Πώς κρίνεται η αξία ενός φαρμάκου που απευθύνεται σε μερικές δεκάδες ανθρώπους, ή ακόμη και σε λίγους, με τα ίδια εργαλεία που έχουν σχεδιαστεί για νοσήματα που αφορούν χιλιάδες; Το ερώτημα αυτό βρίσκεται στο επίκεντρο των προτάσεων της Ένωσης Σπανίων Ασθενών Ελλάδος (Ε.Σ.Α.Ε.) για το νέο πλαίσιο Αξιολόγησης Τεχνολογιών Υγείας (HTA) και για το Ταμείο Καινοτομίας. Η οργάνωση χαιρετίζει τη μεταρρύθμιση, αλλά προειδοποιεί: αν η σπανιότητα μετατραπεί σε μειονέκτημα μέσα στο ίδιο το σύστημα, θα γίνει εμπόδιο πρόσβασης στην καινοτομία.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Ένα νέο πλαίσιο, ένα κρίσιμο ερώτημα
Η Ε.Σ.Α.Ε. θεωρεί σημαντικά βήματα τη δημιουργία ενός πιο οργανωμένου και διαφανούς συστήματος, τη σύνδεσή του με το νέο ευρωπαϊκό HTA και τη δυνατότητα ταχύτερης πρόσβασης σε πραγματικά καινοτόμες θεραπείες. Επισημαίνει όμως ότι οι σπάνιες παθήσεις έχουν χαρακτηριστικά που δυσκολεύουν την τεκμηρίωση: μικροί και συχνά ετερογενείς πληθυσμοί, περιορισμένα δεδομένα φυσικής ιστορίας, δυσκολία διεξαγωγής μεγάλων τυχαιοποιημένων μελετών και, συχνά, απουσία κατάλληλου συγκριτή. Η απάντηση, κατά την Ένωση, δεν είναι η χαλάρωση της αξιολόγησης αλλά η αναλογικότητα.
Από το «μεγάλο» στο «κλινικά σημαντικό» αποτέλεσμα
Ένα από τα βασικά αιτήματα αφορά την απαίτηση για «μεγάλο θεραπευτικό αποτέλεσμα». Η Ε.Σ.Α.Ε. υποστηρίζει ότι σε προοδευτικές και μη αναστρέψιμες νόσους η επιτυχία δεν είναι πάντα θεαματική βελτίωση. Μπορεί να σημαίνει ότι ένα παιδί διατηρεί τη βάδιση για περισσότερα χρόνια, ότι ένας ασθενής κρατά την ικανότητα κατάποσης ή ομιλίας, ότι επιβραδύνεται η έκπτωση της αναπνευστικής ή της καρδιακής λειτουργίας ή ότι η νόσος σταθεροποιείται. Γι’ αυτό προτείνει την αντικατάσταση του όρου με το «κλινικά σημαντικό θεραπευτικό αποτέλεσμα», αξιολογημένο σε σχέση με τη φυσική ιστορία της νόσου, τη σοβαρότητά της, την ακάλυπτη ανάγκη και τις εκβάσεις που μετρούν πραγματικά για την αυτονομία και την ποιότητα ζωής. Όπως σημειώνει, δεν ζητείται χαμηλότερος πήχης, αλλά ο κατάλληλος για τη συγκεκριμένη νόσο.
Ποιος κρίνει τι είναι σημαντικό;
Σε πολλές υπερσπάνιες παθήσεις, ακόμη και ένας έμπειρος ιατρός της σχετικής ειδικότητας μπορεί να μην έχει δει ποτέ ασθενή με τη συγκεκριμένη νόσο. Η Ε.Σ.Α.Ε. ζητά λοιπόν η συμμετοχή κλινικού εμπειρογνώμονα με εξειδίκευση στη νόσο να είναι προβλεπόμενο μέρος της διαδικασίας και όχι θέμα διακριτικής ευχέρειας της Επιτροπής. Προτείνει να αξιοποιούνται τα Κέντρα Εμπειρογνωμοσύνης και τα Ευρωπαϊκά Δίκτυα Αναφοράς (ERNs).
Ο ασθενής ως εμπειρογνώμονας
Η ίδια λογική ισχύει και για τους ασθενείς. Ο ασθενής και ο φροντιστής γνωρίζουν ποια συμπτώματα βαραίνουν την καθημερινότητα, τι σημαίνει πραγματική επιδείνωση και ποια αβεβαιότητα είναι αποδεκτή όταν η εναλλακτική είναι η μη αναστρέψιμη εξέλιξη. Η Ένωση ζητά υποχρεωτική και έγκαιρη συμμετοχή εκπαιδευμένου εκπροσώπου ασθενών, ιδίως κατά τον καθορισμό του PICO, των συγκριτικών θεραπειών και των εκβάσεων. Επικαλείται το ευρωπαϊκό πλαίσιο HTA, που προβλέπει τη συμμετοχή ασθενών, φροντιστών και κλινικών εμπειρογνωμόνων στις Κοινές Κλινικές Αξιολογήσεις (JCA) και στις Κοινές Επιστημονικές Διαβουλεύσεις (JSC) ήδη από το στάδιο του καθορισμού του πεδίου αξιολόγησης. Σύμφωνα με την Ε.Σ.Α.Ε., η πρακτική αυτή δεν είναι θεωρητική: εκπαιδευμένοι εκπρόσωποι της Κοινότητας συμμετείχαν ήδη στις πρώτες ευρωπαϊκές πιλοτικές αξιολογήσεις προηγμένων θεραπειών (ATMPs), στην πιλοτική εφαρμογή του ελληνικού HTA, στις JCA και σε διαδικασίες επιστημονικής συμβουλευτικής του EMA.
Το παράδοξο των συγκρούσεων συμφερόντων
Η ανεξαρτησία παραμένει αδιαπραγμάτευτη. Στις σπάνιες παθήσεις όμως, όσο μεγαλύτερη η εξειδίκευση ενός ειδικού, τόσο πιθανότερο είναι να έχει συμμετάσχει σε κλινικές δοκιμές, μητρώα ή προγράμματα ανάπτυξης θεραπειών. Ένας απόλυτος κανόνας αποκλεισμού κινδυνεύει έτσι να αποκλείσει όσους γνωρίζουν καλύτερα τη νόσο. Η Ε.Σ.Α.Ε. επικαλείται το άρθρο 7 παρ. 3 του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2024/2745, που προβλέπει εξαίρεση όταν δεν υπάρχουν διαθέσιμοι εμπειρογνώμονες χωρίς σύγκρουση συμφερόντων και αναφέρει ρητά ως παράδειγμα τις σπάνιες παθήσεις. Ζητά αντίστοιχη ρύθμιση στην ελληνική νομοθεσία: διαφανής δήλωση συμφερόντων, αξιολόγηση της βαρύτητάς τους και κατάλληλοι περιορισμοί, χωρίς αυτόματο αποκλεισμό του μοναδικού διαθέσιμου εμπειρογνώμονα.
Ακάλυπτη ανάγκη και θεραπευτικός πληθυσμός
Δύο ακόμη σημεία αφορούν τους ορισμούς. Πρώτον, η ύπαρξη αποζημιούμενης θεραπείας δεν σημαίνει ότι η ανάγκη έχει καλυφθεί, αφού ένα φάρμακο μπορεί να μην ταιριάζει σε συγκεκριμένο γονότυπο, στάδιο ή ασθενή. Δεύτερον, ως «πληθυσμός» πρέπει να λογίζεται ο θεραπευτικός πληθυσμός της εγκεκριμένης ένδειξης και όχι το σύνολο των ασθενών με τη γενική διάγνωση. Η ιατρική ακριβείας και οι γονιδιακές ή RNA θεραπείες απευθύνονται συχνά σε μικρούς υποπληθυσμούς. Αν το κριτήριο είναι η «πλειοψηφία» των ασθενών, οι πιο στοχευμένες θεραπείες κινδυνεύουν να αποκλειστούν ακριβώς επειδή είναι στοχευμένες.
Ταμείο Καινοτομίας με ευελιξία
Η Ε.Σ.Α.Ε. θεωρεί θετική τη συμμετοχή των Κέντρων Εμπειρογνωμοσύνης στο Ταμείο Καινοτομίας, ζητά όμως δικλείδα ευελιξίας. Η καινοτομία δεν εμφανίζεται μία φορά τον χρόνο, και για έναν ασθενή με προοδευτική νόσο η αναμονή του επόμενου ετήσιου κύκλου μπορεί να σημαίνει απώλεια λειτουργίας που δεν ανακτάται. Προτείνει εξαιρετική οδό ένταξης στο Horizon Scanning και εξέτασης μέσα στη χρονιά, ιδίως για ορφανά φάρμακα με υψηλή ακάλυπτη ανάγκη, και οργανωμένη υποβολή τεκμηρίωσης από τους ασθενείς (Patient Evidence Submission).
Αναλογικότητα, όχι εξαίρεση
Η Ε.Σ.Α.Ε. τονίζει ότι δεν ζητά προνομιακή μεταχείριση ούτε λιγότερο αυστηρή αξιολόγηση, αλλά επιστημονικά κατάλληλη αξιολόγηση και ισότιμη πρόσβαση. Όπως λέει, στις σπάνιες παθήσεις η ευελιξία και η αναλογικότητα δεν αποτελούν εξαίρεση από τους κανόνες. Είναι η προϋπόθεση για να λειτουργήσουν οι κανόνες δίκαια.
