Από τον Χαράλαμπο Πετρόχειλο
Το θέμα της επάρκειας φαρμάκων σε σχέση με τους κινδύνους λόγω των σοβαρών πολεμικών συγκρούσεων που εξελίσσονται σε Μέση Ανατολή, στην Ουκρανία και αλλού στον κόσμο πραγματεύεται σε άρθρο του το Pharmaceutical Journal, η επίσημη έκδοση της Βασιλικής Φαρμακευτικής Εταιρείας (Royal Pharmaceutical Society – RPS) της Μεγάλης Βρετανίας, ένα από τα παλιότερα (1841) επιστημονικά περιοδικά στον κόσμο το οποίο παρέχει ειδήσεις, αναλύσεις ειδικών και εκπαιδευτικά θέματα για επαγγελματίες και επιστήμονες του φαρμακευτικού κλάδου.
Η ρευστότητα που υπάρχει, το απρόσμενο που χαρακτηρίζει τις πολεμικές αντιπαραθέσεις μεταξύ ισχυρών κρατών, όταν μάλιστα διακυβεύονται τεράστια συμφέροντα που ενδεχομένως να καθορίσουν αποφασιστικά το μέλλον των αντιπαρατιθέμενων μερών, επιβάλλουν την ανάγκη ανάδειξης τέτοιων άρθρων.
Το εν λόγω άρθρο το οποίο δημοσιεύτηκε στις 30 Μαρτίου, ξεκινά με την επισήμανση ότι εν μέσω παγκόσμιων συγκρούσεων, ο Μαρκ Σάμιουελς, διευθύνων σύμβουλος της Medicines UK, είχε προειδοποιήσει νωρίτερα μέσα στον Μάρτιο ότι η Βρετανία βρίσκεται «ένα βήμα μακριά» από ελλείψεις φαρμάκων εάν η αστάθεια συνεχιστεί.
Κι αυτό γιατί η πολύπλοκη φύση της αλυσίδας εφοδιασμού φαρμάκων – από τις πρώτες ύλες έως την κατασκευή και τη διανομή – ευνοεί την εμφάνιση προβλημάτων και οι γεωπολιτικοί παράγοντες μόνο τα επιδεινώνουν. Παρόλο που το Ηνωμένο Βασίλειο δεν εξαρτάται από φάρμακα που κατασκευάζονται στη Μέση Ανατολή ή το Ιράν, το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ διαταράσσει την εφοδιαστική αλυσίδα και τις εμπορευματικές μεταφορές, συμβάλλοντας σε ελλείψεις καυσίμων και κρίσιμων υλικών/εξαρτημάτων που σχετίζονται με την παραγωγή παγκοσμίως.
Αυτοί οι παράγοντες θα μπορούσαν να ασκήσουν πίεση στους παραγωγούς γενόσημων και βιοομοειδών φαρμάκων, προκαλώντας τελικά αυξήσεις τιμών για το Αγγλικό Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS), ελλείψεις εφοδιασμού ή και τα δύο.
Οι κρίσεις συχνά δημιουργούν τις κατάλληλες πολιτικές συγκυρίες που απαιτούνται για την οικοδόμηση δομών και λύσεων που διαρκούν πέρα από άμεσες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Ενώ, όπως αναφέρει το άρθρο, «δεν βρισκόμαστε ακόμη σε κρίσιμο σημείο με την προμήθεια και τις ελλείψεις φαρμάκων στο Ηνωμένο Βασίλειο, που προκύπτουν από τη σύγκρουση στο Ιράν, η κυβέρνηση θα πρέπει τώρα να “αποδεχτεί ότι η ασφάλεια των φαρμάκων είναι και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας”, σύμφωνα με τις συστάσεις της έρευνας της Επιτροπής Δημόσιας Υπηρεσίας της Βουλής των Λόρδων για την ασφάλεια των φαρμάκων».
Κι εάν το συνολικό χρονοδιάγραμμα ήταν υπερβολικά μεγάλο για ένα κρίσιμο ζήτημα ασφάλειας των ασθενών, πόσο μάλλον αυτό ισχύει για ένα χρονοδιάγραμμα που σχετίζεται με την εθνική ασφάλεια.
Σύμφωνα με έγγραφο πολιτικής που δημοσιεύθηκε από το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Φροντίδας (Department of Health and Social Care – DHSC) τον Αύγουστο του 2025, οι κυβερνητικές ομάδες «παρακολουθούν και διαχειρίζονται την προμήθεια φαρμάκων σε εθνικό επίπεδο και διαθέτουν μια σειρά από καθιερωμένα συστήματα και διαδικασίες για την όσο το δυνατό πιο έγκαιρη πρόληψη των διαταραχών, όπου είναι δυνατόν και τον αποτελεσματικό μετριασμό των επιπτώσεών τους στους ασθενείς, όταν αυτές συμβαίνουν».
Το έγγραφο πολιτικής περιγράφει περαιτέρω το τρέχον έργο και τα μελλοντικά σχέδια για τη βελτίωση της διαχείρισης των ελλείψεων και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της αλυσίδας εφοδιασμού φαρμάκων.
Ωστόσο, 18 μήνες μετά την έκθεση «Ελλείψεις φαρμάκων: λύσεις για άδεια ράφια» (“Medicines shortages: solutions for empty shelves”), η RPS προειδοποίησε ότι οι φαρμακοποιοί συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν έναν «μη βιώσιμο» αριθμό ελλείψεων φαρμάκων. Η τελευταία έκθεση για τις ελλείψεις φαρμάκων, που δημοσιεύτηκε στις 24 Μαρτίου 2026, αναγνωρίζει την πρόοδο, αλλά υπογραμμίζει την ανάγκη για «αποφασιστικά βήματα».
Κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19 και ενόψει των επακόλουθων προκλήσεων στην προμήθεια φαρμάκων, στους φαρμακοποιούς του Ηνωμένου Βασιλείου χορηγήθηκαν συγκεκριμένες, προσωρινές δυνατότητες ευελιξίας για τη διαχείριση των ελλείψεων παρέχοντας εναλλακτικές περιεκτικότητες ή σκευάσματα χωρίς να χρειάζεται να επικοινωνήσουν με τον συνταγογράφο, κάτι που διευκολύνθηκε από πρωτόκολλα σοβαρών ελλείψεων. Ωστόσο, χρειάστηκε μέχρι τις 18 Σεπτεμβρίου 2025 για να ξεκινήσει το Υπουργείο Υγείας μια διαβούλευση, ώστε αυτό να γίνει ένα πιο μόνιμο χαρακτηριστικό της φαρμακευτικής πρακτικής, επιτρέποντας στους φαρμακοποιούς μεγαλύτερη επαγγελματική κρίση στη διαχείριση των συνεχιζόμενων ζητημάτων προμήθειας.
Ο συγγραφέας του άρθρου του PJ μάλιστα παρατηρεί ότι «ακόμα αναμένει μια απόφαση που ελπίζουμε ότι θα οδηγήσει σε επίσημη αλλαγή στη νομοθεσία – το συνολικό χρονοδιάγραμμα ήταν πολύ μεγάλο για ένα κρίσιμο ζήτημα ασφάλειας των ασθενών, πόσο μάλλον για ένα που σχετίζεται με την εθνική ασφάλεια. Μια απόφαση είναι επειγόντως απαραίτητη τώρα. Υπάρχει ανάγκη για μακροπρόθεσμες επενδύσεις στη διαφοροποίηση και τον εξορθολογισμό των αλυσίδων εφοδιασμού φαρμακευτικών προϊόντων, καθώς και στην ανάπτυξη της υποδομής παραγωγής φαρμάκων στο Ηνωμένο Βασίλειο. Το Ταμείο Καινοτομίας στις Επιστήμες Ζωής (Life Sciences Innovation Manufacturing Fund), ένα ταμείο επιχορηγήσεων κεφαλαίου που στοχεύει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας σε μελλοντικές έκτακτες ανάγκες υγείας, περιλαμβάνει πλέον πρόσβαση για τους παραγωγούς γενόσημων προϊόντων, ενώ τέσσερις νέες μονάδες άσηπτης παραγωγής (σ.σ. πρόκειται για διαδικασία παραγωγής προϊόντων, κυρίως φαρμάκων ή τροφίμων, με τέτοιο τρόπο ώστε το τελικό προϊόν να είναι στείρο από μικροοργανισμούς, χωρίς να υποστεί αποστείρωση αφού σφραγιστεί στη συσκευασία του) του NHS θα ξεκινήσουν την παραγωγή έως το 2027. Ωστόσο, χρειάζεται περισσότερη δουλειά εδώ — ενώ η «επαναποθήκευση» μπορεί να μην είναι απολύτως βιώσιμη, σίγουρα θα διερευνηθούν περαιτέρω επιλογές όπου θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην προστασία ενός μέρους της προσφοράς που θα παρείχε ασφάλεια σε περίπτωση κρίσιμης έλλειψης.
Στη συνέχεια το άρθρο αναφέρεται στο παράδειγμα του Project Revive, ένα παράδειγμα του πώς ακριβώς, όπως λέει, μπορούν και πρέπει να συνεργάζονται οι βασικοί ενδιαφερόμενοι για τον μετριασμό των επιπτώσεων των ελλείψεων.
Το Project Revive — ένα 12μηνο πιλοτικό πρόγραμμα που ανακοινώθηκε τον Φεβρουάριο του 2026, στο οποίο συμμετέχουν η Ρυθμιστική Αρχή Φαρμάκων και Προϊόντων Υγειονομικής Περίθαλψης (Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency – MHRA), το Αγγλικό Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS England) και το Medicines UK θα προσφέρει γρήγορες κανονιστικές συμβουλές για 378 «αδρανή φάρμακα» (σ.σ. άδειες κυκλοφορίας φαρμάκων που δεν χρησιμοποιούνται πλέον, δεν διατίθενται στην αγορά, αλλά διατηρούνται σε κατάσταση “ύπνου”. Ο όρος αφορά φάρμακο που μπορεί να επανέλθει στην κυκλοφορία χωρίς να απαιτείται νέα, πλήρης έγκριση) που αντιπροσωπεύουν σοβαρό κίνδυνο για την ανθεκτικότητα της προσφοράς. Αυτό είναι ένα παράδειγμα του πώς ακριβώς μπορούν και πρέπει να συνεργάζονται οι βασικοί ενδιαφερόμενοι για τον μετριασμό των επιπτώσεων των ελλείψεων.
Οι φαρμακευτικές ομάδες χρειάζονται εδώ και καιρό πρόσβαση σε αξιόπιστα δεδομένα σχετικά με το πού βρίσκονται τα φάρμακα στη συνολική αλυσίδα εφοδιασμού του Ηνωμένου Βασιλείου, για να ενημερώνουν την πρακτική που πρέπει να ακολουθείται σε περιόδους έλλειψης, ένα μήνυμα που επανέλαβε μια ομάδα εμπειρογνωμόνων, συμπεριλαμβανομένων των επικεφαλής φαρμακοποιών, που συγκλήθηκε από το The Pharmaceutical Journal τον Μάιο του 2023. Η προληπτική ανταλλαγή δεδομένων και πληροφοριών αποτελεί νομική και ηθική ευθύνη σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού και είναι ενθαρρυντικό το γεγονός ότι το Υπουργείο Υγείας θα δημοσιεύσει μια ενημέρωση των κατευθυντήριων γραμμών βέλτιστων πρακτικών για τη διασφάλιση της αποτελεσματικής προμήθειας και διανομής φαρμάκων σε ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού αργότερα το 2026.
Ωστόσο, όπως τονίζει το άρθρο, «αυτές οι πληροφορίες είναι απόλυτα/απεγνωσμένα απαραίτητες τώρα, επομένως θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα και να επιταχυνθούν περαιτέρω προσπάθειες σε αυτόν τον τομέα.
Ο αντίκτυπος των ελλείψεων φαρμάκων έχει αναγνωριστεί και αναφερθεί εδώ και χρόνια. Οι ανασφάλειες στην προμήθεια φαρμάκων δεν είναι κάτι που οι ασθενείς ή οι φαρμακευτικές ομάδες μπορούν ή πρέπει να ανεχθούν πλέον. Η κυβέρνηση πρέπει να λάβει περαιτέρω γρήγορα και αποφασιστικά μέτρα για να διασφαλίσει την ασφάλεια των φαρμάκων, σήμερα, αύριο και για τα επόμενα χρόνια».