Ένα πειραματικό εμβόλιο, το οποίο στοχεύει σε έναν από τους πιο κοινούς γενετικούς παράγοντες που πυροδοτούν τον καρκίνο του παγκρέατος, κατάφερε να αποτρέψει την εκδήλωση της νόσου σε ασθενείς υψηλού κινδύνου κατά τη διάρκεια μιας πιλοτικής κλινικής δοκιμής. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτή η εξέλιξη ανοίγει ένα νέο, εξαιρετικά ελπιδοφόρο κεφάλαιο στην προληπτική ιατρική.
Η συγκεκριμένη μελέτη, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cancer Discovery*, θεωρείται η πρώτη δοκιμή σε ανθρώπους που αποδεικνύει ότι ένα εμβόλιο σχεδιασμένο να στοχεύει στη μετάλλαξη του γονιδίου KRAS μπορεί να ενεργοποιήσει με ασφάλεια μια μακροχρόνια ανοσολογική απόκριση του οργανισμού.
Στο στόχαστρο η «ένοχη» μετάλλαξη KRAS
Οι μεταλλάξεις στο γονίδιο KRAS εντοπίζονται στη συντριπτική πλειονότητα των καρκίνων του παγκρέατος, καθώς και στις προκαρκινικές αλλοιώσεις. Το εμβόλιο mKRAS-VAX, το οποίο αναπτύσσεται από ερευνητές του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, εκπαιδεύει το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίζει και να καταστρέφει τα κύτταρα που φέρουν οποιαδήποτε από τις έξι συγκεκριμένες μεταλλάξεις αυτού του γονιδίου, προτού αυτά προλάβουν να εξελιχθούν σε καρκινικά.
Στη δοκιμή συμμετείχαν είκοσι εθελοντές με υψηλό γενετικό κίνδυνο για καρκίνο του παγκρέατος, στους οποίους είχε ήδη ανιχνευθεί κάποια παγκρεατική ανωμαλία μέσω απεικονιστικών εξετάσεων. Οι συμμετέχοντες έλαβαν συνολικά τέσσερις δόσεις του εμβολίου μέσα σε ένα διάστημα 13 εβδομάδων.
Εντυπωσιακή ανοσολογική απόκριση και υψηλή ασφάλεια
Τα αποτελέσματα της πιλοτικής δοκιμής ήταν ιδιαίτερα ενθαρρυντικά. Σε 18 από τους 20 συμμετέχοντες (ποσοστό 90%), το εμβόλιο πέτυχε να ενεργοποιήσει κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος ικανά να αναγνωρίζουν και να «θυμούνται» τις μεταλλάξεις KRAS. Μάλιστα, τα συγκεκριμένα κύτταρα παρέμειναν ανιχνεύσιμα στον οργανισμό τους έως και δύο χρόνια μετά τον εμβολιασμό.
Κατά τη διάρκεια μιας μέσης περιόδου παρακολούθησης 16,5 μηνών, κανένας από τους εθελοντές δεν εμφάνισε καρκίνο του παγκρέατος ή κάποια υψηλού κινδύνου παγκρεατική αλλοίωση που να απαιτεί χειρουργική αφαίρεση. Επιπλέον, το εμβόλιο αποδείχθηκε ασφαλές, παρουσιάζοντας μόνο ήπιες έως μέτριες παρενέργειες, όπως τοπικές αντιδράσεις στο σημείο της ένεσης, κόπωση, ρίγη και συμπτώματα που προσομοιάζουν με αυτά της γρίπης.
Η πρόληψη στο επίκεντρο της επιστημονικής έρευνας
Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η μελέτη σχεδιάστηκε πρωτίστως για να αξιολογήσει την ασφάλεια και την ανοσολογική απόκριση του εμβολίου, πράγμα που σημαίνει ότι δεν αποτελεί ακόμη αδιαμφισβήτητη απόδειξη ότι το εμβόλιο μπορεί να αποτρέψει οριστικά τον καρκίνο του παγκρέατος. Ωστόσο, η δυναμική του είναι τεράστια.
«Αυτή είναι μόνο η αρχή, αλλά τα ευρήματα δείχνουν ότι το ανοσοποιητικό σύστημα των ασθενών ενεργοποιείται με επιτυχία», δήλωσε η επικεφαλής της μελέτης, Δρ Elizabeth Jaffee από το Κέντρο Καρκίνου Kimmel του Johns Hopkins στη Βαλτιμόρη. «Έχουμε ακόμα πολλή δουλειά μπροστά μας, αλλά πρόκειται για ένα εξαιρετικό ξεκίνημα που εστιάζει στην πρόληψη — κάτι που κανείς δεν είχε σκεφτεί να επιχειρήσει στο παρελθόν για τον συγκεκριμένο καρκίνο».
Από την αποτροπή της υποτροπής στο επόμενο ερευνητικό βήμα
Η πρώτη δοκιμή του εμβολίου KRAS πραγματοποιήθηκε το 2020 σε ασθενείς που είχαν ήδη υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση και διέτρεχαν υψηλό κίνδυνο επανεμφάνισης του καρκίνου. Εκείνη η μελέτη έδειξε ότι στις περιπτώσεις όπου το εμβόλιο προκάλεσε ισχυρή ανοσολογική απόκριση, οι ασθενείς παρέμειναν ελεύθεροι νόσου για τουλάχιστον πέντε χρόνια. Η επιτυχία εκείνης της δοκιμής ήταν που ώθησε τους επιστήμονες να σχεδιάσουν τη σημερινή μελέτη, η οποία εστιάζει καθαρά στην πρόληψη.
Ήδη, οι ερευνητές έχουν ξεκινήσει μια νέα κλινική δοκιμή για να ελέγξουν την αποτελεσματικότητα του εμβολίου σε ασθενείς με υψηλού κινδύνου κύστεις στο πάγκρεας, οι οποίοι πρόκειται να υποβληθούν σε χειρουργική αφαίρεση. Η νέα αυτή έρευνα θα τους επιτρέψει να παρατηρήσουν απευθείας πώς τα ανοσοποιητικά κύτταρα που ενεργοποιούνται από το εμβόλιο επηρεάζουν τον προκαρκινικό ιστό του παγκρέατος.