Η μιτοχονδριακή αντικατάσταση (MRT) αναπτύχθηκε για να μην περνούν σοβαρά κληρονομικά νοσήματα από τη μητέρα στο παιδί. Σήμερα πωλείται, με 20.000 έως 30.000 δολάρια τον κύκλο, σε γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας με αποτυχημένες εξωσωματικές. Τα δεδομένα που υπάρχουν δείχνουν ότι σε αυτή την ηλικία η μέθοδος μάλλον δεν διορθώνει το πρόβλημα.
Με μια ματιά
Τι έδειξε η έρευνα: Η οκτάμηνη έρευνα του STAT (2 Νοεμβρίου 2026) καταγράφει ένα δίκτυο από μεσάζοντες και κλινικές σε Αλβανία, Ουκρανία, Μπαχάμες και Φιλιππίνες. Το δίκτυο αυτό προωθεί τη MRT σε γυναίκες έως και 52 ετών.
Τι λένε τα δεδομένα
Η μοναδική δημοσιευμένη πιλοτική μελέτη για την υπογονιμότητα, που έγινε στην Αθήνα, περιέλαβε μόνο γυναίκες κάτω των 40. Δεν υπάρχει δημοσιευμένη μελέτη που να δείχνει όφελος για γυναίκες άνω των 40.
Γιατί μάλλον δεν δουλεύει στην ηλικία αυτή; Το βασικό πρόβλημα στα ωάρια μεγαλύτερης ηλικίας είναι τα χρωμοσώματα. Τα χρωμοσώματα της γυναίκας είναι ακριβώς αυτό που η τεχνική μεταφέρει στο νέο ωάριο.
Τι λένε οι αρχές
Η ESHRE χαρακτηρίζει τη μέθοδο πειραματική και δεν τη συνιστά για τη βελτίωση της ποιότητας των ωαρίων. Στη Βρετανία επιτρέπεται μόνο για την πρόληψη μιτοχονδριακών νοσημάτων. Στις ΗΠΑ ουσιαστικά απαγορεύεται.
Ποια είναι η υπόσχεση
Η 46χρονη Wendy από την Ολλανδία υπέγραψε συμβόλαιο 20.000 δολαρίων με την International Fertility Group of North America (IFG), μεσάζουσα εταιρεία με έδρα στο Northbrook του Ιλινόις. Τα φάρμακα, τα ωάρια δότριας και ο γενετικός έλεγχος χρεώνονταν χωριστά, και το συνολικό κόστος ξεπέρασε τα 30.000 δολάρια. Έκανε τρεις ωοληψίες, στα Τίρανα και στη Γεωργία, από τις οποίες προέκυψαν 11 έμβρυα. Μόνο δύο έφτασαν σε στάδιο εμβρυομεταφοράς. Το ένα ήταν χρωμοσωμικά μη φυσιολογικό και το άλλο δεν εμφυτεύθηκε.
Η περίπτωσή της είναι μία από πολλές στην έρευνα της Megan Molteni για το STAT. Πρώην πελάτισσες της IFG περιγράφουν δυσκολία να πάρουν απαντήσεις για τα ποσοστά επιτυχίας. Κάποιες σταμάτησαν πριν από τη θεραπεία, άλλες δεν απέκτησαν κανένα βιώσιμο έμβρυο.
Η αποτυχία μιας θεραπείας δεν αποδεικνύει από μόνη της εκμετάλλευση. Το ερώτημα είναι άλλο. Ήξερε η γυναίκα που πλήρωσε ποια ήταν η πραγματική πιθανότητα να αποκτήσει παιδί;
Το επιχειρηματικό μοντέλο είναι απλό. Η IFG δεν κάνει η ίδια ιατρικές πράξεις. Βρίσκει πελάτισσες και τις παραπέμπει κυρίως στη SAGA Clinic των Τιράνων. Σύμφωνα με το STAT:
Η IFG ανέφερε στην ιστοσελίδα της ποσοστό εγκυμοσύνης 54% ανά κύκλο MRT. Δεν έδωσε στοιχεία που να το τεκμηριώνουν, και το ποσοστό αργότερα αφαιρέθηκε.
Η μέση ηλικία των πελατισσών της ανέβηκε από 39,2 έτη το 2022 σε 45,6 έτη πέρυσι. Την ίδια περίοδο η τιμή αυξήθηκε από 20.000 σε 30.000 δολάρια.
Η SAGA εμφανίζει λογότυπο του αμερικανικού FDA. Ο FDA εξηγεί ότι αυτό αντιστοιχεί σε απλή καταχώριση εγκατάστασης και όχι σε έγκριση.
Η επικεφαλής της SAGA δήλωσε ότι η κλινική δεν συλλέγει δεδομένα για την έκβαση των θεραπειών.
Στις Φιλιππίνες, κλινικές διαφήμιζαν «αναζωογόνηση ωαρίων» με ποσοστό γέννησης 60% ανά έμβρυο για γυναίκες άνω των 40. Οι σελίδες αυτές αφαιρέθηκαν.
Μετά τις ερωτήσεις του STAT, η IFG ανέστειλε τις νέες εγγραφές για MRT και αφαίρεσε το σχετικό περιεχόμενο από την ιστοσελίδα της. Τον χαρακτήρισε «προληπτική επικοινωνιακή απόφαση». Αρνήθηκε να δώσει πρόσφατα στοιχεία γεννήσεων ή ποσοστά επιτυχίας ανά ηλικία. Δήλωσε επίσης ότι δεν εγγυάται εγκυμοσύνη ή γέννηση.
Ενδεικτική είναι και η εμπειρία της Aimee Eyvazzadeh, γυναικολόγου αναπαραγωγής στην Καλιφόρνια. Σε τρία χρόνια παρέπεμψε περίπου 50 ασθενείς στην IFG και σε δύο κλινικές MRT. Όπως είπε στο STAT, δεν έχει ακόμη καμία ιστορία επιτυχίας.
Τι είναι η μιτοχονδριακή αντικατάσταση
Τα μιτοχόνδρια είναι μικρές δομές του κυττάρου που παράγουν ενέργεια. Έχουν δικό τους, πολύ μικρό γονιδίωμα, που κληρονομείται μόνο από τη μητέρα. Οι μεταλλάξεις σε αυτό το DNA προκαλούν σοβαρά και συχνά θανατηφόρα νοσήματα.
Η MRT λειτουργεί με δύο βασικές τεχνικές:
Μεταφορά μητρικής ατράκτου (MST): Τα χρωμοσώματα της μητέρας αφαιρούνται από το ωάριό της και μεταφέρονται σε ωάριο δότριας, από το οποίο έχουν αφαιρεθεί τα δικά της χρωμοσώματα. Στη συνέχεια γίνεται η γονιμοποίηση.
Μεταφορά προπυρήνων (PNT): Η ίδια ιδέα εφαρμόζεται μετά τη γονιμοποίηση.
Και στις δύο περιπτώσεις το έμβρυο έχει το πυρηνικό DNA των δύο γονέων, δηλαδή περίπου 20.000 γονίδια, και τα μιτοχόνδρια της δότριας, που αντιστοιχούν σε 37 γονίδια. Ο όρος «τριών γονέων» είναι λοιπόν παραπλανητικός. Η συνεισφορά της δότριας είναι μικρότερη από το 0,1% του γονιδιώματος.
Γιατί η λογική δεν ισχύει για τις μεγαλύτερες ηλικίες
Η εμπορική αφήγηση στηρίζεται στην ιδέα ότι τα ωάρια «γερνούν» επειδή «κουράζονται» τα μιτοχόνδριά τους. Αν τα αντικαταστήσουμε με νεότερα, η ποιότητα του ωαρίου θα βελτιωθεί.
Η βιολογία δείχνει κάτι άλλο. Η κύρια αιτία της μειωμένης γονιμότητας μετά τα 40 είναι η ανευπλοειδία, δηλαδή τα λάθη στον αριθμό των χρωμοσωμάτων. Οφείλεται κυρίως στη φθορά των μηχανισμών που κρατούν ενωμένα τα χρωμοσώματα μέσα στο ωάριο, και αυξάνεται απότομα με την ηλικία. Η MRT όμως μεταφέρει ακριβώς τα χρωμοσώματα της γυναίκας στο νέο ωάριο. Αν το πρόβλημα βρίσκεται εκεί, η μέθοδος το μεταφέρει μαζί τους.
Τα αδημοσίευτα δεδομένα του εμβρυολόγου Pavel Mazur από την ουκρανική κλινική Nadiya, που παρουσίασε το STAT, στηρίζουν αυτή την εξήγηση:
Πείραμα – Αποτέλεσμα
Μεταφορά προπυρήνων σε 19 γυναίκες 36–44 ετών – Ένα χρωμοσωμικά φυσιολογικό έμβρυο συνολικά
Ανάποδο πείραμα: πυρηνικό DNA νεαρής δότριας σε ωάριο μεγαλύτερης γυναίκας. Το 40% των εμβρύων έφτασε σε στάδιο εμφύτευσης. Από αυτά, το 70% ήταν χρωμοσωμικά φυσιολογικά
Όταν παραμένουν τα «παλιά» χρωμοσώματα, το αποτέλεσμα είναι κακό. Όταν παραμένουν τα «παλιά» μιτοχόνδρια, το αποτέλεσμα είναι καλό. Σύμφωνα με αυτά τα στοιχεία, το πρόβλημα βρίσκεται στον πυρήνα. Από τα δέκα παιδιά που γεννήθηκαν με τη μέθοδο στη Nadiya, τα εννέα είχαν μητέρες 35 ετών ή νεότερες.
Τα δεδομένα αυτά δεν έχουν περάσει από ανεξάρτητη αξιολόγηση. Περιοδικά απέρριψαν τη δημοσίευση επειδή έλειπαν η συναίνεση των ασθενών και η έγκριση επιτροπής δεοντολογίας. Συμφωνούν όμως με όσα λένε ειδικοί όπως η Mary Herbert (Πανεπιστήμιο Monash), μία από τους πρωτοπόρους της μεθόδου. Η Herbert θεωρεί ότι οι άμεσες ενδείξεις πως τα μιτοχόνδρια ευθύνονται για τη γήρανση του ωαρίου είναι ελάχιστες.
Τι λένε τα δημοσιευμένα δεδομένα
Η ελληνική πιλοτική μελέτη (2023). Η πιο σοβαρή μελέτη για τη χρήση της MRT στην υπογονιμότητα έγινε στην Αθήνα, στο Institute of Life του ΙΑΣΩ, σε συνεργασία με την ισπανική Embryotools. Δημοσιεύθηκε στο Fertility and Sterility. Περιέλαβε 25 ζευγάρια με 3 έως 11 αποτυχημένες εξωσωματικές και καμία προηγούμενη εγκυμοσύνη. Όλες οι γυναίκες ήταν κάτω των 40.
Έγιναν 28 κύκλοι μεταφοράς ατράκτου και 19 εμβρυομεταφορές. Γεννήθηκαν 6 παιδιά, που αντιστοιχεί σε περίπου 32% ανά εμβρυομεταφορά.
Σύμφωνα με το STAT, τα συμπληρωματικά δεδομένα δείχνουν ότι στις γυναίκες 39 ετών το ποσοστό ήταν κάτω από 10%.
Δεν υπήρχε ομάδα ελέγχου. Δεν μπορούμε επομένως να ξέρουμε πόσες από αυτές τις γυναίκες θα είχαν μείνει έγκυες και με μια νέα κλασική εξωσωματική.
Οι ίδιοι οι συγγραφείς τη χαρακτήρισαν πιλοτική, με περιορισμένο μέγεθος και εύρος.
Άλλα αποτελέσματα που κυκλοφορούν
Οι ισχυρισμοί για υψηλά ποσοστά σε μεγαλύτερες ηλικίες βασίζονται σε πηγές πολύ χαμηλότερης αξιοπιστίας:
Δημοσίευση στο Journal of Reproduction, περιοδικό που δεν είναι καταχωρισμένο στις μεγάλες επιστημονικές βάσεις δεδομένων, ανέφερε μέσο ποσοστό γέννησης 48,3% σε 27 ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας. Για τις γυναίκες άνω των 42 το ποσοστό ήταν 33%. Το άρθρο έγινε δεκτό σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες. Μέλος της συντακτικής επιτροπής ήταν σύμβουλος της IFG, και δίπλα στο άρθρο δημοσιευόταν διαφήμιση της τράπεζας ωαρίων που προμηθεύει την IFG.
Συνεδριακή περίληψη στην ESHRE το 2025 ανέφερε ποσοστό γέννησης πάνω από 40% σε 66 ασθενείς με μέση ηλικία 39 ετών. Δεν έδινε κατανομή ανά ηλικία ούτε ανά κύκλο.
Το μέτρο σύγκρισης. Σε μεγάλη μελέτη εξωσωματικής, το ποσοστό γέννησης ανά εμβρυομεταφορά για γυναίκες 45 ετών και άνω ήταν 4,4%. Ένα ποσοστό 33% ή 54% σε αυτή την ηλικία θα ήταν επαναστατικό. Ένα τόσο σημαντικό εύρημα θα έπρεπε να έχει δημοσιευθεί σε μεγάλο περιοδικό με πλήρη δεδομένα, και όχι να εμφανίζεται σε διαφημιστική σελίδα.
Ο κίνδυνος που σπάνια αναφέρεται: η «επαναφορά»
Η μεταφορά δεν είναι ποτέ τέλεια. Μια μικρή ποσότητα μητρικών μιτοχονδρίων μεταφέρεται μαζί με τα χρωμοσώματα. Σε ορισμένα έμβρυα, αυτή η μικρή ποσότητα πολλαπλασιάζεται και τελικά επικρατεί. Το φαινόμενο λέγεται επαναφορά (reversion).
Στην ελληνική μελέτη, σε ένα παιδί τα μητρικά μιτοχόνδρια έφτασαν στο 30%–60% κατά τη γέννηση, ενώ στο έμβρυο ήταν λιγότερο από 1%.
Στο πρόγραμμα του Newcastle, στα οκτώ παιδιά που ανακοινώθηκαν το 2025 στο NEJM, βρέθηκαν χαμηλά επίπεδα επαναφοράς σε τρία παιδιά (5%–16%). Κανένα δεν είχε ενδείξεις νόσου.
Στην κλινική Nadiya, δύο από τα έξι παιδιά που ελέγχθηκαν είχαν επαναφορά, ένα από αυτά σε ποσοστό έως 72%. Τα στοιχεία δεν έχουν δημοσιευθεί.
Στην υπογονιμότητα, η επαναφορά δεν σημαίνει απαραίτητα νόσο, γιατί τα μητρικά μιτοχόνδρια είναι υγιή. Δείχνει όμως ότι η τεχνική δεν ελέγχεται πλήρως. Επιπλέον, η μακροχρόνια επίδραση του συνδυασμού πυρηνικού DNA από ένα άτομο με μιτοχονδριακό DNA από άλλο δεν είναι γνωστή. Πειράματα σε ποντίκια έχουν δείξει διαταραχές στη συμπεριφορά και στις γνωστικές λειτουργίες. Ο βιοηθικός JeffreyKahn (JohnsHopkins) εκτιμά ότι για να αξιολογηθεί η ασφάλεια θα χρειαστούν πάνω από 20 χρόνια παρακολούθησης των παιδιών. Ουσιαστικά, όπως λέει, οι ασθενείς πληρώνουν για να γίνουν πειραματόζωα.
Το ρυθμιστικό κενό
Ηνωμένο Βασίλειο (HFEA): Επιτρέπεται μόνο για την πρόληψη σοβαρού μιτοχονδριακού νοσήματος, με έγκριση για κάθε περίπτωση χωριστά. Μόνο μία αδειοδοτημένη μονάδα (Newcastle). Όχι για υπογονιμότητα.
ΗΠΑ: Διάταξη του Κογκρέσου από το 2015 απαγορεύει στον FDA να εξετάζει αιτήσεις για κλινικές δοκιμές. Στην πράξη η μέθοδος απαγορεύεται.
Αυστραλία: Προετοιμάζεται κλινική δοκιμή μόνο για την πρόληψη μιτοχονδριακών νοσημάτων.
ESHRE (συστάσεις 2023): Πειραματική μέθοδος, με ανεπαρκή στοιχεία για όφελος και ασφάλεια. Δεν συνιστάται για τη βελτίωση της ποιότητας των ωαρίων. Μόνο σε ερευνητικά πρωτόκολλα, με μακροχρόνια παρακολούθηση των παιδιών.
Αλβανία, Ουκρανία, Μπαχάμες, Φιλιππίνες: Χαλαρό νομικό πλαίσιο, που επιτρέπει την εμπορική χρήση.
Η αγορά λειτουργεί λοιπόν όπως συνήθως ο ιατρικός τουρισμός. Η διαφήμιση γίνεται σε χώρες με αυστηρούς κανόνες και η θεραπεία σε χώρες χωρίς κανόνες. Η παρακολούθηση της εγκυμοσύνης και του παιδιού μένει στο σύστημα υγείας της χώρας όπου επιστρέφει η ασθενής.
Υπάρχει θέση για τη μέθοδο στην υπογονιμότητα;
Ίσως ναι, αλλά όχι με τον τρόπο που πωλείται σήμερα. Σε δεύτερο άρθρο του (3 Νοεμβρίου), το STAT καταγράφει μια μετατόπιση στην επιστημονική κοινότητα. Αρκετοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι ελεγχόμενες κλινικές δοκιμές σε συγκεκριμένες, σοβαρές μορφές υπογονιμότητας μπορεί να είναι ο πιο ηθικός τρόπος για να αναπτυχθεί η μέθοδος.
Στη Γάνδη, η ομάδα των Dominic Stoop και Björn Heindryckx σχεδιάζει δοκιμή με τρεις ομάδες των επτά ασθενών η καθεμία: μιτοχονδριακό νόσημα, αναστολή ωρίμανσης ωαρίου ή εμβρύου (OZEMA) και μεγάλη αναπαραγωγική ηλικία. Οι βελγικές αρχές έχουν εγκρίνει μόνο τις δύο πρώτες ομάδες.
Ο BertSmeets (Μάαστριχτ) προτείνει σταδιακή προσέγγιση. Πρώτα να προσδιοριστεί ποιες μορφές υπογονιμότητας οφείλονται πράγματι στο κυτταρόπλασμα του ωαρίου, και μετά να γίνουν πιλοτικές μελέτες σε αυτές τις ομάδες.
Η επιστήμη, δηλαδή, ψάχνει ακόμη σε ποιες ασθενείς θα μπορούσε η μέθοδος να βοηθήσει. Η αγορά έχει ήδη επιλέξει τις μεγαλύτερες ηλικίες, που φαίνεται να είναι η λιγότερο κατάλληλη ομάδα.
Η ελληνική διάσταση
Η Ελλάδα έχει ιδιαίτερη θέση στην ιστορία της μεθόδου. Εδώ έγινε η πρώτη κλινική μελέτη μεταφοράς ατράκτου για υπογονιμότητα, με καταχωρισμένο πρωτόκολλο (ISRCTN11455145) και δημοσίευση σε έγκυρο περιοδικό. Η μελέτη αυτή έγινε με ερευνητικό πρωτόκολλο, όπως συνιστά η ESHRE, και πρέπει να ξεχωρίζει από την εμπορική πρακτική που περιγράφει το STAT.
Ο έλεγχός μας δεν εντόπισε διαφημίσεις της SAGA ή της IFG που να απευθύνονται σε Ελληνίδες ούτε παραπομπές από Έλληνες συνεργάτες. Δεν υπάρχει λοιπόν βάση να αποδοθούν οι πρακτικές αυτές σε ελληνικές μονάδες.
Η αγορά όμως είναι διεθνής και βρίσκεται σε απόσταση ενός κλικ. Οι Ελληνίδες ασθενείς με επαναλαμβανόμενες αποτυχίες μπορούν να βρουν αυτές τις προσφορές στο διαδίκτυο, σε ομάδες ασθενών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή μέσω ξένων μεσαζόντων. Η Αλβανία, όπου γίνονται οι περισσότερες θεραπείες της IFG, είναι γειτονική χώρα.
Αν παρόλα αυτά ένα ζευγάρι κάνει αυτή την επιλογή θα πρέπει πριν από οποιαδήποτε πληρωμή να ζητήσει γραπτώς:
Ποσοστό γέννησης ζώντος νεογνού, και όχι «ποσοστό εγκυμοσύνης», ανά κύκλο που ξεκινά, για γυναίκες της ίδιας ηλικίας και με παρόμοιο ιστορικό.
Από πού προέρχεται ο αριθμός: δημοσίευση με ανεξάρτητη αξιολόγηση, πόσες ασθενείς περιλαμβάνει, και αν υπήρχε σύγκριση με κλασική εξωσωματική.
Συνολικό κόστος: φάρμακα, ωάρια δότριας, γενετικός έλεγχος, ταξίδια, επαναλήψεις.
Όροι επιστροφής χρημάτων αν δεν προκύψει βιώσιμο έμβρυο.
Ποια αρχή εποπτεύει την κλινική και πού υποβάλλεται καταγγελία.
Ποιος παρακολουθεί την εγκυμοσύνη και το παιδί μακροχρόνια, και αν υπάρχει σχέδιο ελέγχου για επαναφορά.
Ποιες είναι οι εναλλακτικές: η δωρεά ωαρίων έχει σε μεγάλη ηλικία πολύ υψηλότερες, καλά τεκμηριωμένες πιθανότητες.
Αν σε αυτές τις ερωτήσεις οι απαντήσεις είναι αόριστες, ενώ η πρόσκληση για θεραπεία είναι άμεση και ενθουσιώδης, η ανησυχία είναι δικαιολογημένη.
Για τους επαγγελματίες υγείας
Οι γυναικολόγοι και οι ειδικοί αναπαραγωγής είναι συχνά οι πρώτοι στους οποίους μια ασθενής θα δείξει μια τέτοια διαφήμιση. Είναι χρήσιμο να έχουν έτοιμα τρία πράγματα:
Τον βιολογικό μηχανισμό: η ανευπλοειδία λόγω ηλικίας οφείλεται στα χρωμοσώματα, και η MRT μεταφέρει τα χρωμοσώματα.
Τα πραγματικά δεδομένα: η μόνη σοβαρή μελέτη αφορούσε γυναίκες κάτω των 40, χωρίς ομάδα ελέγχου.
Τη θέση της ESHRE: η μέθοδος δεν συνιστάται εκτός ερευνητικών πρωτοκόλλων.
Χρειάζεται επίσης ετοιμότητα για ασθενείς που επιστρέφουν έγκυες μετά από MRT στο εξωτερικό. Αυτές οι εγκυμοσύνες και τα παιδιά που θα γεννηθούν θα χρειαστούν παρακολούθηση που σήμερα δεν προβλέπεται από κανένα πρωτόκολλο.
Ποιο είναι το συμπέρασμα
Η διαπίστωση απάτης απαιτεί συγκεκριμένες αποδείξεις, και αυτό το ζήτημα δεν το κρίνει το ρεπορτάζ. Για να συζητηθεί όμως η πιθανή εκμετάλλευση δεν χρειάζεται να περιμένουμε τέτοια διαπίστωση. Αρκεί να συγκρίνουμε τρία πράγματα: τι υπόσχονται οι πάροχοι, τι γνωρίζει πραγματικά η επιστήμη και τι καταλαβαίνει η γυναίκα που πληρώνει.
Σήμερα αυτά τα τρία απέχουν πολύ μεταξύ τους. Μια πειραματική τεχνική, που δεν έχει αποδειχθεί αποτελεσματική για τη μεγάλη αναπαραγωγική ηλικία, πωλείται ακριβώς και ακριβά σε αυτές τις γυναίκες.
Η επιθυμία για ένα παιδί δεν πρέπει να γίνεται το επιχείρημα για να παρακάμπτονται αυτά τα ερωτήματα.