Η μικροβιακή αντοχή είναι ήδη εδώ. Τι δείχνουν τα στοιχεία για την Ελλάδα, γιατί μας αφορά όλους και τι μπορούμε να κάνουμε για να προστατεύσουμε τα αντιβιοτικά.
Φανταστείτε μια ουρολοίμωξη που δεν υποχωρεί με κανένα από τα αντιβιοτικά που υπάρχουν στο φαρμακείο ή μια μικρή επέμβαση που εξελίσσεται σε μάχη για τη ζωή, επειδή το βακτήριο που προκάλεσε τη λοίμωξη μοιάζει ανίκητο. Το σενάριο αυτό δεν ανήκει στο μακρινό μέλλον ούτε σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Είναι η καθημερινότητα πολλών ασθενών στα ελληνικά νοσοκομεία και, όλο και συχνότερα, και στην κοινότητα. Η μικροβιακή αντοχή, δηλαδή η ικανότητα των μικροοργανισμών να επιβιώνουν απέναντι στα φάρμακα που σχεδιάστηκαν για να τους καταστρέψουν, είναι μία από τις σοβαρότερες και πιο υποτιμημένες απειλές για τη δημόσια υγεία. Δεν έχει θόρυβο ούτε δραματικές εικόνες, και ακριβώς γι’ αυτό προχωρά αθόρυβα.
Με αφορμή την Παγκόσμια Εβδομάδα Ενημέρωσης για τη Μικροβιακή Αντοχή (World Antimicrobial Resistance Awareness Week), η Ελληνική Εταιρεία Λοιμώξεων (ΕΕΛ) επαναφέρει το θέμα στον δημόσιο διάλογο με ένα σαφές μήνυμα: η μικροβιακή αντοχή δεν είναι πρόβλημα του αύριο. Είναι ήδη παρούσα και δυσχεραίνει τη θεραπεία συχνών και σοβαρών λοιμώξεων. Παρατείνει τη νοσηλεία, αυξάνει το κόστος της περίθαλψης και ανεβάζει τον κίνδυνο θανάτου. Η Ελλάδα, όπως δείχνουν τα επίσημα στοιχεία, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια ιδιαίτερα ανησυχητική πραγματικότητα.
Τι δείχνουν τα στοιχεία για την Ελλάδα
Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα συγκρίσιμα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) για το 2024, η χώρα μας καταγράφει περίπου τετραπλάσια επίπτωση βακτηριαιμιών από Klebsiella pneumoniae ανθεκτική στις καρβαπενέμες σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο: 14,89 περιστατικά ανά 100.000 κατοίκους έναντι 3,51 στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι καρβαπενέμες είναι αντιβιοτικά «έσχατης γραμμής», που χρησιμοποιούνται όταν τα υπόλοιπα έχουν αποτύχει. Όταν ένα βακτήριο γίνεται ανθεκτικό σε αυτές, οι θεραπευτικές επιλογές στενεύουν δραματικά.
Το χειρότερο είναι η κατεύθυνση της τάσης. Η επίπτωση αυτών των σοβαρών λοιμώξεων αυξήθηκε κατά 14,1% σε σύγκριση με το 2019, ενώ οι ευρωπαϊκοί στόχοι προβλέπουν μείωση. Η εικόνα δεν είναι μόνο ελληνική: το ECDC εκτιμά ότι η επίπτωση των βακτηριαιμιών από ανθεκτική στις καρβαπενέμες Klebsiella pneumoniae στην ΕΕ αυξήθηκε πάνω από 60% μεταξύ 2019 και 2024, παρότι ο στόχος για το 2030 είναι η μείωσή της κατά 5%. Στην Ελλάδα, ωστόσο, το πρόβλημα έχει ιδιαίτερη ένταση. Σύμφωνα με στοιχεία του 2022, η χώρα μας είχε το υψηλότερο ποσοστό ανθεκτικότητας των διηθητικών στελεχών K. pneumoniae στις καρβαπενέμες στην Ευρώπη, περίπου 72%. Παράλληλα, σε επίσκεψη του ECDC σε ελληνικά νοσοκομεία τον Απρίλιο του 2024 οι ειδικοί κατέγραψαν ανησυχητικές ενδείξεις ανεξέλεγκτης διασποράς πολυανθεκτικών και εκτεταμένα ανθεκτικών βακτηρίων, μεταξύ των οποίων η Klebsiella pneumoniae και το Acinetobacter baumannii.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένο μικρόβιο. Οι βακτηριαιμίες από Escherichia coli ανθεκτική στις κεφαλοσπορίνες τρίτης γενιάς υπερδιπλασιάστηκαν, με αύξηση 109% σε σχέση με το 2019. Η θνητότητα που αποδίδεται σε λοιμώξεις από πολυανθεκτικά μικρόβια παραμένει απαράδεκτα υψηλή και με αυξητικές τάσεις. Η Ελλάδα εξακολουθεί επίσης να βρίσκεται στις πρώτες θέσεις της ΕΕ στην κατανάλωση αντιβιοτικών: 29,9 καθορισμένες ημερήσιες δόσεις ανά 1.000 κατοίκους, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 20,3. Όσο περισσότερο εκτίθενται τα βακτήρια στα αντιβιοτικά, τόσο περισσότερες ευκαιρίες έχουν να αναπτύξουν αντοχή.
Πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι: ασθενείς με σοβαρές λοιμώξεις, περιορισμένες θεραπευτικές επιλογές, παρατεταμένες νοσηλείες και αυξημένο κίνδυνο επιπλοκών.
Μια παγκόσμια απειλή με πρόσωπο και στην Ελλάδα
Η ελληνική εικόνα εντάσσεται σε ένα παγκόσμιο πρόβλημα με εντυπωσιακές διαστάσεις. Η μεγαλύτερη μέχρι σήμερα ανάλυση, της ερευνητικής ομάδας GRAM που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Lancet το 2024, εκτίμησε ότι το 2021 η μικροβιακή αντοχή προκάλεσε άμεσα 1,14 εκατομμύρια θανάτους και συνδέθηκε με 4,71 εκατομμύρια θανάτους συνολικά. Οι προβλέψεις για το μέλλον είναι ακόμη πιο ανησυχητικές. Μεταξύ 2025 και 2050 η αντοχή εκτιμάται ότι θα προκαλέσει άμεσα πάνω από 39 εκατομμύρια θανάτους και θα συνδεθεί με 169 εκατομμύρια συνολικά. Μέχρι το 2050, οι ετήσιοι θάνατοι που οφείλονται άμεσα στην αντοχή αναμένεται να φτάσουν περίπου τα 1,91 εκατομμύρια.
Η μελέτη κατέγραψε και ένα στοιχείο που αφορά άμεσα μια γερασμένη κοινωνία όπως η ελληνική. Οι θάνατοι από αντοχή σε ενήλικες άνω των 70 ετών αυξήθηκαν πάνω από 80%, εξαιτίας της γήρανσης των πληθυσμών. Εξίσου αξιοσημείωτο είναι ότι μεταξύ των αρνητικών κατά Gram βακτηρίων, η αντοχή στις καρβαπενέμες αυξήθηκε περισσότερο από κάθε άλλη κατηγορία αντιβιοτικών. Για τον λόγο αυτό ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας κατατάσσει τις ανθεκτικές στις καρβαπενέμες εντεροβακτηριακές στην κατηγορία κρίσιμης προτεραιότητας του καταλόγου του για τα βακτήρια προτεραιότητας, που διατήρησε στην ενημέρωση του 2024.
Υπάρχει, όμως, και αισιόδοξο στοιχείο. Η ίδια ανάλυση έδειξε ότι η βελτίωση της πρόσβασης στην περίθαλψη και στα αντιβιοτικά θα μπορούσε να σώσει συνολικά 92 εκατομμύρια ζωές μεταξύ 2025 και 2050. Το μέλλον δεν είναι προδιαγεγραμμένο, αρκεί να δράσουμε εγκαίρως.
Γιατί η μικροβιακή αντοχή μας αφορά όλους
Η μικροβιακή αντοχή δεν περιορίζεται στις Μονάδες Εντατικής Θεραπείας ούτε αφορά μόνο όσους νοσηλεύονται. Απειλεί την ασφάλεια ολόκληρης της σύγχρονης ιατρικής: τις μεταμοσχεύσεις, τη χημειοθεραπεία, τις μεγάλες χειρουργικές επεμβάσεις, τη φροντίδα των πρόωρων νεογνών και τη θεραπεία των ευάλωτων ασθενών. Όλες αυτές οι παρεμβάσεις στηρίζονται σιωπηλά στην ύπαρξη αποτελεσματικών αντιβιοτικών για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των λοιμώξεων. Χωρίς αυτά, ακόμη και ρουτίνες της ιατρικής γίνονται επικίνδυνες. Ακόμη και μια συνηθισμένη ουρολοίμωξη μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρό πρόβλημα όταν το υπεύθυνο βακτήριο είναι ανθεκτικό στα διαθέσιμα αντιβιοτικά.
Οι αιτίες είναι γνωστές και σε μεγάλο βαθμό αποτρέψιμες. Η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών, η ανεπαρκής πρόληψη των λοιμώξεων, η διασπορά ανθεκτικών μικροοργανισμών και η ελλιπής εφαρμογή προγραμμάτων ορθολογικής αντιμικροβιακής θεραπείας συντηρούν το πρόβλημα. Τα ευρωπαϊκά στοιχεία δείχνουν πόσο μεγάλο περιθώριο βελτίωσης υπάρχει: πάνω από το 70% του επιπέδου βλάβης της μικροβιακής αντοχής στην ΕΕ/ΕΟΧ οφείλεται σε λοιμώξεις που συνδέονται με τη φροντίδα υγείας από πολυανθεκτικά βακτήρια, και οι μισές από αυτές θα μπορούσαν να προληφθούν με επαρκή μέτρα πρόληψης και ελέγχου. Με απλά λόγια, ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος μπορεί να λυθεί με καλύτερη οργάνωση, υγιεινή και επιτήρηση.
Οι έξι προτεραιότητες της Ελληνικής Εταιρείας Λοιμώξεων
Η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής απαιτεί σταθερή πολιτική βούληση, επαρκείς πόρους, μετρήσιμους στόχους και συνεχή αξιολόγηση. Η Ελληνική Εταιρεία Λοιμώξεων ζητά άμεση και συντονισμένη δράση και προτείνει έξι προτεραιότητες. Η πρώτη αφορά την ενίσχυση των Επιτροπών Νοσοκομειακών Λοιμώξεων, με επαρκή στελέχωση, εκπαίδευση και ουσιαστική εφαρμογή μέτρων πρόληψης και ελέγχου των λοιμώξεων σε όλα τα νοσοκομεία.
Η δεύτερη είναι η καθολική εφαρμογή προγραμμάτων ορθολογικής χρήσης αντιβιοτικών (Antimicrobial Stewardship), με ενεργό συμμετοχή λοιμωξιολόγων, κλινικών μικροβιολόγων, φαρμακοποιών και των θεραπόντων ιατρών.
Η τρίτη προτεραιότητα είναι η ενίσχυση των μικροβιολογικών εργαστηρίων, ώστε να υπάρχει ταχεία διάγνωση, έγκαιρη αναγνώριση των μηχανισμών αντοχής και πρόσβαση σε σύγχρονες διαγνωστικές τεχνολογίες.
Η τέταρτη αφορά τη συστηματική επιδημιολογική επιτήρηση, δηλαδή την αξιόπιστη καταγραφή της μικροβιακής αντοχής, της κατανάλωσης αντιβιοτικών και των λοιμώξεων που σχετίζονται με τη φροντίδα υγείας, με τακτική δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων.
Η πέμπτη προτεραιότητα είναι η εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας και πολιτών, με συνεχή ενημέρωση για την ορθή χρήση των αντιβιοτικών, την πρόληψη των λοιμώξεων και τον εμβολιασμό.
Η έκτη είναι η εφαρμογή της προσέγγισης «Ενιαία Υγεία» (One Health), δηλαδή η συντονισμένη δράση στους τομείς της ανθρώπινης υγείας, της κτηνιατρικής, της κτηνοτροφίας και του περιβάλλοντος. Τα ανθεκτικά βακτήρια δεν γνωρίζουν σύνορα μεταξύ ανθρώπων, ζώων και περιβάλλοντος, γι’ αυτό και η απάντηση πρέπει να είναι κοινή. Πάνω στην ίδια λογική στηρίζονται και οι ευρωπαϊκοί στόχοι για το 2030, που προβλέπουν σε σχέση με το 2019 μείωση κατά 15% στις λοιμώξεις από MRSA, κατά 10% στις λοιμώξεις από E. coli ανθεκτική στις κεφαλοσπορίνες τρίτης γενιάς και κατά 5% στις λοιμώξεις από ανθεκτική στις καρβαπενέμες K. pneumoniae.
Τι μπορούμε να κάνουμε όλοι μας
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής απαιτεί και τη συμμετοχή των πολιτών. Το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι να μη λαμβάνουμε αντιβιοτικά χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Το ίδιο ισχύει για το κοινό κρυολόγημα, τη γρίπη και τις άλλες ιογενείς λοιμώξεις, όπου τα αντιβιοτικά δεν έχουν καμία δράση και η χρήση τους προσφέρει μόνο κινδύνους.
Όταν ο γιατρός συνταγογραφεί αντιβιοτικό, ακολουθούμε πιστά τη δόση και τη διάρκεια της θεραπείας που έχει καθορίσει, χωρίς να τη διακόπτουμε μόλις νιώσουμε καλύτερα. Δεν φυλάσσουμε αντιβιοτικά για μελλοντική χρήση και δεν τα μοιραζόμαστε με άλλους, ακόμη και αν τα συμπτώματα φαίνονται ίδια. Τέλος, προστατευόμαστε από τις λοιμώξεις ώστε να μην χρειαστούμε αντιβιοτικά: με εμβολιασμό, υγιεινή των χεριών και κατάλληλα μέτρα πρόληψης.
Η δήλωση του προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας Λοιμώξεων
«Η μικροβιακή αντοχή αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για το Ελληνικό σύστημα υγείας. Η χώρα μας εξακολουθεί να καταγράφει ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα κατανάλωσης αντιβιοτικών και σοβαρών λοιμώξεων από πολυανθεκτικά βακτήρια», δηλώνει ο πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Λοιμώξεων, καθηγητής Νικόλαος Β. Σύψας, και προσθέτει: «Δεν μπορούμε να αποδεχθούμε ως κανονικότητα ότι ασθενείς κινδυνεύουν από λοιμώξεις για τις οποίες οι θεραπευτικές επιλογές είναι ολοένα πιο περιορισμένες.
Η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στις προσπάθειες των επαγγελματιών υγείας. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική, με ουσιαστική χρηματοδότηση, στελέχωση, πρόληψη, επιτήρηση και λογοδοσία. Κάθε αντιβιοτικό που χρησιμοποιείται σωστά προστατεύει όχι μόνο τον σημερινό ασθενή, αλλά και τη δυνατότητα να θεραπεύουμε αποτελεσματικά τις λοιμώξεις στο μέλλον».
«Μία Υγεία, μία δράση»: Το μήνυμα της φετινής εβδομάδας
Με κεντρικό μήνυμα «Μία Υγεία, μία δράση: Προλαμβάνουμε τη μικροβιακή αντοχή τώρα», η Παγκόσμια Εβδομάδα Ενημέρωσης 2026 υπενθυμίζει ότι η προστασία της αποτελεσματικότητας των αντιμικροβιακών φαρμάκων είναι συλλογική ευθύνη. Η Ελληνική Εταιρεία Λοιμώξεων καλεί την Πολιτεία, τους επαγγελματίες υγείας, τους επιστημονικούς φορείς και τους πολίτες να συμμετάσχουν ενεργά στην προσπάθεια.
Τα αντιβιοτικά είναι ένας κοινός θησαυρός που δεν ανανεώνεται εύκολα, και κάθε άσκοπη δόση τον λιγοστεύει. Η μικροβιακή αντοχή δεν περιμένει. Ούτε εμείς μπορούμε να περιμένουμε.
