Τι υπόσχεται να αλλάξει ριζικά το έργο «Health Monitoring – Ενίσχυση της παρακολούθησης της Δημόσιας Υγείας μέσω της αξιοποίησης των δεδομένων υγείας»
Από τους Τάκη Μαραλέτο και Μάνο Σιγανό
Για περισσότερα από δέκα χρόνια η Ελλάδα συγκεντρώνει τεράστιο όγκο δεδομένων υγείας. Κάθε ηλεκτρονική συνταγή, κάθε διαγνωστική εξέταση, κάθε νοσηλεία, κάθε εμβολιασμός και κάθε πράξη που αποζημιώνεται από τον ΕΟΠΥΥ αφήνει ένα ψηφιακό αποτύπωμα.
Το παράδοξο είναι ότι, ενώ η χώρα διαθέτει μία από τις μεγαλύτερες βάσεις δεδομένων υγείας στην Ευρώπη μέσω της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης, η αξιοποίηση αυτών των πληροφοριών για τη χάραξη πολιτικής παρέμενε μέχρι σήμερα περιορισμένη.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να αλλάξει το έργο «Health Monitoring – Ενίσχυση της παρακολούθησης της Δημόσιας Υγείας μέσω της αξιοποίησης των δεδομένων υγείας», που υλοποιείται από την ΗΔΙΚΑ με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και συνολικό προϋπολογισμό άνω των 28 εκατ. ευρώ. Στόχος του είναι η δημιουργία μιας επεκτάσιμης και ασφαλούς υποδομής που θα μετατρέπει τα διάσπαρτα δεδομένα υγείας σε χρήσιμη γνώση για τη δημόσια υγεία.
Το ερώτημα όμως δεν είναι πόσα χρήματα επενδύονται ούτε πόσο προηγμένες είναι οι τεχνολογίες που θα χρησιμοποιηθούν. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Ελλάδα περνά από την εποχή της απλής καταγραφής στην εποχή της τεκμηριωμένης λήψης αποφάσεων.
Μιλώντας στο Dailypharmanews η Αναπληρώτρια Υπουργός Υγείας, Ειρήνης Αγαπηδάκη ανέφερε ότι: «Το Health Monitoring αποτελεί μια σημαντική επένδυση για το μέλλον της δημόσιας υγείας στη χώρα μας. Μέσα από αυτό το νέο οικοσύστημα μπορούμε να αξιοποιούμε τα δεδομένα υγείας με ασφαλή τρόπο, ώστε να έχουμε πιο έγκαιρη εικόνα για τις ανάγκες του πληθυσμού και να σχεδιάζουμε πιο αποτελεσματικές πολιτικές πρόληψης.
Η υλοποίηση του έργου προχωρά με στόχο τη σταδιακή ενεργοποίηση των επιμέρους ψηφιακών εργαλείων του. Στην πράξη, αυτό σημαίνει καλύτερη επιτήρηση σημαντικών δεικτών υγείας, εργαλεία για προσυμπτωματικό έλεγχο, δυνατότητες απομακρυσμένης παρακολούθησης ασθενών και υποστήριξη των επαγγελματιών υγείας στην καθημερινή τους εργασία.
Η αξιοποίηση των δεδομένων, της τεχνητής νοημοσύνης και των ψηφιακών εργαλείων δεν είναι απλώς μια τεχνολογική αλλαγή. Είναι αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζουμε τη δημόσια υγεία: με περισσότερη πρόληψη, περισσότερη τεκμηρίωση και καλύτερα αποτελέσματα για όλους».
Η Διευθύνουσα Σύμβουλος ΗΔΥΚΑ ΜΑΕ, Νίκη Τσούμα, μιλώντας στο Dailypharmanews επισήμανε ότι:
«Το έργο Health Monitoring ολοκληρώνει τη βασική φάση υλοποίησής του, δέκα μήνες μετά την έναρξή του, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για μια νέα εποχή στην αξιοποίηση των δεδομένων υγείας στη χώρα μας. Η σύγχρονη ψηφιακή υποδομή που αναπτύχθηκε επιτρέπει την ασφαλή ενοποίηση, ανάλυση και αξιοποίηση δεδομένων από πολλαπλές πηγές, με στόχο την αποτελεσματικότερη παρακολούθηση της δημόσιας υγείας και τη διαμόρφωση τεκμηριωμένων πολιτικών υγείας.
Τα πρώτα απτά αποτελέσματα αναμένονται μέσα από την αξιοποίηση των πιλοτικών σεναρίων χρήσης που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του έργου. Μέσα από αυτά θα ενισχυθεί η δυνατότητα έγκαιρης ανίχνευσης κινδύνων, αξιολόγησης των παρεμβάσεων υγείας και λήψης τεκμηριωμένων αποφάσεων, αξιοποιώντας αξιόπιστα δεδομένα.
Σε βάθος χρόνου, το Health Monitoring αναμένεται να αποτελέσει βασικό εργαλείο για την ενίσχυση της δημόσιας υγείας, της επιστημονικής έρευνας και της καινοτομίας, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση πολιτικών που βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και στη βελτίωση της αξιοποίησης των διαθέσιμων πόρων του συστήματος υγείας.
Η Η.Δ.Υ.Κ.Α. Μ.Α.Ε., ως φορέας υλοποίησης και λειτουργίας του έργου, συμβάλλει στη δημιουργία μιας ψηφιακής υποδομής που ευθυγραμμίζεται με τον Ευρωπαϊκό Χώρο Δεδομένων Υγείας (EHDS), ενισχύοντας τη δυνατότητα του συστήματος υγείας να αξιοποιεί τη γνώση που προκύπτει από τα δεδομένα προς όφελος των πολιτών».
Το πρόβλημα που έπρεπε να λυθεί
Η πανδημία COVID-19 αποκάλυψε ένα από τα μεγαλύτερα διαρθρωτικά προβλήματα των συστημάτων υγείας παγκοσμίως: την αδυναμία γρήγορης αξιοποίησης των διαθέσιμων δεδομένων.
Στην Ελλάδα υπήρχαν δεδομένα για συνταγογραφήσεις, νοσηλείες, εργαστηριακές εξετάσεις, εμβολιασμούς και θνησιμότητα. Ωστόσο, αυτά βρίσκονταν σε διαφορετικά πληροφοριακά συστήματα, διαφορετικών φορέων, χωρίς ενιαία εικόνα και χωρίς δυνατότητα άμεσης ανάλυσης.
Η ΗΔΙΚΑ, ο ΕΟΠΥΥ, ο ΕΟΔΥ, τα δημόσια νοσοκομεία, τα διαγνωστικά κέντρα και οι υπόλοιποι οργανισμοί παρήγαν πολύτιμες πληροφορίες, αλλά η σύνδεσή τους δεν ήταν πάντα εύκολη ή αυτοματοποιημένη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι αποφάσεις να βασίζονται συχνά σε αποσπασματικές αναφορές και όχι σε ολοκληρωμένη εικόνα του πληθυσμού.
Το Health Monitoring έρχεται να αντιμετωπίσει ακριβώς αυτή τη θεσμική και τεχνολογική ασυνέχεια.
Από τα «δεδομένα» στη γνώση
Στον χώρο της δημόσιας υγείας υπάρχει μια βασική αρχή:
Τα δεδομένα από μόνα τους δεν έχουν αξία αν δεν μετατρέπονται σε γνώση και η γνώση σε πολιτική.
Η χώρα διαθέτει σήμερα εκατοντάδες εκατομμύρια εγγραφές συνταγογράφησης, εργαστηριακών εξετάσεων και ιατρικών πράξεων. Μέχρι σήμερα όμως δεν υπήρχε ένας κεντρικός μηχανισμός που να μπορεί να απαντά σε κρίσιμα ερωτήματα όπως:
- Πού αυξάνονται τα περιστατικά διαβήτη;
- Σε ποιες περιοχές οι πολίτες δεν κάνουν προληπτικές εξετάσεις;
- Ποια προγράμματα πρόληψης αποδίδουν πραγματικά;
- Ποια φάρμακα οδηγούν σε καλύτερα κλινικά αποτελέσματα στον πραγματικό κόσμο;
- Ποιες περιοχές παρουσιάζουν αυξημένη νοσηρότητα ή θνησιμότητα;
Το Health Monitoring σχεδιάστηκε ώστε να προσφέρει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό του έργου, θα επιτρέπει τη συγκέντρωση, επεξεργασία και ανάλυση δεδομένων από πολλαπλές πηγές, δημιουργώντας ένα ενιαίο περιβάλλον πληροφόρησης για τη δημόσια υγεία.
Η Ελλάδα αποκτά για πρώτη φορά «πληθυσμιακή εικόνα»
Η μεγαλύτερη αλλαγή που φέρνει το έργο δεν αφορά τους υπολογιστές αλλά τη φιλοσοφία διοίκησης.
Μέχρι σήμερα το σύστημα υγείας λειτουργούσε κυρίως αντιδραστικά. Αντιμετώπιζε προβλήματα αφού εμφανίζονταν.
Με το Health Monitoring, η φιλοδοξία είναι να περάσουμε σε ένα μοντέλο προληπτικής διακυβέρνησης.
Για πρώτη φορά θα μπορεί να παρακολουθείται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο:
- η εξέλιξη χρόνιων νοσημάτων,
- η αποτελεσματικότητα των εμβολιασμών,
- η συμμετοχή των πολιτών σε προγράμματα πρόληψης,
- οι γεωγραφικές ανισότητες στην πρόσβαση στην περίθαλψη,
- οι επιπτώσεις κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων στην υγεία.
Πρόκειται ουσιαστικά για τη δημιουργία ενός εθνικού «ραντάρ» δημόσιας υγείας, το οποίο θα επιτρέπει στις αρμόδιες αρχές να βλέπουν τις τάσεις πριν εξελιχθούν σε κρίσεις.
Τι ρόλο θα παίξει η Τεχνητή Νοημοσύνη
Η χρήση τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονες του έργου.
Η κοινοπραξία που ανέλαβε την υλοποίηση, με τη συμμετοχή των Performance Technologies και NOVA ICT, προβλέπει την αξιοποίηση προηγμένων υποδομών AI και cloud τεχνολογιών.
Στην πράξη, η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα λαμβάνει αποφάσεις αντί των ειδικών.
Θα λειτουργεί ως μηχανισμός εντοπισμού προτύπων.
Θα μπορεί να αναγνωρίζει:
- ασυνήθιστες αυξήσεις περιστατικών,
- γεωγραφικές συσσωρεύσεις νοσημάτων,
- αποκλίσεις στην κατανάλωση υπηρεσιών υγείας,
- πληθυσμούς υψηλού κινδύνου,
- μεταβολές στη χρήση φαρμάκων.
Με άλλα λόγια, η τεχνητή νοημοσύνη θα βοηθά τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να βλέπουν νωρίτερα αυτό που σήμερα εντοπίζεται καθυστερημένα.
Τι αλλάζει για το ΕΣΥ
Η πραγματική σημασία του έργου φαίνεται όταν εξετάσει κανείς τις καθημερινές ανάγκες του Εθνικού Συστήματος Υγείας.
Στον σακχαρώδη διαβήτη, για παράδειγμα, η Πολιτεία θα μπορεί να γνωρίζει με μεγαλύτερη ακρίβεια πόσοι ασθενείς λαμβάνουν θεραπεία, πόσοι παρακολουθούνται σωστά και ποιες περιοχές εμφανίζουν αυξημένες ανάγκες.
Στα καρδιαγγειακά νοσήματα θα είναι ευκολότερη η παρακολούθηση δεικτών πρόληψης και θεραπευτικής συμμόρφωσης.
Στον καρκίνο, η σύνδεση διαφορετικών πηγών δεδομένων μπορεί να προσφέρει καλύτερη εικόνα για τη διαδρομή του ασθενούς από τη διάγνωση έως τη θεραπεία.
Στα προγράμματα πρόληψης, όπως αυτά που υλοποιούνται στο πλαίσιο του «Σπύρος Δοξιάδης», θα μπορεί να αξιολογείται η πραγματική αποτελεσματικότητά τους στον πληθυσμό.
Μια υποδομή που συνδέεται με την Ευρώπη
Το Health Monitoring δεν αποτελεί απομονωμένη ελληνική πρωτοβουλία.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί ήδη τον Ευρωπαϊκό Χώρο Δεδομένων Υγείας (European Health Data Space – EHDS), ο οποίος στοχεύει στη δημιουργία κοινών προτύπων αξιοποίησης δεδομένων υγείας.
Η ύπαρξη εθνικών υποδομών ανάλυσης δεδομένων θεωρείται απαραίτητη προϋπόθεση για τη συμμετοχή των κρατών-μελών στο νέο ευρωπαϊκό οικοσύστημα.
Η Ελλάδα, που μέχρι πριν λίγα χρόνια θεωρούνταν ουραγός στον τομέα των ψηφιακών υπηρεσιών υγείας, επιχειρεί πλέον να αποκτήσει υποδομές συγκρίσιμες με εκείνες χωρών όπως η Δανία, η Φινλανδία και η Εσθονία.
Οι ευκαιρίες για έρευνα και καινοτομία
Η αξία του έργου δεν περιορίζεται στη διοίκηση του ΕΣΥ.
Η δημιουργία ασφαλών μηχανισμών ανάλυσης δεδομένων μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για:
- παραγωγή Real World Evidence,
- φαρμακοεπιδημιολογικές μελέτες,
- αξιολογήσεις τεχνολογιών υγείας,
- φαρμακοεπαγρύπνηση,
- ανάπτυξη κλινικών ερευνών.
Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η δυνατότητα αξιοποίησης ανωνυμοποιημένων δεδομένων υγείας έχει εξελιχθεί σε σημαντικό εργαλείο για την προσέλκυση επενδύσεων στην έρευνα και την καινοτομία.
Οι προκλήσεις που δεν πρέπει να υποτιμηθούν
Κανένα έργο αυτού του μεγέθους δεν είναι χωρίς κινδύνους.
Το πρώτο και σημαντικότερο ζήτημα αφορά την προστασία των προσωπικών δεδομένων.
Η συγκέντρωση τόσο μεγάλου όγκου πληροφοριών δημιουργεί αυξημένες απαιτήσεις κυβερνοασφάλειας και ισχυρών μηχανισμών διακυβέρνησης.
Εξίσου κρίσιμο είναι το ζήτημα της ποιότητας των δεδομένων.
Ακόμη και το πιο προηγμένο σύστημα τεχνητής νοημοσύνης δεν μπορεί να παράγει αξιόπιστα αποτελέσματα αν τα δεδομένα εισόδου είναι ελλιπή ή ασυνεπή.
Τέλος, θα απαιτηθεί σημαντική επένδυση στην εκπαίδευση στελεχών και στη δημιουργία κουλτούρας λήψης αποφάσεων βασισμένης σε δεδομένα.
Η πραγματική τομή
Η σημασία του Health Monitoring δεν βρίσκεται στους διακομιστές, στους αλγορίθμους ή στις πλατφόρμες ανάλυσης.
Βρίσκεται στη δυνατότητα να αποκτήσει η χώρα, για πρώτη φορά, μια ενιαία και δυναμική εικόνα της υγείας του πληθυσμού της.
Για δεκαετίες η δημόσια υγεία στην Ελλάδα στηριζόταν συχνά σε αποσπασματικές μετρήσεις, καθυστερημένες αναφορές και ελλιπή στοιχεία.
Αν το έργο υλοποιηθεί σύμφωνα με τον σχεδιασμό του, η Ελλάδα θα περάσει από τη διαχείριση της υγείας μέσω εκτιμήσεων στη διαχείριση μέσω πραγματικών δεδομένων.
Και αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση που έχει γνωρίσει η δημόσια υγεία από την καθιέρωση της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης μέχρι σήμερα.