Θωρακίζοντας την εμπιστοσύνη στη δημόσια υγεία, η δικαστική αναγνώριση των σπάνιων παρενεργειών λειτουργεί ως πράξη δικαιοσύνης και ευθύνης.
Από τη Ρούλα Σκουρογιάννη
Η νομική διαχείριση των συνεπειών του εμβολιασμού, ειδικά μετά την εμπειρία της πανδημίας, έχει ξεφύγει από τα στενά όρια της ιατρικής συζήτησης και πλέον διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα στις δικαστικές αίθουσες. Το κεντρικό ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν οι δικαστές είναι ηθικό όσο και νομικό: Όταν ένας πολίτης συμβάλλει στο συλλογικό καλό, αλλά υφίσταται μια σπάνια και σοβαρή βλάβη, ποιος φέρει την ευθύνη;
Τρεις δικαστικές αποφάσεις (δύο πρόσφατες και μία από το 2021) έρχονται να ξεκαθαρίσουν το τοπίο, ορίζοντας ότι οι σοβαρές παρενέργειες δεν αποτελούν ατομικό ρίσκο, αλλά ένα «δημόσιο βάρος» που οφείλει να αναλάβει η Πολιτεία.
Η αρχή της ισότητας στα δημόσια βάρη: Αποζημίωση χωρίς σφάλμα
Η βάση αυτής της νέας νομικής προσέγγισης τέθηκε αρχικά από το Συμβούλιο της Επικρατείας (απόφαση 622/2021*). Η υπόθεση αφορούσε τον θάνατο ενός ανηλίκου μετά από υποχρεωτικό εμβολιασμό (MMR). Το ΣτΕ εισήγαγε μια κρίσιμη διάκριση: η υποχρέωση του κράτους για αποζημίωση γεννάται ακόμη και όταν η πράξη (ο εμβολιασμός) είναι καθόλα νόμιμη και επιστημονικά ορθή.
Το σκεπτικό στηρίζεται στη συνταγματική αρχή της ισότητας στα δημόσια βάρη. Όταν ένας πολίτης υφίσταται μια «ιδιαίτερη και σπουδαία βλάβη» που ξεπερνά το εύλογο όριο ανοχής για χάρη του γενικού συμφέροντος, το κράτος οφείλει να παρέμβει. Η θυσία του ενός για την προστασία των πολλών δεν μπορεί να μένει χωρίς αποκατάσταση.
Από τον υποχρεωτικό στον «συνιστώμενο» εμβολιασμό: Η περίπτωση της COVID-19
Η νομολογία αυτή επεκτάθηκε το 2025, με την απόφαση 4202/2025 του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών**. Στην προκειμένη περίπτωση, ένας πολίτης παρουσίασε τη σπάνια νευρολογική πάθηση ADEM (οξεία διάχυτη εγκεφαλομυελίτιδα) μετά τον εμβολιασμό του κατά του κορονοϊού.
Παρότι το δικαστήριο αναγνώρισε ότι δεν υπήρχε ιατρικό σφάλμα ούτε ελάττωμα στο σκεύασμα, επιδίκασε αποζημίωση 50.000 ευρώ για ηθική βλάβη. Το ενδιαφέρον σημείο εδώ είναι ότι, παρά το γεγονός ότι ο εμβολιασμός για την COVID-19 δεν ήταν τυπικά υποχρεωτικός για όλους, η έντονη κρατική προώθηση και η κοινωνική πίεση δημιούργησαν ένα πλαίσιο που προσομοιάζει με την υποχρεωτικότητα. Έτσι, το κράτος κρίθηκε υπεύθυνο για την κάλυψη της ζημίας που προέκυψε από την εθνική εκστρατεία υγείας.
Δικαστική δικαίωση για θάνατο μετά από εμβολιασμό με AstraZeneca
Η πιο πρόσφατη και ηχηρή απόφαση (ΤρΔΠρΑθ 11407/2025***) αφορά τον θάνατο γυναίκας από θρόμβωση μετά τη λήψη του εμβολίου της AstraZeneca. Εδώ, το δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό του Δημοσίου ότι ο εμβολιασμός ήταν μια αμιγώς «εθελοντική» πράξη που απαλλάσσει το κράτος από την ευθύνη.
Αξιολογώντας τις ιατρικές πραγματογνωμοσύνες, οι δικαστές διαπίστωσαν αιτιώδη σύνδεσμο λόγω:
- Της χρονικής εγγύτητας του εμβολιασμού με το επεισόδιο.
- Της απουσίας άλλων προϋπαρχόντων παραγόντων κινδύνου.
- Της διεθνούς επιστημονικής βιβλιογραφίας για τη συγκεκριμένη παρενέργεια.
Το δικαστήριο επιδίκασε συνολικά 300.000 ευρώ στην οικογένεια της θανούσας (120.000 στον σύζυγο και από 90.000 στις δύο κόρες), αναγνωρίζοντας το δυσαναπλήρωτο κενό και το δυσανάλογο βάρος που επωμίστηκαν.
Ποιος πληρώνει τελικά; Η ευθύνη του κεντρικού κράτους
Μια σημαντική νομική διευκρίνιση που προκύπτει από αυτές τις αποφάσεις αφορά τον υπόχρεο της αποζημίωσης. Το δικαστήριο ξεκαθάρισε ότι:
- Δεν ευθύνονται οι Περιφέρειες ή οι κατά τόπους Υγειονομικές Αρχές, καθώς αυτές απλώς εκτελούν την κεντρική πολιτική.
- Δεν ευθύνονται οι κατασκευάστριες εταιρείες, εφόσον δεν αποδεικνύεται ελάττωμα στην παρτίδα του εμβολίου.
- Υπεύθυνο είναι το Ελληνικό Δημόσιο, ως ο εγγυητής της δημόσιας υγείας και ο εμπνευστής της εθνικής εκστρατείας εμβολιασμού.
Η απόδειξη της παρενέργειας: Ένα δύσκολο επιστημονικό στοίχημα
Το μεγαλύτερο εμπόδιο σε τέτοιες υποθέσεις παραμένει η απόδειξη της αιτιώδους συνάφειας. Τα δικαστήρια, πλέον, δεν ζητούν «απόλυτη μαθηματική βεβαιότητα» –η οποία είναι ιατρικά δύσκολη– αλλά υψηλό βαθμό πιθανότητας. Η σπανιότητα μιας παρενέργειας δεν χρησιμοποιείται ως επιχείρημα άρνησης της αποζημίωσης, αλλά αντίθετα, ως απόδειξη ότι ο συγκεκριμένος πολίτης υπέστη μια εξαιρετική ζημία που η πλειονότητα του πληθυσμού απέφυγε.
Ενίσχυση της εμπιστοσύνης μέσω της κοινωνικής αλληλεγγύης
Η νέα αυτή νομολογία δεν αποτελεί «κατηγορητήριο» κατά των εμβολίων. Αντιθέτως, λειτουργεί ως δικλίδα ασφαλείας, που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το Σύστημα Υγείας. Το μήνυμα είναι σαφές: η κοινωνική αλληλεγγύη είναι αμφίδρομη.
Όπως ο πολίτης προστατεύει το σύνολο εμβολιαζόμενος, έτσι και το σύνολο, μέσω του κράτους, οφείλει να στηρίζει έμπρακτα εκείνους που, στη μάχη για τη δημόσια υγεία, στάθηκαν άτυχοι. Η ισότητα στα δημόσια βάρη παύει να είναι μια θεωρητική έννοια και μετατρέπεται σε ένα δίχτυ προστασίας για κάθε πολίτη.
* https://www.qualex.gr/el-GR/periexomeno/nomologia/nomologia?id=1156058
** https://www.qualex.gr/el-GR/periexomeno/nomologia/nomologia?id=2345967
*** https://www.qualex.gr/el-GR/periexomeno/nomologia/nomologia?id=2510824