Από την Αθηνά Γκόρου
Η έρευνα που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Frontiers in Education παρουσιάζει 50 ζεύγη ψυχολογικών όρων που συχνά συγχέονται μεταξύ τους, παρόλο που έχουν διαφορετικό νόημα. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η λανθασμένη χρήση αυτών των όρων δεν περιορίζεται μόνο στους νέους φοιτητές, αλλά εμφανίζεται ακόμη και σε έμπειρους ακαδημαϊκούς και επιστήμονες, κάτι που μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την κατανόηση βασικών ψυχολογικών εννοιών. Παραδείγματα τέτοιων ζευγών περιλαμβάνουν φθόνος/ζήλια, αρρώστια/ασθένεια, αρνητική ενίσχυση/τιμωρία, φυλή/εθνικότητα, συμπόνια/ενσυναίσθηση κ.ά. Το άρθρο εξηγεί λεπτομερώς τις διαφορές, με στόχο τη βελτίωση του ψυχολογικού αλφαβητισμού.
Θα πρέπει λοιπόν να τιμωρήσετε ένα ανυπάκουο παιδί ή να εφαρμόσετε αρνητική ενίσχυση; Είναι ο ντροπαλός νέος συνάδελφός σας αντικοινωνικός ή ασόσιαλ; Και τι είναι χειρότερο: ένας προκατειλημμένος προϊστάμενος ή ένας που κάνει διακρίσεις;
Αυτά είναι μόνο τρία παραδείγματα ψυχολογικών όρων που συνήθως συγχέονται, παρόλο που αναφέρονται σε πολύ διαφορετικές έννοιες. Η σύγχυση αυτή συναντάται σε τηλεοπτικές εκπομπές, επιστημονικά άρθρα, διδακτικά βιβλία και ακόμη και σε ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις. Άλλα παραδείγματα συχνά συγχεόμενων όρων περιλαμβάνουν φυλή/εθνικότητα, φθόνο/ζήλια, σειριακό δολοφόνο/μαζικό δολοφόνο και ασθένεια/αρρώστια.
«Οι λέξεις έχουν σημασία, και η επιστήμη δεν αποτελεί εξαίρεση», λέει ο Scott O. Lilienfeld, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Emory των ΗΠΑ και ένας από τους συγγραφείς. «Όλες οι επιστήμες βασίζονται σε εξειδικευμένη ορολογία, η οποία πρέπει να κατανοείται σωστά για να κατακτηθούν οι βασικές έννοιες του πεδίου».
«Στην ψυχολογία, πολλοί όροι συγχέονται όχι μόνο από αρχάριους φοιτητές, αλλά και από προχωρημένους φοιτητές, διδάσκοντες και δημοσιογράφους επιστήμης. Αυτές οι παρεξηγήσεις μπορούν να εμποδίσουν την κατανόηση άλλων ψυχολογικών ιδεών».
Τι σημαίνουν τελικά
. Αρνητική ενίσχυση / Τιμωρία
Η αρνητική ενίσχυση περιλαμβάνει την αφαίρεση ενός ερεθίσματος και αυξάνει την πιθανότητα μιας προηγούμενης συμπεριφοράς, ενώ η τιμωρία περιλαμβάνει την παρουσίαση ενός ερεθίσματος και μειώνει την πιθανότητα μιας προηγούμενης συμπεριφοράς. Έτσι, αν θέλετε να μειώσετε την πιθανότητα περαιτέρω ανυπακοής, η τιμωρία είναι ο κατάλληλος δρόμος (αν και η σε βάθος ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι η τιμωρία λειτουργεί καλά βραχυπρόθεσμα, αλλά όχι μακροπρόθεσμα).
Αντικοινωνικός / Ασόσιαλ
Ο νέος σας συνάδελφος είναι πιθανότατα ασόσιαλ. Οι αντικοινωνικοί άνθρωποι δρουν εναντίον των άλλων, συχνά με απερίσκεπτες, ανεύθυνες και μερικές φορές παράνομες συμπεριφορές. Αντίθετα, οι ασόσιαλ άνθρωποι αποσύρονται χρόνια από τους άλλους λόγω ντροπαλότητας ή έλλειψης ενδιαφέροντος για διαπροσωπική επαφή.
Προκατάληψη / Διάκριση
Η προκατάληψη αναφέρεται σε μια πεποίθηση, ενώ η διάκριση σε μια συμπεριφορά. Συγκεκριμένα, η προκατάληψη σημαίνει πρόωρη — και συνήθως αρνητική — κρίση για άλλους με βάση την ένταξή τους σε μία ή περισσότερες κατηγορίες (π.χ. Αφροαμερικανός, Εβραίος, παχύσαρκος, Ρεπουμπλικανός), ενώ η διάκριση αναφέρεται στην πράξη της κακής μεταχείρισης άλλων λόγω αυτής της ένταξης. Παρόλο που και οι δύο είναι κακές, πιθανόν να προτιμούσατε ο προϊστάμενός σας να είναι προκατειλημμένος.
Φθόνος / Ζήλια
Ο φθόνος και η ζήλια συγχέονται τόσο συχνά (π.χ. «ζηλεύω που θα πας στη Χαβάη την επόμενη εβδομάδα!») που λίγοι γνωρίζουν ότι διαφέρουν. Η διάκριση είναι συνήθως απλή: Ο φθόνος περιλαμβάνει δύο άτομα, ενώ η ζήλια τρία ή περισσότερα. Άρα φθονείτε, όχι ζηλεύετε, που ο φίλος σας θα πάει στη Χαβάη — εκτός αν πάει και με έναν άλλον φίλο μαζί, οπότε γίνατε τρεις και ζηλεύετε. Ο Φθόνος αναφέρεται στην επιθυμία να αποκτήσει κανείς κάτι που έχει κάποιος άλλος, όπως επιτυχία ή πλούτο. Η ζήλια είναι ένα δυσάρεστο συναίσθημα που προκύπτει όταν ένα άτομο αισθάνεται απειλή για την απώλεια μιας σημαντικής σχέσης ή αγαθού, λόγω της παρουσίας ενός τρίτου προσώπου.
Σειριακός δολοφόνος / Μαζικός δολοφόνος
Ένας σειριακός δολοφόνος σκοτώνει πολλούς ανθρώπους σε μια σειρά περιστατικών που χωρίζονται από περιόδους ύφεσης, ενώ ένας μαζικός δολοφόνος σκοτώνει μεγάλο αριθμό ανθρώπων σε ένα μόνο περιστατικό. Οι σειριακοί δολοφόνοι διαφέρουν επίσης από τους δολοφόνους-επιδρομείς (spree killers), των οποίων τα φονικά επεισόδια δεν χωρίζονται από σαφείς περιόδους ύφεσης.
Συμμόρφωση / Υπακοή
Και οι δύο όροι αναφέρονται σε μορφές κοινωνικής επιρροής αλλά διαφέρουν σε δύο βασικά σημεία. Στη συμμόρφωση, η κατεύθυνση της επιρροής είναι «οριζόντια» από έναν ή περισσότερους συνομηλίκους προς το άτομο, ενώ στην υπακοή η κατεύθυνση είναι «κάθετη» από μία ή περισσότερες αυθεντίες προς το άτομο. Επιπλέον, στη συμμόρφωση η επιρροή είναι συνήθως έμμεση (ανείπωτη), ενώ στην υπακοή είναι συνήθως άμεση (ρητή).
9. Φύλο / Γένος
Το τελευταίο εγχειρίδιο στυλ της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας διατηρεί τον όρο «sex» (φύλο) για βιολογικές διαφορές και τον όρο «gender» (γένος) για κοινωνικές διαφορές. Για παράδειγμα, όταν αναφερόμαστε σε άνδρες και γυναίκες στο πλαίσιο κοινωνικά καθορισμένων ομάδων, θα πρέπει να χρησιμοποιείται συνήθως ο όρος «γένος» και όχι «φύλο».
10. Άγχος / Φόβος
Αν και οι όροι χρησιμοποιούνται συχνά εναλλακτικά, υπάρχουν ενδείξεις ότι διαφέρουν ψυχολογικά και φυσιολογικά. Το άγχος συνδέεται με αρνητικό συναίσθημα παρουσία ασαφούς και πιθανώς αποφεύξιμης απειλής, ενώ ο φόβος με αρνητικό συναίσθημα παρουσία άμεσης και σε μεγάλο βαθμό αναπόφευκτης απειλής. Ακόμη και αφού η απειλή φύγει, το άγχος τείνει να παραμένει, ενώ ο φόβος να υποχωρεί.
11. Ενσυναίσθηση / Συμπόνια
Η ενσυναίσθηση ορίζεται ως η ικανότητα να κατανοεί ή να αντιλαμβάνεται κανείς τα συναισθήματα των άλλων. Στη συμπόνια, το άτομο νιώθει συνήθως ανησυχία ή συμπάθεια για τον άλλον, αλλά δεν βιώνει απαραίτητα τα ίδια συναισθήματα.
Ντροπή / Ενοχή
Η ντροπή αντανακλά μια συνολική αρνητική αξιολόγηση του εαυτού μετά από προβληματική ή ανήθικη συμπεριφορά («είμαι κακός»), ενώ η ενοχή μια πιο συγκεκριμένη αρνητική αξιολόγηση της συμπεριφοράς («έκανα κάτι κακό»).
Παραλήρημα / Ψευδαίσθηση
Τα παραληρήματα είναι σταθερές, ψευδείς πεποιθήσεις που δεν συμμερίζονται ευρέως τα μέλη του πολιτισμού ή της υποκουλτούρας του ατόμου, ενώ οι ψευδαισθήσεις είναι αντιληπτικές εμπειρίες που συμβαίνουν χωρίς καμία αισθητηριακή διέγερση.
Εμμονή / Καταναγκασμός
Σύμφωνα με το DSM, οι εμμονές είναι «επαναλαμβανόμενες και επίμονες σκέψεις, παρορμήσεις ή εικόνες που βιώνονται ως παρεμβατικές ή ανεπιθύμητες», ενώ οι καταναγκασμοί είναι «επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές ή νοητικές πράξεις που το άτομο νιώθει υποχρεωμένο να εκτελέσει ως απάντηση σε μια εμμονή ή σύμφωνα με άκαμπτους κανόνες».
Σχιζοφρένεια / Διαταραχή πολλαπλής προσωπικότητας
Η σχιζοφρένεια χαρακτηρίζεται από σοβαρό διαχωρισμό λειτουργιών, όπως η σκέψη, το συναίσθημα και το κίνητρο, μέσα σε ένα άτομο. Στη διαταραχή πολλαπλής προσωπικότητας (πλέον ονομάζεται διασχιστική διαταραχή ταυτότητας), το μυαλό του ατόμου «φιλοξενεί» δύο ή περισσότερες ξεχωριστές προσωπικότητες ή «καταστάσεις προσωπικότητας».
Σύμπτωμα / Σημείο
Τα συμπτώματα είναι υποκειμενικά και πρέπει να αναφέρονται από τους ασθενείς, ενώ τα σημεία είναι σε μεγάλο βαθμό αντικειμενικά και μπορούν να παρατηρηθούν από κλινικούς ή άλλους.
Επιπολασμός / Επίπτωση
Ο επιπολασμός αναφέρεται στο ποσοστό των ατόμων σε έναν πληθυσμό που έχουν μια δεδομένη κατάσταση. Η επίπτωση αναφέρεται στο ρυθμό εμφάνισης νέων περιπτώσεων μιας κατάστασης σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
Παράγοντας κινδύνου / Αιτία
Ένας παράγοντας κινδύνου είναι μια μεταβλητή που (α) προηγείται της έναρξης μιας διαταραχής και (β) σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης αυτής της διαταραχής. Δεν είναι όμως όλοι οι παράγοντες κινδύνου αιτιώδεις. Για παράδειγμα, η διαταραχή προσοχής μπορεί να προηγείται της σχιζοφρένειας και να σχετίζεται στατιστικά με αυτή, χωρίς να την προκαλεί. Αντίθετα, ο θάνατος ενός αγαπημένου φαίνεται να προηγείται και να συμβάλλει αιτιωδώς στον κίνδυνο εμφάνισης μείζονος κατάθλιψης.
Τεστ / Αξιολόγηση
Το ψυχολογικό τεστ αναφέρεται στη χορήγηση ερωτηματολογίων, συνεντεύξεων, τεστ νοημοσύνης κ.ά. σε άτομα. Η ψυχολογική αξιολόγηση αναφέρεται στην ενσωμάτωση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των τεστ, σχεδόν πάντα σε συνδυασμό με άλλες πληροφορίες (π.χ. ιστορικό ζωής, παρατηρήσεις κατά τη διάρκεια του τεστ) για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την ψυχική κατάσταση του ατόμου.
Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να ανατρέξετε στη σχετική εργασία:
Scott O. Lilienfeld, Ava L. Pydych, Steven Jay Lynn, Robert D. Latzman, Irwin D. Waldman. 50 Differences That Make a Difference: A Compendium of Frequently Confused Term Pairs in Psychology. Frontiers in Education, 2017; 2 DOI: 10.3389/feduc.2017.00037