Μια πρόσφατη σκόπιμη ανασκόπηση, με επικεφαλής το Ευρωπαϊκό κομμάτι του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και την Public Health Wales του Ηνωμένου Βασιλείου, διαπίστωσε ότι άτομα με μεγαλύτερες ανάγκες υγείας και γλωσσικά εμπόδια εξακολουθούν να δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν ψηφιακές υπηρεσίες και τεχνολογίες υγείας, κυρίως λόγω περιορισμένης πρόσβασης, χαμηλής ψηφιακής δεξιότητας και υπηρεσιών που δεν προσαρμόζονται επαρκώς σε ποικίλες ανάγκες.
Η ανασκόπηση διαπίστωσε επίσης ότι οι ανισότητες στην ψηφιακή υποδομή μεταξύ περιοχών ενέχουν τον κίνδυνο να δημιουργήσουν άνιση πρόσβαση στην καινοτομία. Παρότι η ισότητα αναφέρεται όλο και περισσότερο στις στρατηγικές ψηφιακής υγείας, συχνά εκφράζεται σε γενικό επίπεδο, χωρίς λειτουργικά πρότυπα που να καθοδηγούν τη συμπερίληψή της ή μηχανισμούς που να επιτρέπουν στις κυβερνήσεις να ασκούν εποπτεία. «Ένας από τους κύριους στόχους μας με αυτή τη νέα ανασκόπηση ήταν να κατανοήσουμε τι ακριβώς προκαλεί την ανισότητα στην ψηφιακή υγεία και πώς η ισότητα ενσωματώνεται στις διαδικασίες ρύθμισης, υλοποίησης και αξιολόγησης παγκοσμίως», εξήγησε η Δρ Natasha Azzopardi-Muscat, Διευθύντρια των Συστημάτων Υγείας του WHO/Europe. «Ένα από τα βασικά συμπεράσματα είναι ότι η ισότητα στην ψηφιακή υγεία δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω μεμονωμένων δράσεων, αλλά απαιτεί συντονισμένη, ολιστική προσέγγιση για να εξασφαλιστεί δίκαιος κανονιστικός και αξιολογικός χειρισμός της ψηφιακής υγείας».
Ο καθοριστικός ρόλος της ισότητας στη ψηφιακή μεταρρύθμιση
Η ψηφιακή μεταμόρφωση των συστημάτων υγείας επιταχύνεται ραγδαία, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες υγείας και αλληλοεπιδρούν με τα συστήματά τους. Ωστόσο, χωρίς την ισότητα στον πυρήνα αυτής της μεταμόρφωσης, τα οφέλη της ψηφιακής υγείας και της τεχνητής νοημοσύνης (AI) κινδυνεύουν να διανεμηθούν άνισα, περιθωριοποιώντας περαιτέρω πληθυσμούς που ήδη αντιμετωπίζουν μειονεξίες. «Η ισότητα δεν πρέπει ποτέ να αντιμετωπίζεται ως μεταγενέστερη σκέψη στην ανάπτυξη και εφαρμογή των ψηφιακών τεχνολογιών υγείας», εξήγησε ο Δρ David Novillo Ortiz, Περιφερειακός Σύμβουλος για Δεδομένα, Τεχνητή Νοημοσύνη και Ψηφιακή Υγεία στον WHO/Europe.
«Αν κάποιος σε μια αγροτική περιοχή δεν μπορεί να έχει πρόσβαση σε μια τηλεϊατρική συμβουλευτική επειδή απαιτείται υψηλής ταχύτητας σύνδεση στο διαδίκτυο που δεν υπάρχει στο χωριό του, τότε η καινοτομία αποτυγχάνει στους ανθρώπους που θα έπρεπε να εξυπηρετεί». «Κατανοώντας τους κοινωνικούς και τεχνικούς παράγοντες που διαμορφώνουν τις ανισότητες στην ψηφιακή υγεία, μπορούμε να αφαιρέσουμε εμπόδια και να βοηθήσουμε τις υποεξυπηρετούμενες κοινότητες να επωφεληθούν πλήρως από τις ψηφιακές τεχνολογίες υγείας», πρόσθεσε.
Μια μελέτη του 2022 από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Ευρώπης και την Public Health Wales είχε ήδη δείξει ότι οι ψηφιακές τεχνολογίες υγείας δεν είναι εξίσου προσβάσιμες σε όλες τις κοινότητες και περιοχές στην Περιφέρεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Ευρώπη. Έδειξε ότι άτομα με κακή κατάσταση υγείας και με αναπηρία, ηλικιωμένοι, μετανάστες και άτομα με χαμηλότερο κοινωνικοοικονομικό εισόδημα αντιμετωπίζουν τις μεγαλύτερες δυσκολίες στην πρόσβαση σε αυτά τα εργαλεία.
Ισότητα στη ρύθμιση, την υλοποίηση και την αξιολόγηση
Η νέα αυτή ανασκόπηση καλύπτει βιβλιογραφία που δημοσιεύτηκε μεταξύ 2015 και 2024. Αξιολόγησε 154 άρθρα για να εντοπίσει πού υπάρχουν καλές πρακτικές και επίμονες ελλείψεις. Η Alisha Davies, Αναπληρώτρια Διευθύντρια για την Έρευνα τα Δεδομένα και την Ψηφιακή Υγεία στην Public Health Wales, δήλωσε: «Η ψηφιακή υγεία έχει τη δυνατότητα να μεταμορφώσει τα συστήματα υγείας και φροντίδας και να βελτιώσει τα αποτελέσματα για τον πληθυσμό, αλλά μόνο εάν η ισότητα ενσωματωθεί σε κάθε στάδιο. Η ανασκόπηση μας δείχνει ότι ενώ η ισότητα αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο, η ενσωμάτωσή της στα πλαίσια της ρύθμισης, υλοποίησης και αξιολόγησης παραμένει ασυνεπής. Τα ευρήματα τονίζουν την ανάγκη για μια κοινωνικο-τεχνική προσέγγιση, καθώς η ψηφιακή καινοτομία δεν λειτουργεί απομονωμένα, μαζί με μια προσέγγιση «ισότητα από σχεδιασμό» για να εξασφαλιστεί ότι η ψηφιακή υγεία μειώνει, αντί να ενισχύει, τις ανισότητες στην υγεία».
Οι κύριοι κανονισμοί στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες επικεντρώνονται στην ιδιωτικότητα, την ασφάλεια και τη λογοδοσία. Ωστόσο, σπάνια εμπλέκουν ευάλωτες ή περιθωριοποιημένες ομάδες στις αποφάσεις σχετικά με το πώς σχεδιάζονται και διαχειρίζονται τα ψηφιακά εργαλεία και τα δεδομένα. Οι περισσότερες ρυθμίσεις εξετάζουν επίσης την προκατάληψη κυρίως σε όρους εθνότητας και φύλου, δίνοντας λιγότερη προσοχή στη γλώσσα, το εισόδημα, την τοποθεσία ή την κατάσταση αναπηρίας. Επιπλέον, οι τρέχουσες ρυθμίσεις συχνά παραβλέπουν αν οι ασθενείς και οι επαγγελματίες υγείας έχουν την πρόσβαση ή τις δεξιότητες που απαιτούνται για να χρησιμοποιήσουν αυτά τα νέα εργαλεία αποτελεσματικά.
Οι οδηγίες για την ψηφιακή υγεία συχνά επισημαίνουν την ανάγκη για ισχυρή διακυβέρνηση και υποδομή. Ωστόσο, εξακολουθεί να υπάρχει περιορισμένη σαφήνεια σχετικά με το τι απαιτείται για να εξασφαλιστεί η ισότητα στην πράξη. Τα πλαίσια αξιολόγησης παραμένουν κατακερματισμένα, σπάνια εστιάζοντας στο αν οι νέες τεχνολογίες ικανοποιούν τις ανάγκες των υποεξυπηρετούμενων πληθυσμών. Ιδιαίτερα για τις τεχνολογίες υγείας που βασίζονται στην AI, οι έλεγχοι για ισότητα, προκατάληψη και δικαιοσύνη δεν είναι ακόμη συνηθισμένη πρακτική.
Προοπτικές για ισότητα στην ψηφιακή μεταρρύθμιση
Η αναφορά αναγνωρίζει ότι η επίτευξη ισότητας στην ψηφιακή μεταρρύθμιση είναι πολύπλοκη. Γι’ αυτό η ισότητα πρέπει να ενσωματωθεί σε κάθε στάδιο του σχεδιασμού και της υλοποίησης ψηφιακών παρεμβάσεων υγείας, αντί να αντιμετωπίζεται ως μεταγενέστερο ζήτημα.
Για να προχωρήσουν, η ανασκόπηση επισημαίνει αρκετά ζητήματα που πρέπει να ληφθούν υπόψη για την προώθηση της ισότητας στην ψηφιακή υγεία σε όλη την Περιφέρεια του Παγκόσμιου Οργανισμού για την Ευρώπη. Αυτά περιλαμβάνουν τη χρήση ολιστικής προσέγγισης, την ενίσχυση της ρύθμισης και της διακυβέρνησης, την εξασφάλιση δίκαιης χρηματοδότησης και την ανάπτυξη δυνατοτήτων μεταξύ των τομέων.
Η επίτευξη ψηφιακών συστημάτων υγείας που αποφέρουν δίκαια οφέλη για όλους τους πληθυσμούς παραμένει κεντρική προτεραιότητα για τον ΠΟΥ στο πλαίσιο του Περιφερειακού Σχεδίου Δράσης για την Ψηφιακή Υγεία της Περιφέρειας WHO για την Ευρώπη 2023–2030 και της Παγκόσμιας Στρατηγικής για την Ψηφιακή Υγεία 2020–2025. (Πηγή: WHO)