Κάθε χρόνο, με την έναρξη των πανελλαδικών εξετάσεων, ανεβαίνει η ένταση σε χιλιάδες οικογένειες στη χώρα μας. Το άγχος δεν αφορά αποκλειστικά τους υποψηφίους. Συχνά είναι το ίδιο -αν όχι περισσότερο- και για τους γονείς.
Αυτή η συμπεριφορά είναι καθοριστική, όπως εξηγεί η Παιδοψυχίατρος – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια, Επιστημονική Συνεργάτης Παίδων ΜΗΤΕΡΑ, Φρίντα Κωνσταντοπούλου: Η στάση των γονέων διαμορφώνει τον τρόπο που το παιδί βιώνει όχι μόνο τις πανελλήνιες, αλλά κάθε δυσκολία στη ζωή του.
«Όταν η οικογένεια το ζει δραματικά, προφανώς και το παιδί θα το βιώσει δραματικά», τονίζει η ειδικός και προσθέτει «Η ρίζα του προβλήματος δεν βρίσκεται στα 17 ή 18 χρόνια, αλλά πολύ πιο πίσω, στην προσχολική ηλικία, όταν το παιδί κάνει τα πρώτα του βήματα και γνωρίζει την πρώτη ματαίωση. Η τάση πολλών γονέων να προστατεύουν τα παιδιά από κάθε αρνητικό συναίσθημα, να μην αφήνουν να τιμωρηθούν όταν χρειαστεί, να τα κρατούν σε μια «γυάλα», δημιουργεί νέους που δεν έχουν αναπτύξει τα εφόδια να αντέξουν την αποτυχία.
Το σύμπτωμα αυτό φαίνεται ακόμα και στο ιατρείο. Γονείς που αδυνατούν να δεχτούν ένα αρνητικό σχόλιο για το παιδί τους, που εκφράζουν θυμό, που θεωρούν ότι το δικό τους παιδί “δεν μπορεί να κάνει ποτέ λάθος”. Αυτή η συμπεριφορά έχει, αντίκτυπο και στην κοινωνία ευρύτερα, ενώ οι εκπαιδευτικοί αποφεύγουν πια να κάνουν παρατηρήσεις από φόβο για την αντίδραση των γονέων», επισημαίνει η κ. Κωνσταντοπούλου.
Παρουσία χωρίς πίεση
Ποιο είναι το ζητούμενο λοιπόν από έναν γονέα; Να στηρίζει, αλλά να αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο της αποτυχίας. Να διαβεβαιώνει το παιδί ότι θα είναι δίπλα του ό,τι κι αν συμβεί. Και κυρίως, να μην διαβάζει μαζί του. Έτσι δεν ωριμάζουν τα παιδιά γιατί ωρίμανση σημαίνει να αναλαμβάνεις τις ευθύνες σου, να προσπαθείς για τους δικούς σου στόχους.
Εξίσου σημαντικό είναι το μήνυμα που μεταδίδουν οι γονείς για το τι αντιπροσωπεύουν οι πανελλήνιες. Δεν είναι όλη η ζωή του παιδιού. Είναι μια από τις πρώτες σοβαρές δοκιμασίες, μια διαδικασία ωρίμανσης που, αν γίνει σωστά, μαθαίνει στον νέο άνθρωπο να θέτει στόχους και να αγωνίζεται για αυτούς, ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα.
Όταν το άγχος γίνεται κίνδυνος – Τι να προσέχουν οι γονείς
Μια ερώτηση που απασχολεί πολλούς γονείς είναι αν το άγχος των εξετάσεων μπορεί να οδηγήσει ένα παιδί σε ακραίες καταστάσεις. Η κ. Κωνσταντοπούλου είναι σαφής: «Όταν ένας έφηβος φτάνει σε σημείο αυτοτραυματισμού ή χειρότερα, υπάρχει ψυχοπαθολογικό υπόβαθρο. Οι πανελλήνιες μπορεί να αποτελούν αφορμή, αλλά δεν είναι η αιτία. Ένα παιδί χωρίς υποκείμενη ψυχοπαθολογία δεν θα φτάσει εκεί, όσο μεγάλη κι αν είναι η πίεση».
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να εφησυχάζουν. Αντίθετα, πρέπει να γνωρίζουν τα σημάδια που χρήζουν προσοχής: απομόνωση από παρέες και οικογένεια, διαταραχές στον ύπνο, έντονες και δυσανάλογες εκρήξεις θυμού, εκνευρισμός που δεν κοπάζει, και καταθλιπτικά συμπτώματα. Μια θλίψη που φαίνεται στα μάτια ή εκφράζεται μέσα από συνεχείς καβγάδες με τους οικείους πρέπει να ανησυχήσει τους γονείς. Το τελευταίο μπορεί να μπερδευτεί με τη φυσιολογική εφηβική αντιδραστικότητα. Η διαφορά βρίσκεται στην ένταση, τη διάρκεια και τη συχνότητα.
Εξίσου ανησυχητικό σημάδι είναι η κοινωνική απομόνωση. «Ένας έφηβος που δεν έχει φίλους πρέπει να διερευνάται», τονίζει η ειδικός και προσθέτει « Ένα παιδί που διαβάζει από το πρωί ως το βράδυ και παίρνει άριστα, αλλά δεν έχει κανέναν να μιλήσει, δεν έχει ισορροπία. Η σχολική επίδοση δεν αρκεί ως μέτρο ψυχικής υγείας».
Το κλειδί είναι η επικοινωνία
Τι πρέπει να κάνει ένας γονέας όταν το παιδί του αντιδρά, κλείνεται, αρνείται να μιλήσει; Η απάντηση είναι «να μην υποχωρεί». «Οι γονείς πρέπει να δηλώνουν συνεχώς την παρουσία και τη στήριξή τους, ακόμα και όταν το παιδί αντιδρά», τονίζει η κ. Κωνσταντοπούλου.
Η επιμονή στη σύνδεση, χωρίς πίεση και κατηγορίες, είναι αυτή που κάποια στιγμή “ξεκλειδώνει” τον έφηβο. Ο κίνδυνος είναι να υποχωρήσουν οι γονείς από άγνοια ή φόβο και να βρεθούν προ τετελεσμένων. Αν η δυσλειτουργία γίνει καθημερινότητα, τότε η επόμενη κίνηση είναι η αναζήτηση ειδικού.
Πρακτικές συμβουλές για τις μέρες των εξετάσεων
Όπως εξηγεί, «είναι πολύ σημαντικό ένα οργανωμένο πρόγραμμα, αλλά σε καμία περίπτωση εξαντλητικό». Τα δύο τελευταία χρόνια, τα παιδιά έχουν χτίσει την προετοιμασία τους, και την τελευταία εβδομάδα πριν από τις εξετάσεις το ζητούμενο δεν είναι η εντατικοποίηση αλλά η σταδιακή χαλάρωση και η ψυχολογική προετοιμασία. Μια ελαφριά επαφή με την ύλη αρκεί.
Ο ύπνος είναι αδιαπραγμάτευτος. «Είναι φάρμακο», λέει χαρακτηριστικά. «Ένας ξεκούραστος εγκέφαλος αποδίδει πολύ περισσότερο από έναν κουρασμένο που έχει διαβάσει περισσότερες ώρες».
Πολύ βοηθητική μπορεί να είναι και η καθημερινή ήπια άσκηση, κατά προτίμηση στη φύση. Το μάτι χρειάζεται να “ταξιδέψει” μακριά, αφού έχει παραμείνει για μεγάλο χρονικό διάστημα καρφωμένο σε κοντινές αποστάσεις (βιβλία, οθόνες, σημειώσεις). Το διάλειμμα δεν μπορεί να είναι μετάβαση από το βιβλίο στο κινητό. Οι οθόνες φέρνουν και έναν επιπλέον κίνδυνο: τα παιδιά εκτίθενται στο άγχος των συμμαθητών τους, συγκρίνουν την προετοιμασία τους, αναστατώνονται.
Η διατροφή παίζει επίσης ρόλο. Ισορροπημένα γεύματα, χωρίς υπερβολές, βοηθούν τον οργανισμό να λειτουργεί σταθερά.
Κάτι που συχνά υποτιμάται είναι η νοοτροπία με την οποία μπαίνει το παιδί στην αίθουσα. «Το 50% είναι η δουλειά που έχουν κάνει και το άλλο 50% είναι το πώς το σκέφτονται», επισημαίνει η κ. Κωνσταντοπούλου. Η αρνητική σκέψη την τελευταία στιγμή μπορεί να ακυρώσει προσπάθεια μηνών. Ο ρόλος του γονέα εδώ είναι να ενθαρρύνει, χωρίς να εγγυάται αποτελέσματα. Να θυμίζει στο παιδί ότι έχει δουλέψει και ότι αξίζει να εμπιστευτεί τον εαυτό του.
Τέλος, και ίσως το πιο δύσκολο είναι, να μην κάθονται οι γονείς «από πάνω» να διαβάζουν μαζί τους. Η ωρίμανση σημαίνει ακριβώς αυτό: το παιδί αναλαμβάνει τις ευθύνες του και προσπαθεί για τους δικούς του στόχους.
Σε περίπτωση αποτυχίας
Το μήνυμα σε περίπτωση αποτυχίας είναι ξεκάθαρο: «Δεν είναι το τέλος κόσμου». Υπάρχουν επαγγελματικά λύκεια, ΙΕΚ, ιδιωτικές σχολές. «Δεν θέλουμε άλλους δυστυχισμένους επιστήμονες. Θέλουμε ευτυχισμένους ανθρώπους», τονίζει η ειδικός.
Και αν το παιδί στεναχωρηθεί; «Θα στεναχωρηθεί. Και αυτό είναι φυσιολογικό. Το μόνο που μπορεί να κάνει ένας γονέας είναι να εκφράσει την υπερηφάνεια του για την προσπάθεια, να σταθεί δίπλα του και να το βοηθήσει να σηκώσει το κεφάλι και να προχωρήσει. Αυτή, τελικά, είναι η πιο σημαντική προετοιμασία. Όχι μόνο για τις πανελλήνιες, αλλά για τη ζωή», καταλήγει η κ. Κωνσταντοπούλου.