Ο καπνός μιας πυρκαγιάς δεν σταματά εκεί όπου καίγονται τα δέντρα. Μπορεί να ταξιδέψει χιλιάδες χιλιόμετρα και να φτάσει σε πόλεις που δεν είδαν ποτέ φλόγα. Μπορεί επίσης να βρίσκεται στον αέρα που αναπνέουμε ακόμη κι όταν δεν τον βλέπουμε.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Μια μεγάλη νέα αμερικανική μελέτη εξετάζει τι σημαίνει αυτό για μια εγκυμονούσα και για το παιδί που κυοφορεί. Τα ευρήματα* δεν αποτελούν λόγο πανικού, αλλά αξίζει να τα γνωρίζει κάθε μέλλουσα μητέρα, όπως και κάθε επαγγελματίας υγείας που τη φροντίζει.
Τι διαπίστωσαν οι ερευνητές
Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο JAMA Pediatrics** και περιέλαβε 893.212 ζευγάρια μητέρας και παιδιού που ήταν εγγεγραμμένα στο Medicaid, με παιδιά που γεννήθηκαν μεταξύ 2007 και 2014. Το Medicaid είναι το αμερικανικό πρόγραμμα υγειονομικής περίθαλψης για άτομα με χαμηλότερο εισόδημα, που λειτουργεί από κοινού με τις πολιτείες. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, η έκθεση στον καπνό πυρκαγιών κατά την εγκυμοσύνη, ιδίως στο δεύτερο και στο τρίτο τρίμηνο, συνδέθηκε με υψηλότερο κίνδυνο διάγνωσης αυτισμού στα παιδιά.
Οι ερευνητές εκτίμησαν τη συγκέντρωση καπνού ανά εβδομάδα για τον ταχυδρομικό κώδικα της κατοικίας κάθε μητέρας. Εστίασαν στα εισπνεύσιμα σωματίδια διαμέτρου 2,5 μικρομέτρων ή μικρότερης, τα λεγόμενα PM2.5. Είναι τόσο μικρά που, όπως σημειώνεται σε άλλη πρόσφατη μελέτη, έχουν διάμετρο περίπου 30 φορές μικρότερη από μια ανθρώπινη τρίχα. Διαπιστώθηκε ότι κάθε αύξηση κατά 0,75 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο στη μέση συγκέντρωση των σωματιδίων από πυρκαγιές κατά τη διάρκεια της κύησης συνδεόταν με 30% υψηλότερο κίνδυνο διάγνωσης αυτισμού έως την ηλικία των 8 ετών. Η ρύπανση από λεπτά σωματίδια άλλης προέλευσης συνδεόταν και αυτή με αύξηση του κινδύνου, αλλά μικρότερη.
Πότε φαίνεται να μετράει περισσότερο η έκθεση
Η σύνδεση ήταν ισχυρότερη για εκθέσεις μετά την 15η εβδομάδα της κύησης. Η επικεφαλής της μελέτης, επιδημιολόγος Στεφανία Παπαθεοδώρου της Σχολής Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου Rutgers στο Νιου Τζέρσεϊ, τονίζει ότι η εγκεφαλική ανάπτυξη συνεχίζεται σε όλη την εγκυμοσύνη. Κατά τα λεγόμενά της, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από ταχεία ανάπτυξη του εγκεφάλου και οι περιβαλλοντικές εκθέσεις μπορεί να παρεμβαίνουν σε σημαντικές αναπτυξιακές διεργασίες. Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι το μέσο και το τελευταίο διάστημα της κύησης ίσως είναι ιδιαίτερα κρίσιμα. Η μελέτη εξέτασε και τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής, όμως δεν βρήκε σύνδεση μεταξύ της προγεννητικής έκθεσης σε λεπτά σωματίδια από καπνό πυρκαγιών και της διαταραχής αυτής.
Γιατί ο καπνός των πυρκαγιών είναι πιο επικίνδυνος
Ο καπνός από πυρκαγιές θεωρείται πιο τοξικός από την «κανονική» ατμοσφαιρική ρύπανση. Μπορεί να παραμένει στον αέρα για εβδομάδες και να διανύει τεράστιες αποστάσεις. Τα σωματίδιά του διεισδύουν βαθιά στους πνεύμονες και συμβάλλουν σε φλεγμονή*** σε ολόκληρο τον οργανισμό. «Η έκθεση μπορεί να συμβαίνει ακόμη και όταν ο καπνός δεν είναι ορατός», σημειώνει η Παπαθεοδώρου.
Ένα ερώτημα με μικτά ως τώρα δεδομένα
Η νέα μελέτη δεν είναι η πρώτη που εξετάζει το θέμα, και τα προηγούμενα ευρήματα δεν ήταν ενιαία. Δύο παλαιότερες μελέτες, αμφότερες περιορισμένες στην Καλιφόρνια, κατέληξαν σε διαφορετικά συμπεράσματα για τη σχέση καπνού πυρκαγιών και αυτισμού. Μια πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Davis (UC Davis) συνδύασε δεδομένα καπνού με ληξιαρχικά στοιχεία γεννήσεων της περιόδου 2001–2019. Έδειξε ότι οι μέσες συγκεντρώσεις καπνού κατά την εγκυμοσύνη σχετίζονταν μόνο ασθενώς με τη διάγνωση, ενώ οι συσχετίσεις ενισχύονταν σε περιόδους έντονου καπνού. Οι εγκυμοσύνες με την υψηλότερη έκθεση (το ανώτερο 10%) είχαν 6% μεγαλύτερη πιθανότητα αυτισμού, ενώ σε περιοχές με καθαρότερο αέρα το ποσοστό αυξανόταν στο 50%. Οι συγγραφείς αυτής της μελέτης, όπως και της νέας, επισημαίνουν ότι τα ευρήματα δεν αποδεικνύουν αιτιότητα.
Τι δεν μπορεί να αποδείξει η μελέτη
Αυτό είναι το σημείο που απαιτεί τη μεγαλύτερη προσοχή. Η μελέτη είναι παρατηρησιακή. Μπορεί να δείξει συσχέτιση, αλλά όχι ότι ο καπνός προκαλεί αυτισμό ούτε με ποιον μηχανισμό θα μπορούσε να το κάνει. Έχει επίσης έναν περιορισμό: αφορά γυναίκες εγγεγραμμένες στο Medicaid, γεγονός που μπορεί να περιορίζει τη γενίκευση των συμπερασμάτων. Οι κοινωνικοοικονομικές διαφορές με τον γενικό πληθυσμό μπορεί να επηρεάζουν τον τρόπο ζωής, την πρόσβαση στην περίθαλψη και τη διάγνωση. Ο αυτισμός είναι άλλωστε μια πολύπλοκη κατάσταση στην οποία συμβάλλουν γενετικοί και άλλοι παράγοντες. Όπως επισημαίνει η Παπαθεοδώρου, απαιτούνται περισσότερες μελέτες για να επιβεβαιωθεί η συσχέτιση και να κατανοηθούν καλύτερα οι πιθανές επιδράσεις του καπνού. Στις ΗΠΑ οι διαγνώσεις αυτισμού έχουν αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες, και αυτό ενισχύει το ενδιαφέρον για τους παράγοντες που ίσως συμβάλλουν.
Τι μπορούν να κάνουν οι έγκυοι
Οι ερευνητές δεν προτείνουν κάτι δύσκολο ή ακραίο. Συστήνουν στις εγκύους να ενημερώνονται για τις πυρκαγιές στην περιοχή τους και να παρακολουθούν τις τοπικές αναφορές για την ποιότητα του αέρα. Όταν υπάρχουν επεισόδια καπνού, καλό είναι να περιορίζουν τον χρόνο που περνούν σε εξωτερικούς χώρους και να ακολουθούν τις οδηγίες για τις ευαίσθητες ομάδες όταν η ρύπανση είναι αυξημένη. Στην πράξη, αυτό σημαίνει να αποφεύγονται οι έντονες δραστηριότητες έξω τις ώρες με βαριά ατμόσφαιρα και να παραμένει κανείς κατά το δυνατόν σε εσωτερικό χώρο.
Η Παπαθεοδώρου προτρέπει επίσης τους επαγγελματίες υγείας να συμπεριλαμβάνουν τους περιβαλλοντικούς κινδύνους στη συνήθη προγεννητική φροντίδα. «Μερικές φορές οι κλινικοί γιατροί δεν γνωρίζουν καν αυτούς τους κινδύνους», λέει. Κατά την ίδια, η περιβαλλοντική συμβουλευτική από τους κλινικούς γιατρούς κατά την εγκυμοσύνη είναι ανεπαρκής.
Τι σημαίνει όλο αυτό
Η μελέτη προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ του πώς το περιβάλλον επηρεάζει την ανάπτυξη του παιδιού ήδη από την κύηση. Δεν αποδεικνύει αιτιότητα και δεν αρκεί για να βγουν οριστικά συμπεράσματα. Με πυρκαγιές που γίνονται ολοένα μεγαλύτερες και συχνότερες, το ζήτημα όμως αφορά και χώρες όπως η Ελλάδα, όπου κάθε καλοκαίρι ο καπνός επηρεάζει την ποιότητα του αέρα σε μεγάλες περιοχές. Μέχρι να υπάρξουν περισσότερα στοιχεία, η απλή πρόληψη είναι εφικτή: έγκαιρη ενημέρωση, προσοχή στην ποιότητα του αέρα και συζήτηση με τον μαιευτήρα σε περιόδους έντονου καπνού.
Περισσότερα στοιχεία από τις σχετικές δημοσιεύσεις είναι διαθέσιμα στους παρακάτω συνδέσμους: