Από την Αθηνά Γκόρου
Συνήθως, όταν μιλάμε για αναβλητικότητα, σκεφτόμαστε την καθυστέρηση σε δυσάρεστες ή βαρετές υποχρεώσεις — την πληρωμή λογαριασμών, το πλύσιμο των ρούχων ή τις προθεσμίες στη δουλειά. Η πλειονότητα της επιστημονικής έρευνας εστιάζει στο γιατί καθυστερούμε να αντιμετωπίσουμε τον «πόνο», όχι την απόλαυση. Ωστόσο, τείνουμε να αναβάλλουμε και δραστηριότητες που μας ευχαριστούν — όπως το να συναντήσουμε έναν φίλο που έχουμε καιρό να δούμε, να επισκεφτούμε ένα κοντινό αξιοθέατο ή να ανοίξουμε εκείνο το ακριβό μπουκάλι κρασί.
Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PNAS Nexus ανέδειξε αυτή τη λιγότερο προφανή πλευρά της αναβλητικότητας. Ο λόγος, σύμφωνα με τον συγγραφέα της έρευνας, Ed O’Brien, καθηγητή συμπεριφορικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, είναι το «ψυχολογικό δράμα» που δημιουργούμε γύρω από την εμπειρία.
Είναι σαν να πιστεύουμε ότι η επιστροφή μας σε ένα αγαπημένο εστιατόριο ή η επανασύνδεση με έναν φίλο «δεν πρέπει να πάει χαμένη». «Θα πρέπει να είναι κάτι σημαντικό, ξεχωριστό, που να μετράει πραγματικά για μένα», λέει ο O’Brien. Έτσι, δεν αναβάλλουμε λόγω κόστους ή δυσκολίας, αλλά επειδή θέλουμε να «μεγιστοποιήσουμε» τη χαρά και τη μοναδικότητα της στιγμής.
Όμως, με αυτόν τον τρόπο διατρέχουμε τον κίνδυνο να περιμένουμε μάταια για μια τέλεια στιγμή που ίσως δεν έρθει ποτέ.
Η παγίδα της αναμονής για τη χαρά
Η ιδέα αυτής της μελέτης προέκυψε από τους ίδιους του ερευνητές και τις αναβολές τους. Οι ερευνητές άφηναν το project για αργότερα, ώσπου η πανδημία του κορωνοϊού τους πρόσφερε ένα «φυσικό πείραμα».
Με τόσες απολαύσεις σε παύση — εστιατόρια, θέατρα, ταξίδια, οικογενειακές επισκέψεις — μπόρεσαν να παρατηρήσουν πόσο καιρό χρειάστηκε για να επιστρέψουν οι άνθρωποι σε αυτές τις δραστηριότητες όταν πια ένιωθαν ασφαλείς.
Ρώτησαν 500 ενήλικες: πόσος καιρός είχε περάσει από τότε που απολαύσατε ξανά αυτές τις δραστηριότητες; Και επιστρέψατε αμέσως ή καθυστερήσατε;
Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: όσο μεγαλύτερη ήταν η αποχή, τόσο περισσότεροι άνθρωποι συνέχιζαν να περιμένουν.
Όπως εξηγεί ο O’Brien: «Ακόμα κι όταν τα εστιατόρια άνοιξαν, περίμεναν παραπάνω, γιατί δεν ήθελαν η πρώτη τους έξοδος να είναι μια τυχαία Τρίτη χωρίς κόσμο. Περίμεναν την “τέλεια” στιγμή για να γιορτάσουν την επιστροφή τους — κι έτσι καθυστερούσαν ακόμη περισσότερο».
Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και σε πιο καθημερινές καταστάσεις, όπως η επαφή με έναν φίλο. Σε πειράματα με εκατοντάδες συμμετέχοντες, διαπιστώθηκε ότι όσο μεγαλύτερο το διάστημα από την τελευταία επικοινωνία, τόσο πιθανότερο ήταν να αναβάλουν ξανά και να επιλέξουν κάτι βαρετό αντί για την ευχάριστη επαφή. Και αυτό είχε άμεσο αρνητικό αντίκτυπο: οι συμμετέχοντες που δεν έστειλαν το μήνυμα στον φίλο τους δήλωσαν αργότερα λιγότερο ευτυχισμένοι.
Γιατί αναβάλλουμε πράγματα που μας ευχαριστούν;
Η έρευνα δείχνει ότι συχνά καθυστερούμε για να «προστατεύσουμε» ή να μεγιστοποιήσουμε την εμπειρία, αποφεύγοντας να «χαλάσουμε τη στιγμή». Ο O’Brien το περιγράφει ως εξής: «Το “τώρα” σπάνια φαίνεται αρκετά ξεχωριστό σε σύγκριση με κάποιον μελλοντικό, υποτιθέμενα καλύτερο χρόνο».
Αυτό συνδέεται με το φαινόμενο του “occasion-matching” (ταίριασμα περίστασης): η πεποίθηση ότι κάποιες εμπειρίες αξίζουν μόνο σε συγκεκριμένα πλαίσια. Για παράδειγμα, μπορεί να φυλάμε ένα εκλεκτό κρασί για την «ιδανική» γιορτή, παρότι θα είχε την ίδια γεύση και σήμερα. Έτσι, όμως, τελικά το μπουκάλι μένει στο ράφι.
Παράλληλα, υπάρχει και η ψευδαίσθηση ότι «θα έχουμε περισσότερο χρόνο ή ενέργεια στο μέλλον», κάτι που οδηγεί πολλούς να μην επισκέπτονται ποτέ αξιοθέατα δίπλα στο σπίτι τους. Άλλοι ειδικοί τονίζουν ότι η αναβολή μπορεί να σχετίζεται με τελειομανία, με την αποστροφή στην «επανεκκίνηση» μιας δραστηριότητας ή απλώς με τον ανταγωνισμό πολλαπλών στόχων στην καθημερινότητα.
Πώς να σταματήσουμε να αναβάλλουμε τη χαρά
Οι ειδικοί προτείνουν πρακτικές στρατηγικές για να σπάσουμε αυτή την παγίδα:
- Αναγνώρισε την παγίδα: η επίγνωση είναι το πρώτο βήμα. Όταν καταλάβουμε ότι συνεχώς μεταθέτουμε την απόλαυση, μπορούμε να σταματήσουμε εγκαίρως.
- Μείωσε τα εμπόδια: κάνε τις ευχάριστες δραστηριότητες πιο εύκολες και προσβάσιμες. Υπενθυμίσεις, μικρές διευκολύνσεις ή προετοιμασία μπορούν να βοηθήσουν.
- Προγραμμάτισε τη διασκέδαση: αντί να περιμένεις το «σωστό κέφι», βάλε την απόλαυση στην ατζέντα σου όπως βάζεις και τις υποχρεώσεις.
- Ξανασκέψου τι είναι “ξεχωριστό”: η «ιδανική στιγμή» μπορεί να είναι οποιαδήποτε στιγμή — ακόμη και μια απλή Τρίτη μπορεί να γίνει σημαντική αν της δώσουμε αξία.
Όπως λέει ο O’Brien: «Μπορείς να κάνεις οποιαδήποτε μέρα να μοιάσει ξεχωριστή, αν την δεις από τη σωστή οπτική».