινωνία
Εδώ ξεκινά η πραγματική συζήτηση.
Η ισονομία δεν κρίνεται στο SMS – κρίνεται στο ραντεβού
Το πρόγραμμα μπορεί να είναι εθνικό, αλλά η διαθεσιμότητα είναι τοπική. Άλλο να ζεις σε περιοχή με πυκνό δίκτυο διαγνωστικών και άλλο σε σημείο όπου το κοντινό ραντεβού είναι δύσκολο ή μακριά.
Και η πρόληψη, όταν γίνεται δύσκολη, αναβάλλεται.
Η ψηφιακή πρόσβαση δεν είναι ίδια για όλους
Για πολλούς πολίτες, το ψηφιακό μοντέλο είναι λύση. Για άλλους, είναι εμπόδιο.
Η Ελλάδα έχει ακόμη μεγάλο τμήμα πληθυσμού με χαμηλή ψηφιακή εξοικείωση. Αν δεν υπάρχει άνθρωπος ή δομή που να βοηθά, το πρόγραμμα κινδυνεύει να δουλεύει καλύτερα για όσους ήδη “ξέρουν να το κάνουν”.
Το κρίσιμο σημείο είναι το follow-up
Το να κάνεις την πρώτη εξέταση είναι η αρχή. Αν υπάρχει εύρημα, ξεκινά η δύσκολη ακολουθία επιβεβαιωτική εξέταση, ειδικός, πιθανή θεραπεία.
Αν εκεί υπάρχουν κενά στα ραντεβού, στις αναμονές, στην έλλειψη καθοδήγησης, το πρόγραμμα μοιάζει επιτυχημένο στην είσοδο αλλά αδύναμο στην έξοδο.
Η σχέση δημόσιου – ιδιωτικού επηρεάζει την ισονομία
Όσο το πρόγραμμα στηρίζεται σε διαθεσιμότητες που διαφέρουν ανά περιοχή, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί “πρόληψη δύο ταχυτήτων”. Εκείνοι που βρίσκουν εύκολα και εκείνοι που το αφήνουν για “κάποτε”.
Πού φαίνεται η «πρόληψη δύο ταχυτήτων»
Όταν το ραντεβού είναι εύκολο στην πόλη αλλά δύσκολο στην περιφέρεια
Όταν ο πολίτης «χάνεται στη διαδρομή» μετά το εύρημα
Όταν η ψηφιακή διαδικασία λειτουργεί ως φίλτρο συμμετοχής
Όταν η πρόσβαση εξαρτάται από το μέγεθος τους υγειονομικού δικτύου της περιοχής
Η περίπτωση του «Προλαμβάνω» στον καρκίνο του παχέος εντέρου – εκεί φαίνεται αν το σύστημα δουλεύει
Και κάπου εδώ, η συζήτηση για το «Προλαμβάνω» συναντά πολύ καθαρά όσα αναδείχθηκαν και στο στρογγυλό τραπέζι που διοργάνωσε το Dailypharmanews για τον καρκίνο του παχέος εντέρου τον περασμένο Οκτώβριο. Ότι δηλαδή η πρόληψη δεν είναι μια μεμονωμένη εξέταση, αλλά μια αλυσίδα που πρέπει να “κλείνει” χωρίς κενά. Το screening έχει αξία μόνο όταν οδηγεί γρήγορα και ισότιμα σε κάθε επόμενο βήμα της διαδρομής – στην κολονοσκόπηση, στην έγκαιρη διάγνωση, στη θεραπεία, στην παρακολούθηση, στην ψυχική υποστήριξη. Και ακριβώς εκεί κρίνονται όλα τα μεγάλα ερωτήματα που θέτει αυτό το άρθρο. Αν υπάρχει πραγματική πρόσβαση σε ραντεβού, αν η διαδρομή ολοκληρώνεται χωρίς καθυστερήσεις, αν η περιφέρεια και οι ευάλωτες ομάδες έχουν την ίδια πιθανότητα έγκαιρης παρέμβασης με τα μεγάλα αστικά κέντρα. Με άλλα λόγια, το «Προλαμβάνω» μπορεί να είναι η σωστή πολιτική – αλλά για να γίνει πραγματική δημόσια υγεία, πρέπει να λειτουργεί στην πράξη όπως ακριβώς απαιτεί η αντιμετώπιση του καρκίνου του παχέος εντέρου συστηματικά με συνέχεια, ταχύτητα και ισονομία στην πρόσβαση.
Πώς φαίνεται να εξελίσσεται στο μέλλον
Το πιθανότερο σενάριο είναι ότι το «Προλαμβάνω» θα συνεχίσει να επεκτείνεται. Η πολιτική κατεύθυνση είναι σαφής, περισσότερες δράσεις, μεγαλύτερη κάλυψη, μεγαλύτερη στόχευση σε χρόνιους κινδύνους που βαραίνουν το σύστημα.
Το ερώτημα είναι αν η επέκταση θα γίνει με ταυτόχρονη ενίσχυση της χωρητικότητας σε ραντεβού, follow-up, ΠΦΥ, ανθρώπινο δυναμικό ή αν θα τρέχει πιο γρήγορα από το σύστημα που καλείται να την υποστηρίξει.
Γιατί το «Προλαμβάνω» δεν θα κριθεί μόνο από το πόσοι πήγαν να κάνουν μια εξέταση. Θα κριθεί από το αν:
μειώνει καθυστερημένες διαγνώσεις,
μειώνει ανισότητες,
και οδηγεί σε πραγματική συνέχεια φροντίδας.
Το «Προλαμβάνω» είναι από τις λίγες παρεμβάσεις των τελευταίων ετών που έχουν πραγματικό αποτύπωμα δημόσιας υγείας – και γι’ αυτό ακριβώς δεν σηκώνει ούτε ωραιοποίηση ούτε αόριστα συμπεράσματα.
Αν το πρόγραμμα θέλει να περάσει από την καλή πρόθεση στη σταθερή συστηματική υποδομή, χρειάζεται διαφάνεια, μέτρηση και ισονομία στην πρόσβαση, ώστε να μην γίνει «πρόληψη για όσους μπορούν».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον θα έχει να απαντηθούν από τους αρμοδίους τα παρακάτω ερωτήματα:
- Ποια είναι η πραγματική συμμετοχή ανά δράση του «Προλαμβάνω» τους τελευταίους 6 μήνες, και πόσοι από τους δικαιούχους ολοκλήρωσαν όλη τη διαδρομή screening, επιβεβαιωτική εξέταση, παραπομπή-αντιμετώπιση όπου χρειάστηκε;
- Ποια είναι η εικόνα της συμμετοχής ανά Περιφερειακή Ενότητα και Δήμο, ώστε να φανεί αν το πρόγραμμα μειώνει ανισότητες ή αν, στην πράξη, δημιουργεί «πρόληψη δύο ταχυτήτων» ανάλογα με την περιοχή κατοικίας;
- Ποιοι είναι οι μέσοι χρόνοι αναμονής για ραντεβού ανά εξέταση και ανά περιοχή, και ποιο ποσοστό πολιτών δεν προχώρησε τελικά λόγω έλλειψης διαθεσιμότητας;
- Πόσοι πολίτες έλαβαν SMS/παραπομπή αλλά δεν προχώρησαν σε εξέταση, και ποιοι είναι οι βασικοί λόγοι μη συμμετοχής (διαθεσιμότητα, απόσταση, φόβος, ενημέρωση, ψηφιακές δυσκολίες);
- Ποια είναι η συμμετοχή των δημόσιων δομών (Κέντρα Υγείας/νοσοκομεία) σε σχέση με τον ιδιωτικό τομέα, και με ποια κριτήρια διασφαλίζεται ισότιμη πρόσβαση όπου δεν υπάρχει επαρκές δίκτυο;
- Πόσα ευρήματα υψηλού κινδύνου εντοπίστηκαν μέσω του «Προλαμβάνω» (ανά δράση), και πόσοι από αυτούς τους πολίτες έλαβαν έγκαιρα το επόμενο βήμα φροντίδας εντός 30/60/90 ημερών;
- Πώς εξασφαλίζεται η συνέχεια φροντίδας μετά το εύρημα, ώστε το πρόγραμμα να μην “σταματά” στην πρώτη εξέταση αλλά να οδηγεί σε πραγματική θεραπευτική διαδρομή;
- Ποιος είναι ο ρόλος της ΗΔΙΚΑ στη διαλειτουργικότητα και στη μέτρηση αποτελεσμάτων, και πότε θα υπάρξουν δημόσια, συγκρίσιμα δεδομένα για συμμετοχή, αναμονές και ολοκλήρωση διαδρομών;
- Πώς αντιμετωπίζονται τα εμπόδια για πολίτες με χαμηλή ψηφιακή εξοικείωση, και τι υποστήριξη παρέχεται στην πράξη για κλείσιμο ραντεβού/καθοδήγηση (ΠΦΥ, ΚΟΜΥ, ΚΕΠ);
- Ποιο είναι το σχέδιο επέκτασης του «Προλαμβάνω» για το 2026–2027, ποιες νέες δράσεις προτεραιοποιούνται και πώς θα διασφαλιστεί ότι η ανάπτυξη θα συνοδευτεί από αντίστοιχη ενίσχυση της χωρητικότητας (ραντεβού, προσωπικό, follow-up);