Όλο και περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι από το σχήμα των πνευμόνων σας μέχρι το πώς προφέρετε τα «τ» και τα «κ» μπορεί να σας μετατρέψουν σε υπερμεταδότες της γρίπης.
Τον Ιανουάριο του 2020, ο Βρετανός επιχειρηματίας Στιβ Γουόλς ξεκίνησε ένα ταξίδι που τον οδήγησε στη Σιγκαπούρη και τη Γαλλία, πριν επιστρέψει στο Μπράιτον του Ηνωμένου Βασιλείου. Κατά τη διάρκεια των μετακινήσεών του, μολύνθηκε με Covid-19 και, άθελά του, μετέδωσε τον ιό σε περίπου δώδεκα ανθρώπους που συνάντησε. Η ιστορία του έκανε τον γύρο του κόσμου.
Τέτοια περιστατικά σαν και αυτό καθιέρωσαν την έννοια του «υπερμεταδότη» (superspreader) για την Covid-19. Ωστόσο, οι ιολόγοι γνωρίζουν εδώ και χρόνια ότι ένα μικρό ποσοστό ανθρώπων παίζει δυσανάλογα μεγάλο ρόλο στη διασπορά σχεδόν κάθε αναπνευστικού παθογόνου — είτε πρόκειται για Covid-19, γρίπη, αναπνευστικό συγκυτιακό ιό (RSV), φυματίωση ή ακόμη και ιλαρά.
Στην πραγματικότητα, υπάρχει και ένα μαθηματικό μοτίβο: οι επιστήμονες εκτιμούν ότι σε μια τυπική επιδημία, το 20% των ανθρώπων ευθύνεται για το 80% των λοιμώξεων. Έρευνες δείχνουν ότι η ποσότητα του ιού στα αναπνευστικά υγρά μπορεί να διαφέρει δραματικά από άνθρωπο σε άνθρωπο, όπως εξηγεί η Κάιλι Έινσλι, ερευνήτρια λοιμωδών νοσημάτων στο Ινστιτούτο Peter Doherty στη Μελβούρνη.
«Κάποιοι από εσάς έχετε έως και 10 εκατομμύρια φορές περισσότερο ιό από άλλους», λέει. «Στο ανώτατο άκρο, οι συγκεντρώσεις μπορούν να φτάσουν το ένα δισεκατομμύριο αντίγραφα ιού ανά χιλιοστόλιτρο».
Το αν αυτό σας καθιστά υπερμεταδότες, όμως, εξαρτάται από πολλούς διαφορετικούς παράγοντες — πολλοί από τους οποίους αναδείχθηκαν μέσα από έρευνες που εντάθηκαν κατά την πανδημία.
Έχει να κάνει με την ένταση ή τα χαρακτηριστικά της ομιλίας σας, τις ιδιότητες της βλέννας σας ή την υγρασία του χώρου στον οποίο βρίσκεστε. Ξέρετε αν είστε υπερμεταδότες της γρίπης;
Είστε πολύ άρρωστοι;
Καθοριστικό ρόλο παίζει το στάδιο της λοίμωξης. Εκπέμπετε πολύ περισσότερα μολυσματικά σωματίδια με κάθε ανάσα ή λέξη όταν βρίσκεστε στο αποκορύφωμα της νόσου.
Σε μελέτη του 2021, μικροβιολόγοι μόλυναν μακάκους και αφρικανικούς πιθήκους με Covid-19 και ανέλυσαν την αναπνοή τους. Από 3.000–5.000 σωματίδια υγρασίας ανά λίτρο εκπνεόμενου αέρα, έφτασαν στα 50.000–70.000 σωματίδια μετά τη μόλυνση.
Δεδομένου ότι ένα μόνο σωματίδιο μπορεί να μεταφέρει 200 έως 300 ιικά σωματίδια, γίνεται εύκολα αντιληπτό πόσο γρήγορα μπορεί να μεταδοθεί ένας ιός από εσάς στους γύρω σας, εξηγεί ο Τσαντ Ρόι, καθηγητής μικροβιολογίας στην Ιατρική Σχολή Tulane.
«Αν κάνετε τους υπολογισμούς, είναι πραγματικά εντυπωσιακό που δεν είστε άρρωστοι όλη την ώρα», λέει, επισημαίνοντας ότι η ίδια αρχή πιθανότατα ισχύει και για άλλες αναπνευστικές λοιμώξεις.
Δεν μετρά,ωστόσο, μόνο η ποσότητα των σωματιδίων, αλλά και το είδος τους. Όταν είστε άρρωστοι, εκπέμπετε περισσότερα μικρά αερολύματα — σωματίδια που φτάνουν βαθύτερα στους πνεύμονες όσων τα εισπνέουν.
«Αν είστε ο άτυχος που θα τα εισπνεύσει, υπάρχει μεγαλύτερη πιθανότητα να φτάσουν σε πιο ευάλωτες περιοχές των πνευμόνων σας», εξηγεί ο Ρόι. Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ιοί εξελίχθηκαν με τρόπο που αυξάνει τις πιθανότητες μετάδοσής τους, καθώς η βλάβη στα κύτταρα του αναπνευστικού δημιουργεί περισσότερα αιωρούμενα αερολύματα.
Μιλάτε «καθαρά»;
Υπάρχουν και άλλοι φυσιολογικοί παράγοντες. Έρευνες δείχνουν ότι οι υπερμεταδότες είναι συχνότερα άνδρες και άνω των 40 ετών, αν και δεν είναι σαφές αν αυτό οφείλεται σε βιολογικούς ή κοινωνικούς λόγους.
Μελέτη του 2021 έδειξε επίσης ότι όσοι από εσάς είστε υπέρβαροι είναι πιθανότερο να παράγετε περισσότερα αναπνευστικά σταγονίδια. Αυτό μπορεί να σχετίζεται με περιορισμένη έκπτυξη των πνευμόνων και ταχύτερη αναπνοή.
Παράλληλα, αν μιλάτε δυνατά, τραγουδάτε ή έχετε έντονο τρόπο έκφρασης, αυξάνετε τον αριθμό των αερολυμάτων που εκπέμπετε. Έρευνα έδειξε ότι η δυνατή ομιλία παράγει έως και 50 φορές περισσότερα αερολύματα σε σχέση με τη χαμηλόφωνη.
Επιπλέον, αν προφέρετε έντονα σύμφωνα όπως «τ», «κ» και «π», εκπέμπετε περισσότερα σταγονίδια. Όπως σημειώνουν οι ερευνητές, «ο άνθρωπος που μιλάει πολύ δυνατά και από πολύ κοντά καλό είναι να αποφεύγεται».
Τι μέγεθος έχουν οι πνεύμονές σας;
Τα παιδιά πριν από την εφηβεία είναι λιγότερο πιθανό να είναι υπερμεταδότες, επειδή αναπνέουν μικρότερους όγκους αέρα. Ωστόσο, ακόμη και μεταξύ ενηλίκων, υπάρχουν μεγάλες διαφορές στην πνευμονική χωρητικότητα.
Αν έχετε εκ φύσεως μεγαλύτερους πνεύμονες ή αν ήσασταν σωματικά δραστήριοι στην παιδική ηλικία, ανταλλάσσετε μεγαλύτερους όγκους αέρα — και μαζί περισσότερα ιικά σωματίδια. Αντίθετα, το παιδικό άσθμα ή η χρόνια ατμοσφαιρική ρύπανση μπορεί να έχουν περιορίσει την ανάπτυξη των πνευμόνων σας.
Σημαντικό ρόλο παίζει και η σύσταση της αναπνευστικής βλέννας σας. Σε κάποιους από εσάς, η βλέννα παγιδεύει και αδρανοποιεί τους ιούς πιο αποτελεσματικά· σε άλλους, τους επιτρέπει να παραμένουν μολυσματικοί και μεταδοτικοί.
Βρίσκεστε σε περιβάλλοντα υπερμετάδοσης;
Ακόμη κι αν έχετε όλα τα χαρακτηριστικά ενός υπερμεταδότη, δεν σημαίνει ότι θα προκαλέσετε πολλές λοιμώξεις. Η συμπεριφορά και το περιβάλλον παίζουν εξίσου καθοριστικό ρόλο.
Αν περνάτε χρόνο σε χώρους με κακό αερισμό, έχετε πολλές στενές επαφές ή συμμετέχετε σε ομαδικά μαθήματα γυμναστικής, αυξάνετε σημαντικά τον κίνδυνο υπερμετάδοσης. Κατά την έντονη άσκηση, παράγετε έως και 130 φορές περισσότερα αερολύματα σε σχέση με την κατάσταση ηρεμίας.
Η υγρασία του περιβάλλοντος παίζει επίσης ρόλο. Σε ξηρούς χώρους, τα σωματίδια μικραίνουν, συμπυκνώνονται σε ιικό φορτίο και παραμένουν αιωρούμενα για περισσότερο χρόνο.
Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, το γεγονός ότι οι υπερμεταδότες είναι συχνά άτομα μέσης ηλικίας μπορεί να αντικατοπτρίζει περισσότερο τον κοινωνικό τους ρόλο παρά τη βιολογία τους: έχετε περισσότερες επαφές, περισσότερες μετακινήσεις και μεγαλύτερη κοινωνική έκθεση.
Κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν λειτουργεί μεμονωμένα. Ωστόσο, η έρευνα ανοίγει τον δρόμο ώστε, στο μέλλον, να μπορείτε ίσως να γνωρίζετε αν έχετε προδιάθεση υπερμετάδοσης — και να λαμβάνετε εγκαίρως μέτρα προστασίας ή να ενισχύετε την επιλογή του εμβολιασμού.
Μέχρι τότε, ίσως είναι φρόνιμο να κρατάτε αποστάσεις από τους δυνατούς ομιλητές και τα καραόκε αυτή την περίοδο της γρίπης.
BBC