Συχνά – πυκνά το DailyPharmaNews φιλοξενεί άρθρα που αναφέρονται στις εξελίξεις που αφορούν το φαρμακείο σε ευρωπαϊκό επίπεδο με αφορμή ως επί το πλείστον ανακοινώσεις της PGEU, του ευρωπαϊκού οργάνου εκπροσώπησης του κλάδου.
Συνέντευξη στον Χαράλαμπο Πετρόχειλο
Πρόσφατα πραγματοποιήθηκαν οι εργασίες της Γενικής Συνέλευσης της PGEU στο Βρότσλαβ της Πολωνίας όπου συμμετείχε, όπως κάνει ανελλιπώς τα τελευταία χρόνια και η αντιπροσωπεία του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου.
Οι κ.κ. Μανόλης Κατσαράκης, Γενικός Γραμματέας του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου και Πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Χανίων και Κωσταντίνος Κάσσανδρος, Πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Χαλκιδικής, Σύμβουλος της ελληνικής αντιπροσωπείας (που μαζί με τον κ. Κωνσταντίνο Κούβαρη, μέλος του Δ.Σ. του ΠΦΣ και Πρόεδρο του Φαρμακευτικού Συλλόγου Πειραιά ήταν τα μέλη της), μιλώντας στο DailyPharmaNews έδωσαν μία εικόνα για τα βασικά θέματα που απασχόλησαν τις εργασίες της Γ.Σ. αλλά και τις γενικές κατευθύνσεις πάνω στις οποίες βαδίζει το επάγγελμα.
Βασικό συμπέρασμα από τα όσα ανέφεραν είναι ότι υπάρχει μία σαφής ευρωπαϊκή κατεύθυνση προς την ενίσχυση του ρόλου και την ουσιαστικότερη ένταξη των φαρμακοποιών στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας και μάλιστα με τρόπο απόλυτα οργανωμένο ούτως ώστε να μπορεί να είναι σε θέση να ανταποκριθεί σε κάθε λογής κρίσεις που και λόγω των πολεμικών συγκρούσεων, της κλιματικής αλλαγής κτλ αυτή τη στιγμή απειλούν την ήπειρό μας.
Το στοίχημα που καλείται και πρέπει να κερδίσει το φαρμακείο σε μια περίοδο, όπου σε αρκετές χώρες ενισχύθηκαν μοντέλα αλυσίδων, εμπορευματοποίησης, πλατφορμών και καθολικής διαδικτυακής διακίνησης ΜΗΣΥΦΑ, είναι ναι μεν να αξιοποιήσει τις δυνατότητες που δίνει ο ψηφιακός μετασχηματισμός και η καινοτομία αλλά παράλληλα να διατηρήσει τον ανθρώπινο, επιστημονικό και κοινωνικό του χαρακτήρα, κάτι που σύμφωνα με τους κ.κ. Κατσαράκη και Κάσσανδρο είναι εφικτό και σε κάθε περίπτωση σε εθνικό επίπεδο γίνεται συστηματικός αγώνας να επιτευχθεί και να προβληθεί ως ένα επιτυχημένο παράδειγμα και για τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες.
Ποιο ήταν το βασικό μήνυμα που εξέπεμψε η φετινή Γενική Συνέλευση της PGEU στο Βρότσλαβ; Ποιες ήταν οι σημαντικότερες συζητήσεις που πραγματοποιήθηκαν;
Μανόλης Κατσαράκης: Το βασικό μήνυμα της φετινής Γενικής Συνέλευσης της PGEU ήταν ότι το κοινοτικό φαρμακείο αποτελεί ένα αναπόσπαστο και στρατηγικό πυλώνα των ευρωπαϊκών συστημάτων υγείας. Η εμπειρία των τελευταίων ετών μέσα από την πανδημία, ανέδειξε ότι τα φαρμακεία δεν είναι απλώς σημεία διάθεσης φαρμάκων αλλά κρίσιμες δομές δημόσιας υγείας που διασφαλίζουν την πρόσβαση, τη συνέχεια στην φροντίδα και τη στήριξη των πολιτών σε κάθε συνθήκη.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι σημαντικότερες συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην έννοια της «health preparedness», δηλαδή της ετοιμότητας και ανθεκτικότητας των συστημάτων υγείας απέναντι σε μελλοντικές κρίσεις. Στο πλαίσιο αυτό συζητήθηκαν η διασφάλιση της επάρκειας φαρμάκων, η αντιμετώπιση των ελλείψεων, η πρόσβαση των ασθενών σε κρίσιμες θεραπείες, η ενίσχυση της ευρωπαϊκής παραγωγικής αυτονομίας αλλά και ο ρόλος των φαρμακείων στην πρόληψη, στους εμβολιασμούς και στην υποστήριξη των ευάλωτων ομάδων.
Παράλληλα, ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ψηφιακή υγεία, στη διασύνδεση των συστημάτων υγείας και στη βέλτιστη αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών, πάντα με επίκεντρο τον ασθενή και την ασφαλή χρηση δεδομένων παροχή υπηρεσιών υγείας.
Η Ευρώπη επενδύει πλέον σε ένα ισχυρό, επιστημονικά αναβαθμισμένο και κοινωνικά προσβάσιμο κοινοτικό φαρμακείο, το οποίο θα διαδραματίσει ακόμη σημαντικότερο ρόλο στην υγεία των πολιτών τα επόμενα χρόνια.
Στη φετινή PGEU, όπως είπατε, κυριάρχησε ο όρος “health preparedness”. Τι σημαίνει πρακτικά αυτό για τα ευρωπαϊκά φαρμακεία και τα συστήματα υγείας;
Κωνσταντίνος Κάσσανδρος: Πρακτικά, health preparedness σημαίνει ότι τα φαρμακεία πρέπει να ενταχθούν θεσμικά στον σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης και όχι να καλούνται αποσπασματικά όταν η κρίση έχει ήδη ξεκινήσει. Η βασική λογική είναι ότι κανένα σύστημα υγείας δεν μπορεί να θεωρείται πλήρως προετοιμασμένο εάν δεν αξιοποιεί το πιο προσβάσιμο δίκτυο πρωτοβάθμιας φροντίδας που διαθέτει: το κοινοτικό φαρμακείο.
Η PGEU αναδεικνύει επτά βασικές προτεραιότητες για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής υγειονομικής ετοιμότητας: συμμετοχή των φαρμακοποιών στη διακυβέρνηση έκτακτης ανάγκης, ορθολογική διαχείριση αποθεμάτων, διεύρυνση του πεδίου επαγγελματικής πρακτικής σε περιόδους κρίσης, αξιοποίηση δεδομένων από τα φαρμακεία, διασφάλιση πρόσβασης σε ιατρικά αντίμετρα, διαγνωστικά, θεραπευτικά μέσα και μέσα ατομικής προστασίας, χρήση των φαρμακείων ως αξιόπιστων σημείων επικοινωνίας κινδύνου και ενίσχυση της διεπιστημονικής συνεργασίας.
Τα παραδείγματα που έχουν παρουσιαστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο δείχνουν ότι ο ρόλος αυτός δεν είναι θεωρητικός. Σε διαφορετικές χώρες, τα κοινοτικά φαρμακεία έχουν συμβάλει στη διανομή ιωδίου, στη διάθεση μέσων ατομικής προστασίας, στη διαχείριση ελλείψεων, στη στήριξη πολιτών κατά τη διάρκεια πλημμυρών, διακοπών ρεύματος και άλλων καταστάσεων έκτακτης ανάγκης. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν τα φαρμακεία μπορούν να συνεισφέρουν σε μια κρίση. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν τα συστήματα υγείας θα τα εντάξουν εγκαίρως, οργανωμένα και θεσμικά στον σχεδιασμό.
Η συζήτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για χώρες όπως η Ελλάδα, όπου το φαρμακείο, ειδικά στην περιφέρεια, στα νησιά και στις αγροτικές περιοχές, λειτουργεί συχνά ως το πρώτο σημείο επαφής του πολίτη με το σύστημα υγείας. Η υγειονομική ετοιμότητα, επομένως, δεν είναι ένας αφηρημένος ευρωπαϊκός όρος. Είναι το πρακτικό ερώτημα ποιος μπορεί να διασφαλίσει πρόσβαση, πληροφόρηση, θεραπευτική συνέχεια και έγκαιρη παραπομπή όταν το σύστημα πιέζεται.
Παράλληλα, η υγειονομική ετοιμότητα δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την κρίση ανθρώπινου δυναμικού στην υγεία. Η ανθεκτικότητα των συστημάτων υγείας δεν εξαρτάται μόνο από τεχνολογικές λύσεις, αποθέματα ή μηχανισμούς έκτακτης ανάγκης, αλλά και από τη δυνατότητα των επαγγελματιών πρώτης γραμμής να παραμένουν λειτουργικοί, επαρκώς υποστηριζόμενοι και θεσμικά αναγνωρισμένοι. Για το κοινοτικό φαρμακείο, αυτό σημαίνει ότι οι νέες υπηρεσίες, η συμμετοχή στη διαχείριση κρίσεων, η φαρμακευτική φροντίδα και η συμβολή στη δημόσια υγεία πρέπει να συνοδεύονται από σαφές πλαίσιο αρμοδιοτήτων, βιώσιμη αποζημίωση και πραγματική ένταξη στον σχεδιασμό της πρωτοβάθμιας φροντίδας. Χωρίς ανθρώπινο δυναμικό, χωρίς οργανωμένες υπηρεσίες και χωρίς θεσμική αμοιβή, η υγειονομική ετοιμότητα κινδυνεύει να παραμείνει θεωρητική έννοια.
Ένα ακόμη θέμα που συζητείται πλέον έντονα στην Ευρώπη είναι οι φαρμακευτικές υπηρεσίες. Ποια είναι η κατεύθυνση που διαμορφώνεται μέσα από την PGEU;
Μανόλης Κατσαράκης: Η συζήτηση για τις φαρμακευτικές υπηρεσίες αποτελεί ίσως μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές προτεραιότητες της PGEU για τα επόμενα χρόνια. Η ευρωπαϊκή κατεύθυνση είναι πλέον ξεκάθαρη και το κοινοτικό φαρμακείο δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως χώρος διάθεσης φαρμάκων αλλά ως πάροχος ολοκληρωμένων υπηρεσιών υγείας, με μετρήσιμη συμβολή στην πρόληψη, στη δημόσια υγεία και στη διαχείριση χρόνιων νοσημάτων.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στην PGEU, σήμερα στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρέχονται συνολικά 47 διαφορετικές φαρμακευτικές υπηρεσίες, οι οποίες σε πολλές περιπτώσεις είναι θεσμοθετημένες και αποζημιούμενες από τα εθνικά συστήματα υγείας.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η συζήτηση στην Ευρώπη έχει πλέον μετακινηθεί από το ερώτημα αν οι φαρμακοποιοί μπορούν να παρέχουν υπηρεσίες, στο «πώς» αυτές θα ενσωματωθούν οργανωμένα στα συστήματα υγείας, με κοινά πρότυπα ποιότητας, πιστοποίηση, τεκμηρίωση αποτελεσμάτων και βιώσιμα μοντέλα αποζημίωσης.
Το μήνυμα από την PGEU είναι σαφές. Το φαρμακείο θα αμείβεται όχι μόνο για τα προϊόντα που διαθέτει αλλά και για την επιστημονική αξία, την πρόληψη και τις υπηρεσίες υγείας που προσφέρει στον πολίτη. Και αυτή είναι μια εξέλιξη που μπορεί να αναβαθμίσει ουσιαστικά τόσο τον ρόλο του φαρμακοποιού όσο και την ποιότητα της φροντίδας που λαμβάνουν οι ασθενείς.
Είναι προφανές πως η εξέλιξη της τεχνολογίας είναι ένας παράγοντας που πολλοί αναμένουν ότι θα παίξει σημαντικό ρόλο τόσο στην ετοιμότητα του συστήματος υγείας να ανταποκριθεί στις όποιες κρίσεις, αυτό που προαναφέρθηκε ως “health preparedness”, όσο και στη βελτίωση εν γένει των παρεχόμενων υπηρεσιών. Πώς αντιμετωπίζει η PGEU την ψηφιακή μεταρρύθμιση και τις νέες τεχνολογίες AI;
Κωνσταντίνος Κάσσανδρος: Η στάση της PGEU απέναντι στην ψηφιακή μεταρρύθμιση και στην τεχνητή νοημοσύνη είναι θετική, αλλά όχι άκριτη. Η AI μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο για το φαρμακείο, ιδίως σε τομείς όπως η μείωση διοικητικών και εφοδιαστικών βαρών, η πρόβλεψη ελλείψεων, η υποστήριξη της φαρμακευτικής φροντίδας, η επικοινωνία με τον ασθενή, η παρακολούθηση της θεραπείας, η κλινική υποστήριξη αποφάσεων και οι δράσεις πρόληψης.
Ωστόσο, η κεντρική αρχή πρέπει να είναι σαφής: η τεχνητή νοημοσύνη δεν αντικαθιστά τον φαρμακοποιό. Τον υποστηρίζει. Η επαγγελματική κρίση, η δεοντολογική ευθύνη, η κατανόηση του ασθενούς, η εκτίμηση του κινδύνου και η τελική φαρμακευτική συμβουλή δεν μπορούν να μετατραπούν σε μια πλήρως αυτοματοποιημένη διαδικασία χωρίς ανθρώπινη εποπτεία.
Η ψηφιακή υγεία έχει αξία μόνο όταν ενισχύει την ασφάλεια, την ποιότητα και τη συνέχεια της φροντίδας. Δεν αρκεί ένα σύστημα να είναι γρήγορο ή αυτοματοποιημένο. Πρέπει να είναι αξιόπιστο, διαφανές, διαλειτουργικό, δεοντολογικά ελεγχόμενο και προσαρμοσμένο στις πραγματικές συνθήκες άσκησης της φαρμακευτικής πρακτικής. Αυτό σημαίνει σαφείς κανόνες, προστασία προσωπικών δεδομένων, συμμόρφωση με το κανονιστικό πλαίσιο, εκπαίδευση των φαρμακοποιών, ενημερωμένη συναίνεση των ασθενών και διατήρηση της επαγγελματικής ευθύνης.
Η τεχνολογία, επομένως, πρέπει να λειτουργεί ως υποδομή ενδυνάμωσης του φαρμακείου και όχι ως μηχανισμός απομάκρυνσης του ασθενούς από τον επαγγελματία υγείας. Η πραγματική ψηφιακή μεταρρύθμιση δεν είναι η αντικατάσταση της φαρμακευτικής φροντίδας από εφαρμογές και πλατφόρμες. Είναι η αξιοποίηση των ψηφιακών εργαλείων ώστε ο φαρμακοποιός να έχει περισσότερο χρόνο, καλύτερη πληροφορία και ισχυρότερη δυνατότητα παρέμβασης προς όφελος του ασθενούς.
Υπάρχει προβληματισμός στην Ευρώπη για την εξ αποστάσεως πώληση φαρμάκων και τις μεγάλες ψηφιακές διασυνοριακές πλατφόρμες;
Μανόλης Κατσαράκης: Ναι, το θέμα αυτό απασχολεί πλέον έντονα πολλές ευρωπαϊκές χώρες και αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης και στη Γενική Συνέλευση της PGEU. Η ψηφιακή υγεία και το ηλεκτρονικό εμπόριο σε πολλές χώρες της Ευρώπης προσφέρουν νέες δυνατότητες για την εξυπηρέτηση αναγκών των πολιτών, ωστόσο υπάρχει γενικευμένος και έντονος προβληματισμός για την αυξανόμενη ισχύ μεγάλων διασυνοριακών ψηφιακών πλατφορμών που επιχειρούν να εισέλθουν δυναμικά και στον χώρο του φαρμάκου.
Παραδείγματα όπως η Amazon Pharmacy στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ανοίξει μια ευρύτερη ευρωπαϊκή συζήτηση για το κατά πόσο το φάρμακο μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως ένα ακόμη προϊόν ηλεκτρονικού εμπορίου. Η κυρίαρχη άποψη που διατυπώνεται από τους ευρωπαϊκούς φαρμακευτικούς φορείς είναι ότι το φάρμακο συνδέεται άμεσα με την προστασία της δημόσιας υγείας και απαιτεί επιστημονική εποπτεία, συμβουλευτική υποστήριξη και σαφείς κανόνες ασφάλειας.
Από την άλλη πλευρά, στην Ευρώπη εξακολουθεί να ισχύει η αρχή ότι η οργάνωση του φαρμακευτικού τομέα και οι όροι ασφαλούς διάθεσης των φαρμάκων αποτελούν αρμοδιότητα των κρατών-μελών. Το εθνικό δίκαιο λειτουργεί ως βασική δικλίδα ασφαλείας, επιτρέποντας σε κάθε χώρα να θεσπίζει κανόνες και να λαμβάνει κάθε αναγκαίο μέτρο που να διασφαλίζει την ποιότητα των υπηρεσιών, την ασφάλεια των ασθενών και τη βιωσιμότητα του δικτύου των κοινοτικών φαρμακείων.
Πώς οραματίζεται η PGEU το φαρμακείο του 2040;
Κωνσταντίνος Κάσσανδρος: Το φαρμακείο των επόμενων δεκαετιών δεν μπορεί να είναι απλώς ένα σημείο διάθεσης φαρμάκων, ούτε ένα απομονωμένο εμπορικό κατάστημα μέσα σε ένα ψηφιακό περιβάλλον. Η κατεύθυνση που αναδεικνύεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι ένα φαρμακείο περισσότερο κλινικό, περισσότερο διασυνδεδεμένο, περισσότερο τεκμηριωμένο και περισσότερο ενταγμένο στη δημόσια υγεία.
Το φαρμακείο του μέλλοντος θα κληθεί να έχει ενεργότερο ρόλο στην πρόληψη, στον εμβολιασμό, στον προσυμπτωματικό έλεγχο, στη διαχείριση ήπιων παθήσεων, στην παρακολούθηση χρόνιων νοσημάτων, στην υποστήριξη της συμμόρφωσης, στη φαρμακευτική ασφάλεια, στην ορθολογική χρήση των φαρμάκων και στη συνεργασία με τους υπόλοιπους επαγγελματίες υγείας. Αυτή η εξέλιξη δεν αποτελεί απομάκρυνση από τον πυρήνα του φαρμακευτικού επαγγέλματος. Αντίθετα, αποτελεί επιστροφή στην ουσία του: στη διασφάλιση ότι ο ασθενής λαμβάνει τη σωστή θεραπεία, με τον σωστό τρόπο, στον σωστό χρόνο και με τη μεγαλύτερη δυνατή ασφάλεια.
Αν επιχειρούσαμε να συμπυκνώσουμε το όραμα για το φαρμακείο του 2040, θα λέγαμε ότι δεν πρόκειται για ένα φαρμακείο λιγότερο ανθρώπινο επειδή θα είναι περισσότερο ψηφιακό. Πρόκειται για ένα φαρμακείο που χρησιμοποιεί την τεχνολογία, τα δεδομένα και τα νέα εργαλεία για να ενισχύσει την ανθρώπινη φροντίδα. Το ζητούμενο δεν είναι να αντικατασταθεί η σχέση φαρμακοποιού και ασθενούς, αλλά να υποστηριχθεί με καλύτερη πληροφόρηση, καλύτερη τεκμηρίωση, καλύτερη διαλειτουργικότητα και καλύτερη συνέχεια φροντίδας.
Για να συμβεί αυτό, όμως, χρειάζεται θεσμική ωρίμανση. Οι υπηρεσίες του φαρμακείου πρέπει να αναγνωρίζονται, να οργανώνονται, να αξιολογούνται και να αποζημιώνονται. Η μετάβαση από το φαρμακείο της διάθεσης στο φαρμακείο της φροντίδας δεν μπορεί να βασιστεί μόνο στην καλή θέληση των επαγγελματιών. Χρειάζεται πολιτική απόφαση, κανονιστικό πλαίσιο, εκπαίδευση, ψηφιακές υποδομές και σύνδεση με τις πραγματικές ανάγκες του συστήματος υγείας.