Από τον Χαράλαμπο Πετρόχειλο
Γνώριμες εικόνες έφεραν στο μυαλό των Ελλήνων φαρμακοποιών τα παραδείγματα στα οποία αναφέρθηκε η PGEU στο σχετικό της έγγραφο θέσεων σχετικά την ανάγκη να υπάρχει ετοιμότητα από τον κλάδο σε πανευρωπαϊκό επίπεδο για την διαχείριση καταστάσεων κρίσεων στην Υγεία, θέμα που ανέδειξε το DailyPharmaNews με συνέντευξη των κ.κ. Μανόλη Κατσαράκη, Γενικού Γραμματέα του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου και Προέδρου του Φαρμακευτικού Συλλόγου Χανίων και Κωσταντίνου Κάσσανδρου, Προέδρου του Φαρμακευτικού Συλλόγου Χαλκιδικής, Συμβούλου της ελληνικής αντιπροσωπείας που παρακολούθησε τις εργασίες της τελευταίας Γενικής Συνέλευσης της PGEU στο Βρότσλαβ της Πολωνίας.
Η PGEU τόνισε ότι οι πρόσφατες κρίσεις στον τομέα της υγείας έχουν αποκαλύψει δομικές ευπάθειες στην ετοιμότητα και την ικανότητα αντίδρασης της Ευρώπης, από πανδημίες και επιδημίες έως ελλείψεις φαρμάκων, διαταραχές στον κυβερνοχώρο και την ενέργεια, φυσικές καταστροφές και εκτοπισμό πληθυσμού λόγω πολέμου.
Ως επαγγελματίες υγείας με υψηλή προσβασιμότητα, ενσωματωμένοι στις τοπικές κοινότητες, οι φαρμακοποιοί της κοινότητας διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη διατήρηση της συνέχειας της φροντίδας κατά τη διάρκεια καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, υποστηρίζοντας την πρόσβαση σε φάρμακα, εμβολιασμό, εξετάσεις, ιατρικά αντίμετρα, ατομικό προστατευτικό εξοπλισμό, επικοινωνία κινδύνου και πρακτική καθοδήγηση των ασθενών σε όλα τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας.
Σε σχετικό έγγραφο θέσεων της PGEU περιλαμβάνονται ορισμένες εθνικές εμπειρίες από τα μέλη της με αυτό του Βελγίου να είναι, αν και επίκαιρο, ίσως το πιο ακραίο και σίγουρα απευκταίο, αφού έχει να κάνει με την υποστήριξη από πλευράς των φαρμακείων της κοινότητας, της ετοιμότητας για πυρηνικές και ακτινολογικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης μέσω της διανομής δισκίων ιωδίου.
Πιο συγκεκριμένα στην εν λόγω χώρα, το σχέδιο πυρηνικής και ακτινολογικής έκτακτης ανάγκης προβλέπει την προδιανομή δισκίων ιωδίου μέσω των φαρμακείων της κοινότητας. Οι φαρμακοποιοί ενημερώνουν προληπτικά τους πολίτες και διανέμουν δισκία ιωδίου κατά τη διάρκεια προκαθορισμένων περιόδων εκστρατείας και εκτός αυτών των περιόδων, κατόπιν αιτήματος.
Η διανομή επικεντρώνεται σε ευάλωτες ομάδες, συμπεριλαμβανομένων παιδιών ηλικίας 18 ετών και κάτω, εγκύων και θηλαζουσών γυναικών, καθώς και σε ιδρύματα όπως παιδικοί σταθμοί και σχολεία. Επιπλέον, παρέχεται ένα κουτί ανά διεύθυνση στο πλαίσιο της στρατηγικής ετοιμότητας.
Ο φαρμακοποιός λειτουργεί ως ο τελικός κρίκος στην αλυσίδα: τα φαρμακεία παραδίδουν τα δισκία, εκπαιδεύουν τους πολίτες σχετικά με τη σωστή χρήση τους, συλλέγουν τις παλιές παρτίδες και διασφαλίζουν την ορθή καταστροφή τους μέσω του καθορισμένου συστήματος συλλογής. Αυτή η προσέγγιση ενισχύει τη συνέχεια και την ετοιμότητα και βασίζεται σε συμφωνία μεταξύ της κυβέρνησης και του φαρμακευτικού τομέα.
Αυτό το μοντέλο θεωρείται βέλτιστη πρακτική επειδή είναι κοντά στον πληθυσμό, κλιμακώνεται γρήγορα και υποστηρίζει την προστασία της δημόσιας υγείας σε περίπτωση περιστατικών ραδιενεργού ιωδίου. Οι φαρμακοποιοί λαμβάνουν μια μικρή αμοιβή γι’ αυτήν την υπηρεσία προς την κοινότητα.
Πιο κοντά στην ελληνική πραγματικότητα είναι τα παραδείγματα της Ισπανίας, της Γαλλίας, της Ολλανδίας και της Πορτογαλίας.
Στην Ισπανία, τα κοινοτικά φαρμακεία διασφάλισαν τη συνέχεια της φαρμακευτικής περίθαλψης κατά τη διάρκεια πλημμυρών, διακοπών ρεύματος και της πανδημίας COVID-19.
Εικόνες από τις πλημμύρες που βίωσε η χώρα μας τα προηγούμενα χρόνια, με μεγάλες καταστροφές όπως στη Θεσσαλία ή στη Μάνδρα Αττικής παλιότερα φέρνει στο μυαλό το παράδειγμα της παρέμβασης των κοινοτικών φαρμακοποιών κατά τη διάρκεια των πλημμυρών της Βαλένθια το 2024, όπου, όπως αναφέρεται, κατά τη διάρκεια της καταστροφής DANA στη Βαλένθια, το φαρμακευτικό επάγγελμα και ο Φαρμακευτικός Σύλλογος της Βαλένθια προσέφεραν άμεση, αποτελεσματική και βαθιά ανθρώπινη αντίδραση.
Αυτή η σοβαρή φυσική καταστροφή άφησε χιλιάδες ανθρώπους χωρίς βασικές υπηρεσίες και επηρέασε περίπου 200 φαρμακεία, 92 εκ των οποίων ήταν εκτός λειτουργίας για αρκετές ημέρες. Ωστόσο, δεν υπήρξε έλλειψη φαρμάκων σε καμία στιγμή. Χάρη στην αφοσίωση, τον επαγγελματισμό και τη δέσμευση των τοπικών φαρμακοποιών, πολλοί από τους οποίους ήταν επίσης θύματα, και τον συντονισμό του Φαρμακευτικού Συλλόγου της Βαλένθια (MICOF), μαζί με ΜΚΟ όπως η Farmamundi, ο Ερυθρός Σταυρός και η Caritas, και την υποστήριξη του Υπουργείου Υγείας, η συνέχεια της φαρμακευτικής περίθαλψης διασφαλίστηκε.
Ενεργοποιήθηκαν εκστρατείες δωρεών και κεφάλαια ανάκαμψης, κινητοποιήθηκαν περισσότεροι από 600 εθελοντές φαρμακοποιοί, δημιουργήθηκαν κιτ πρώτων βοηθειών και σημεία φαρμακευτικής περίθαλψης, άνοιξαν ξανά τα φαρμακεία όπου ήταν δυνατόν και παρείχε κατ’ οίκον φροντίδα στους πιο ευάλωτους ασθενείς. Αυτό διασφάλισε τη διανομή φαρμάκων και προϊόντων υγειονομικής περίθαλψης κατά τη διάρκεια της έκτακτης ανάγκης.
Άλλο παράδειγμα από την Ισπανία, όπου τα κοινοτικά φαρμακεία κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν μία δύσκολη κατάσταση ήταν τον Απρίλιο του 2025 στη διάρκεια μίας εκτεταμένης διακοπής ρεύματος, πρόβλημα που δεν είναι καθόλου απίθανο να αντιμετώπιζε και η χώρα μας, ειδικά σε ακραίες συνθήκες καύσωνα: Παρόλο που η διακοπή ρεύματος στις 28 Απριλίου επηρέασε την κανονική λειτουργία πολλών φαρμακείων σε όλη τη χώρα, καθιστώντας δύσκολη τη χορήγηση φαρμάκων, η συντριπτική πλειοψηφία παρέμεινε ανοιχτή και εξυπηρέτησε το κοινό. Αυτό απέδειξε για άλλη μια φορά τη δέσμευσή τους στη δημόσια υγεία και τη συνέχεια της θεραπείας.
Χάρη στην ενεργοποίηση σχεδίων έκτακτης ανάγκης από το Γενικό Φαρμακευτικό Συμβούλιο της Ισπανίας και τα Περιφερειακά Φαρμακευτικά Επιμελητήρια, τα ηλεκτρονικά συστήματα συνταγογράφησης παρέμειναν λειτουργικά και αποφεύχθηκε η απώλεια δεδομένων. Πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από μισό εκατομμύριο χορηγήσεις μεταξύ 12:30 μ.μ. και μεσάνυχτα. Την επόμενη ημέρα, με τις προμήθειες να έχουν σε μεγάλο βαθμό αποκατασταθεί, πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 1,8 εκατομμύρια χορηγήσεις. Διεξήχθησαν επίσης δραστηριότητες ευαισθητοποίησης για την ενημέρωση του κοινού σχετικά με τη σημασία της συμβουλής ενός φαρμακοποιού εάν είχε ερωτήσεις σχετικά με φάρμακα που απαιτούν ψυχρή αποθήκευση.
Πολύ ενδιαφέρον είναι και το τρίτο ισπανικό παράδειγμα αντιμετώπισης κρίσης με συνεργατική χορήγηση φαρμάκων: Η συνεργατική χορήγηση φαρμάκων είναι μια υπηρεσία που εφαρμόζεται σε διάφορες ισπανικές περιοχές, όπως η Ανδαλουσία, η Αραγονία, η Κανταβρία, η Καταλονία, η Καστίλλη-Λα Μάντσα, η Μαδρίτη, η Ναβάρα και η Βαλένθια, από την πανδημία COVID-19. Διευκολύνει τη χορήγηση νοσοκομειακών φαρμάκων από τα κοινοτικά φαρμακεία.
Αυτή η υπηρεσία επιτρέπει στους ασθενείς, κυρίως χρόνιους ή ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς, να παραλαμβάνουν τα νοσοκομειακά τους φάρμακα από το πλησιέστερο κοινοτικό φαρμακείο. Πρόκειται για μια υπηρεσία συντονισμού υγειονομικής περίθαλψης μεταξύ νοσοκομειακών φαρμακοποιών και κοινοτικών φαρμακοποιών, με τη συνεργασία των κύριων αποθηκών διανομής φαρμακευτικών προϊόντων της χώρας. Η υπηρεσία αποδείχθηκε εξαιρετικά βολική για τους ασθενείς κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όταν τα νοσοκομεία βρίσκονταν υπό σοβαρή πίεση, και η επιτυχία της αποδεικνύεται από τη συνέχισή της σε αρκετές περιοχές μετά την πανδημία.
Το παράδειγμα από τη Γαλλία έχει να κάνει με την υποστήριξη από τα κοινοτικά φαρμακεία της συνέχειας της θεραπείας κατά τη διάρκεια ελλείψεων φαρμάκων.
Με την πάροδο των ετών, τα φαρμακεία στη Γαλλία έχουν αποκτήσει επιλογές για να βοηθήσουν ασθενείς των οποίων η θεραπεία είναι ελλιπής, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσης. Ακολουθώντας τις οδηγίες των εθνικών υγειονομικών αρχών, οι φαρμακοποιοί μπορούν να συνθέτουν φάρμακα όταν λείπει το παρασκευασμένο προϊόν.
Οι φαρμακοποιοί μπορούν επίσης να αντικαταστήσουν το ελλείπον συνταγογραφούμενο φάρμακο με μια άλλη ουσία, μια άλλη φαρμακευτική μορφή, ένα άλλο φάρμακο με βάση την ίδια δραστική ουσία ή μια άλλη δόση μέσω θεραπευτικής υποκατάστασης. Μπορούν επίσης να χορηγήσουν την ακριβή συνταγογραφούμενη ποσότητα.
Οι κοινοτικοί φαρμακοποιοί εφαρμόζουν επίσης επίσημες αποφάσεις για τον περιορισμό της χορήγησης σε ασθενείς που ήδη λαμβάνουν το φάρμακο ή για τη χορήγηση φαρμάκων που εισάγονται επίσημα σε εξαιρετικές περιπτώσεις, ενώ παράλληλα καθησυχάζουν τους ασθενείς. Με αυτόν τον τρόπο, φροντίζουν τους ασθενείς, τους ενημερώνουν για την κατάσταση και τις διαθέσιμες λύσεις και υποστηρίζουν τη συνέχεια της θεραπείας με δίκαιο τρόπο.
Στην Ολλανδία, η παρουσία περιφερειακών εκπροσώπων έκτακτης ανάγκης τόσο από φαρμακοποιούς όσο και από γιατρούς υποστηρίζει τη δομημένη ετοιμότητα και αντίδραση σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο. Αυτό το μοντέλο διευκολύνει τον κοινό σχεδιασμό σε όλα τα φαρμακεία εντός μιας περιοχής και ευρύτερης περιοχής.
Το μοντέλο περιλαμβάνει ρυθμίσεις αμοιβαίας υποστήριξης, συμφωνημένα σημεία επαφής και κανάλια επικοινωνίας, καθώς και πρακτικά μέτρα συνέχειας όταν διαταράσσονται οι συνήθεις υπηρεσίες, όπως εναλλακτικές ροές εργασίας σε περίπτωση βλάβης των συστημάτων πληροφορικής ή των τροφοδοτικών.
Ένα κεντρικό στοιχείο αυτής της προσέγγισης είναι ότι η ετοιμότητα δεν βασίζεται υπερβολικά στη δημιουργία μεγάλων αποθεμάτων έκτακτης ανάγκης σε επίπεδο φαρμακείου. Επειδή οι κρίσεις είναι δύσκολο να προβλεφθούν και η ζήτηση για συγκεκριμένα φάρμακα μπορεί να μετατοπιστεί γρήγορα, η δυσανάλογη διατήρηση αποθεμάτων μπορεί να είναι δαπανηρή και μπορεί ακούσια να περιορίσει τη γενική διαθεσιμότητα σε άλλα σημεία της αλυσίδας εφοδιασμού.
Επομένως, ο περιφερειακός σχεδιασμός δίνει προτεραιότητα στις διαδικασίες για την ταχεία αξιολόγηση των φαρμάκων που χρειάζονται, των διαθέσιμων και μέσω των οποίων μπορούν να εξασφαλιστούν και να παραδοθούν οι προμήθειες. Για κρίσεις μεγαλύτερης κλίμακας, η προσέγγιση προϋποθέτει εθνικά εδραιωμένη διακυβέρνηση για τις αποφάσεις κατανομής και διαλογής, υποστηριζόμενη από ένα σαφές πλαίσιο κλιμάκωσης για να διασφαλιστεί η συνέπεια μεταξύ των περιοχών και να μειωθεί ο κίνδυνος άνισης πρόσβασης ή συσσώρευσης.
Ενδιαφέρον έχει και το παράδειγμα της Πορτογαλίας, ειδικά στο κομμάτι της χορήγησης ορισμένων νοσοκομειακών φαρμάκων στην περίοδο της πανδημίας.
Πιο συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, τα κοινοτικά φαρμακεία στην Πορτογαλία έγιναν ένα φυσικό μέρος για τους ανθρώπους να λαμβάνουν φροντίδα κοντά στο σπίτι, σε μια εποχή που το σύστημα υγείας βρισκόταν υπό εξαιρετική πίεση. Τα φαρμακεία έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην εφαρμογή ταχέων τεστ αντιγόνου, προσφέροντας ευρεία κάλυψη μαζί με επαγγελματικές συμβουλές και άμεση καθοδήγηση. Συμμετείχαν επίσης στην εκστρατεία εμβολιασμού, συμβάλλοντας στην επιτάχυνση του εμβολιασμού και διευκολύνοντας τον εμβολιασμό των ανθρώπων σε ένα οικείο, ασφαλές περιβάλλον υγειονομικής περίθαλψης.
Ταυτόχρονα, τα κοινοτικά φαρμακεία συμμετείχαν σε ρυθμίσεις για τη χορήγηση ορισμένων νοσοκομειακών φαρμάκων σε τοπικό επίπεδο. Αυτό δεν αφορούσε μόνο τη μείωση των επισκέψεων στο νοσοκομείο ή την πρόληψη νέων λοιμώξεων. Επέτρεψε στους ασθενείς, πολλοί από τους οποίους ήταν χρόνιοι ή ευάλωτοι, να συνεχίσουν τη θεραπεία τους με επαγγελματική επίβλεψη, προσωπική συμβουλευτική και συνέχεια της φροντίδας, που παρέχεται σε κοντινή απόσταση, με ασφάλεια και με μεγαλύτερη άνεση.
Αυτή η εμπειρία έδειξε την αξία των κοινοτικών φαρμακείων ως παρόχων εξειδικευμένης φροντίδας βασισμένης στην εγγύτητα, ενώ παράλληλα επισήμανε την ανάγκη περαιτέρω ανάπτυξης σαφών πλαισίων, βιώσιμης χρηματοδότησης και ρυθμίσεων ετοιμότητας, ώστε αυτά τα μοντέλα να μπορούν να ενεργοποιηθούν πιο γρήγορα και με συνέπεια σε μελλοντικές κρίσεις.
Πέρα από την πανδημία, τα κοινοτικά φαρμακεία στην Πορτογαλία έχουν επιδείξει ισχυρή ικανότητα αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών και σημαντικών διαταραχών που επηρεάζουν τις τοπικές κοινότητες. Κατά τη διάρκεια σοβαρών πυρκαγιών, ενεργοποιήθηκε το Ταμείο Έκτακτης Ανάγκης abem, επιτρέποντας στα φαρμακεία να χορηγούν δωρεάν βασικά φάρμακα στις άμεσα πληγείσες οικογένειες, διασφαλίζοντας ότι η θεραπεία δεν θα διακοπεί σε μια στιγμή οξείας κοινωνικής και οικονομικής ευπάθειας.
Πιο πρόσφατα, κατά τη διάρκεια μιας διακοπής ρεύματος σε εθνικό επίπεδο και των πλημμυρών που συνδέθηκαν με την καταιγίδα Kristin τον Ιανουάριο του 2025, τα φαρμακεία συνέχισαν να υποστηρίζουν τις κοινότητές τους υπό πολύ δύσκολες συνθήκες. Οι νυχτερινές εφημερίες διατηρήθηκαν από φαρμακεία κοντά στις πληγείσες περιοχές, οι δραστηριότητες μεταφέρθηκαν προσωρινά όταν οι εγκαταστάσεις υπέστησαν ζημιές ή ήταν απρόσιτες και οι ασθενείς συνέχισαν να λαμβάνουν φάρμακα και επαγγελματικές συμβουλές παρά τους λειτουργικούς περιορισμούς.
Αυτές οι καταστάσεις καταδεικνύουν πώς τα κοινοτικά φαρμακεία συνδυάζουν την ανθεκτικότητα, την αλληλεγγύη και την επαγγελματική εγγύτητα σε περιόδους κρίσης, ενώ παράλληλα υπογραμμίζουν τη σημασία της ενίσχυσης του συντονισμού, των εφεδρικών λύσεων και των μηχανισμών ανάκαμψης για την υποστήριξη αυτού του ρόλου στο μέλλον.