Παρά το γεγονός ότι η ανθρωπότητα ήρθε αντιμέτωπη τα τελευταία χρόνια με σοβαρές υγειονομικές απειλές –όπως η πανδημία της COVID-19, η έξαρση της mpox και ο Έμπολα στη Δυτική Αφρική– ο κόσμος δεν έχει γίνει ασφαλέστερος. Αντίθετα, εμφανίζεται πιο ευάλωτος από ποτέ απέναντι στο ενδεχόμενο μιας νέας υγειονομικής κρίσης.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Η ανησυχητική αυτή διαπίστωση έγινε από διεθνή ομάδα εμπειρογνωμόνων κατά την έναρξη της ετήσιας Παγκόσμιας Συνέλευσης Υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ), με τον Γενικό Διευθυντή του Οργανισμού, Δρ. Tedros Adhanom Ghebreyesus, να προειδοποιεί ότι διανύουμε μια ιδιαίτερα επικίνδυνη περίοδο.
Ένα βαθύ ρήγμα εμπιστοσύνης και οικονομικής σταθερότητας
Σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Παγκόσμιου Συμβουλίου Παρακολούθησης της Ετοιμότητας (GPMB), οι προηγούμενες διαχειρίσεις κρίσεων άφησαν πίσω τους ένα βαρύ τίμημα: κλόνισαν την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς, περιόρισαν τις πολιτικές ελευθερίες και δοκίμασαν τους δημοκρατικούς κανόνες.
Σε περίπτωση που ξεσπάσει μια νέα πανδημία, θα βρει την παγκόσμια κοινότητα:
- Πιο διχασμένη πολιτικά και κοινωνικά.
- Πιο υπερχρεωμένη οικονομικά, περιορίζοντας τις δυνατότητες των κρατών να προστατεύσουν τους πολίτες τους.
- Αντιμέτωπη με έντονες ανισότητες, κυρίως στην πρόσβαση σε έγκυρη πληροφόρηση, πόρους, ατομικό προστατευτικό εξοπλισμό και εμβόλια.
«Η εμπιστοσύνη εξασθενεί σε όλα τα επίπεδα: μεταξύ κυβερνήσεων και πολιτών, αλλά και μεταξύ των ίδιων των κρατών, των πολυμερών οργανισμών και της αγοράς», επισημαίνει η έκθεση, τονίζοντας ότι ο γεωπολιτικός κατακερματισμός και τα εμπορικά συμφέροντα σαμποτάρουν τη συλλογική δράση.
Το πάθημα της COVID-19 που δεν έγινε μάθημα
Η έκθεση εστιάζει εκτενώς στην πανδημία της COVID-19, χαρακτηρίζοντάς την ως το πιο ηχηρό καμπανάκι κινδύνου. Παρά την αλματώδη τεχνολογική και επιστημονική πρόοδο, αποδείχθηκε ότι η παγκόσμια ετοιμότητα ήταν ελλιπής.
Η COVID-19 προκάλεσε την πιο θανατηφόρα υγειονομική κρίση από το 1918, τη σοβαρότερη οικονομική ύφεση από τη Μεγάλη Ύφεση και τη μεγαλύτερη κοινωνική αναταραχή από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο, οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι δεν επρόκειτο για ένα τυχαίο, μεμονωμένο γεγονός, αλλά για το αποτέλεσμα σύγκλισης παγκόσμιων απειλών, όπως:
- Η κλιματική αλλαγή
- Η καταστροφή των οικοσυστημάτων
- Η αυξημένη παγκόσμια κινητικότητα
- Οι ένοπλες συγκρούσεις
Δυστυχώς, πολλές χώρες βγήκαν από την κρίση φτωχότερες και πιο διχασμένες, στερούμενες τους απαραίτητους πόρους για να θωρακιστούν, γεγονός που συντηρεί έναν φαύλο κύκλο αστάθειας.
Η διέξοδος: Δικαιοσύνη, ισότητα και τεχνολογία
Οι επιστήμονες ξεκαθαρίζουν ότι η κατάσταση είναι αναστρέψιμη, αρκεί να ληφθούν άμεσα μέτρα προς δύο βασικές κατευθύνσεις:
- Ανεξάρτητη και καθολική επιτήρηση: Απαιτείται ένα αξιόπιστο παγκόσμιο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για τη μεταφορά διαφανών δεδομένων, ώστε να αποφευχθεί το χάος και η παραπληροφόρηση που βιώσαμε στην αρχή της πανδημίας του 2020.
- Ισότιμη πρόσβαση σε πόρους: Ο ΠΟΥ ζητά ένα σύστημα που θα εγγυάται ότι κάθε άνθρωπος, ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση της χώρας του, θα έχει πρόσβαση σε εμβόλια και θεραπείες.
Το παράδειγμα του Έμπολα
Η ανάγκη στήριξης των αναπτυσσόμενων χωρών δεν είναι ζήτημα φιλανθρωπίας, αλλά στρατηγικής επιβίωσης. Όπως δείχνουν οι τρέχουσες εξάρσεις Έμπολα (στέλεχος Bundibugyo) στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και την Ουγκάντα, οι ζωονόσοι ξεκινούν συνήθως από περιοχές με αδύναμα συστήματα υγείας. Εάν οι πλούσιες χώρες οχυρώσουν μόνο τον εαυτό τους, αδιαφορώντας για τις φτωχότερες, ο ιός θα συνεχίσει να εξαπλώνεται και τελικά θα μεταλλαχθεί, απειλώντας ξανά τον πλανήτη.
Αξίζει να σημειώσουμε ότι –όπως τονίστηκε και στην Παγκόσμιας Συνέλευσης Υγείας– για την Ευρώπη, ο κίνδυνος από τη συγκεκριμένη έξαρση Έμπολα αξιολογείται επί του παρόντος ως χαμηλός.
Στον αντίποδα, η έκθεση βλέπει ένα ισχυρό όπλο στην ψηφιοποίηση και την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI), εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν στην ταχύτατη ανάλυση των νέων παθογόνων και στην άμεση ανταλλαγή δεδομένων μεταξύ της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας.
Το μεγάλο αγκάθι: Η αποτυχία της παγκόσμιας συμφωνίας
Παρά τις προειδοποιήσεις, τα νέα από το μέτωπο της διπλωματίας της υγείας δεν είναι ενθαρρυντικά. Περισσότερα από 190 κράτη-μέλη του ΠΟΥ απέτυχαν πρόσφατα να συμφωνήσουν στον κρίσιμο μηχανισμό PABS (Προσδιορισμός Παθογόνων Παραγόντων και Καταμερισμός των Οφελών). Ειδικότερα, πρόκειται για το πλαίσιο που ορίζει πώς θα αποζημιώνονται και θα υποστηρίζονται οι χώρες που εντοπίζουν πρώτες ένα νέο παθογόνο στο έδαφός τους, ώστε να διευκολύνεται η άμεση ανάπτυξη εμβολίων και θεραπειών.
Η έγκριση του PABS αποτελεί βασική προϋπόθεση για να τεθεί σε ισχύ η ευρύτερη, ιστορική Διεθνής Συμφωνία για τις Πανδημίες. Η τρέχουσα εμπλοκή στις διαπραγματεύσεις δείχνει ότι, παρά το πρόσφατο σκληρό μάθημα της COVID-19, η παγκόσμια κοινότητα δυσκολεύεται ακόμα να βρει κοινό βηματισμό απέναντι στις κοινές απειλές.