Του Τάκη Μαραλέτου
Κάπου στο Υπουργείο Υγείας, μάλλον όχι τόσο πρόσφατα, κάποιος διέγνωσε το αυτονόητο. Το υφιστάμενο σύστημα αποζημίωσης δεν μπορεί να αφομοιώσει καινοτόμα φάρμακα. Όχι επειδή δεν το θέλει, απλώς επειδή δεν είναι σχεδιασμένο γι’ αυτό. Και αντί να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα εκεί που γεννιέται, δηλαδή στη δομή του clawback, η απάντηση ήταν να χτιστεί ένα δεύτερο κτίριο δίπλα στο πρώτο.
Αυτό, σε αδρές γραμμές, είναι το Ταμείο Μεταβατικής Αποζημίωσης, γνωστό και ως Ταμείο Καινοτομίας.
Τα νούμερα που δεν χωράνε ερμηνείες
Τα στοιχεία είναι ξεκάθαρα. Το νοσοκομειακό clawback για φάρμακα άνω των 30 ευρώ έφτασε στο 79,8% το α’ εξάμηνο του 2024, έναντι στόχου 69% που το ίδιο το Υπουργείο επαναλάμβανε επί μήνες.
Στο σύνολο της χρονιάς το οριζόντιο μεσοσταθμικό εκτιμάται στο 67,8%, ενώ για την κατηγορία των καινοτόμων φαρμάκων άνω των 30 ευρώ η τελική εκτίμηση για το 2024 διαμορφώνεται κοντά στο 75,5%. Σε πρακτικό επίπεδο για κάθε ευρώ τιμολογίου ενός καινοτόμου σκευάσματος στα δημόσια νοσοκομεία, η εταιρεία εισπράττει περίπου 24 με 25 λεπτά. Το υπόλοιπο επιστρέφεται υποχρεωτικά.
Για να διορθωθεί αυτή η εικόνα, ο Υπουργός Υγείας ανακοίνωσε ενίσχυση 15 εκατ. ευρώ, παρέμβαση που σύμφωνα με τους ίδιους τους φορείς της αγοράςαποφέρει μείωση clawback μόλις 2 με 2,5 ποσοστιαίες μονάδες. Αγοράσαμε δηλαδή ελαφρά ανακούφιση με μετρητά. Το πρόβλημα δεν λύθηκε, απλώς αραιώθηκε.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η απόφαση μιας εταιρείας να μην εντάξει ένα καινοτόμο φάρμακο στην ελληνική αγορά δεν είναι καν δύσκολη εμπορική επιλογή, είναι αριθμητικό αναπόφευκτο. Και τα αποτελέσματα είναι ορατά, από τα 178 νέα καινοτόμα φάρμακα που έλαβαν έγκριση από τον EMA την περίοδο 2021-2024, μόλις 36 είναι σήμερα διαθέσιμα στην Ελλάδα, δηλαδή 1 στα 5. Η χώρα συνδυάζει ταυτόχρονα τις χαμηλότερες τιμές πρωτοτύπων στην Ευρώπη με τις υψηλότερες υποχρεωτικές επιστροφές και εκπλήσσεται που οι εταιρείες δεν κάνουν ουρά να μπουν στη Θετική Λίστα.
Το Ταμείο ως παραδοχή
Η λογική πίσω από το Ταμείο Μεταβατικής Αποζημίωσης είναι να δημιουργηθεί ένα προστατευμένο κανάλι, εκτός του κεντρικού προϋπολογισμού, με 50 εκατ. ευρώ για το 2026, αποκλειστικά για φάρμακα προηγμένων θεραπειών (ATMP) και σκευάσματα προτεραιότητας. Η αξιολόγηση θα γίνεται από επταμελή επιτροπή με μέλη από την ΕΑΑΦΑΧ και την Επιτροπή Διαπραγμάτευσης, ο χρόνος παραμονής ορίζεται μεταξύ 24 και 60 μηνών, ενώ για σπάνια νοσήματα και ορφανά φάρμακα σχεδιάζεται ανώτατο όριο έκπτωσης 50%.
Στην επιφάνεια φαίνεται λογικό. Σε βάθος είναι η έμμεση αναγνώριση ενός προβλήματος που κανείς επίσημα δεν λέει δυνατά ότι το clawback όπως λειτουργεί σήμερα κάνει την ένταξη καινοτόμων φαρμάκων στη Θετική Λίστα μη βιώσιμη για τις εταιρείες. Άρα χρειάζεται ένα παράθυρο που να παρακάμπτει αυτόν τον μηχανισμό. Ο ίδιος ο Γεωργιάδης το είπε ανοιχτά στο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών. Το Ταμείο στοχεύει να κάνει ελκυστικότερη τη Θετική Λίστα έναντι του ΙΦΕΤ, που λειτουργεί σήμερα ως ανορθόδοξη διέξοδος για να αποφεύγεται ακριβώς το clawback.
Αν η διάγνωση είναι αυτή, και όλα δείχνουν πως είναι, το ερώτημα προκύπτει από μόνο του. Γιατί αντί να φτιαχτεί το παράθυρο δεν επισκευάστηκε η πόρτα;
Ποιος ορίζει τα κριτήρια
Εδώ βρίσκεται η πιο ευαίσθητη διάσταση του ζητήματος, και δεν έχει απαντηθεί με σαφήνεια. Η ένταξη φαρμάκου στο Ταμείο προϋποθέτει κριτήρια αξιολόγησης, κλινικά, υγειονομικοοικονομικά, διαδικαστικά. Αυτά θα διαμορφώνονται βάσει της ετήσιας Σάρωσης Ορίζοντα (Horizon Scanning) του ΕΟΠΥΥ, αιτημάτων κλινικιστών και της σύνθεσης της επταμελούς επιτροπής.
Ωστόσο η πραγματική ισχύς δεν περιγράφεται στις ανακοινώσεις. Ποιος αποφασίζει αν ένα φάρμακο που έχει λάβει EU-approval μέσω PRIME θεωρείται επιλέξιμο; Ποιος ορίζει τα κατώφλια κλινικής έκβασης στα managed entry agreements; Με ποια μεθοδολογία θα μετράται η επιτυχία μιας θεραπείας σε πληθυσμό χωρίς εγκατεστημένο σύστημα real-world evidence;
Η Πρόεδρος της Επιτροπής Διαπραγμάτευσης Τιμών Φαρμάκων έθεσε το ζήτημα εύστοχα: ενδιαφέρον έχει τι θα συμβεί αν το προϊόν δεν ανταποκριθεί στις αρχικές προσδοκίες. Τότε η εταιρεία δεν θα αποζημιώνεται όπως θα επιθυμούσε, ο κίνδυνος μοιράζεται. Αλλά μοιράζεται μόνο αν τα δεδομένα υπάρχουν και διαβάζονται από κοινού. Και αυτό απαιτεί ψηφιακή διαλειτουργικότητα, μητρώα ασθενών, διασύνδεση με νοσοκομεία, υποδομές που στη χώρα μας παραμένουν σε μεγάλο βαθμό υπό κατασκευή.
Η έξοδος από το πρόβλημα δεν έχει βρεθεί ακόμα
Ένα από τα κρίσιμα ζητήματα που το νομοσχέδιο δεν λύνει με σαφήνεια είναι τι συμβαίνει όταν ένα φάρμακο «αποφοιτά» από το Ταμείο. Εντάσσεται στη Θετική Λίστα με ενσωματωμένη τη χρηματοδότηση; Ή επιστρέφει στο κύριο σύστημα, υποκείμενο ξανά στον ίδιο μηχανισμό clawback που δεν μπορούσε να το στηρίξει εξαρχής; Αν συμβεί το δεύτερο, τότε το Ταμείο δεν είναι μεταβατικό, είναι μόνιμο. Και τα 50 εκατ. ευρώ θα αποδειχτούν γρήγορα πολύ λίγα. Το νομοσχέδιο με τίτλο «Σύσταση Ταμείου Καινοτομίας Φαρμάκου – Πρόσβαση των ασθενών σε νέα φάρμακα και θεραπείες» βγήκε σε δημόσια διαβούλευση στις 11 Απριλίου 2026 και κατατέθηκε στη Βουλή στις 5 Μαΐου 2026, αλλά αυτές οι ερωτήσεις παραμένουν χωρίς ρητή απάντηση.
Αυτά δεν είναι τεχνικά ερωτήματα, είναι πολιτικά. Και η απουσία ξεκάθαρων απαντήσεων δεν κατευνάζει τις επιφυλάξεις του κλάδου.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το Ταμείο Μεταβατικής Αποζημίωσης μπορεί να αποτελέσει βήμα προς τα εμπρός, αν λειτουργήσει ως χώρος όπου κράτος και εταιρείες οικοδομούν εμπιστοσύνη μέσα από δεδομένα και δεσμεύσεις. Μπορεί εξίσου εύκολα να γίνει ένα διαχειριστικό παράρτημα με αδιαφανή κριτήρια, καθυστερημένες αποφάσεις και γραφειοκρατία που αντιγράφει το πρόβλημα σε μικρογραφία.
Η διαφορά μεταξύ των δύο σεναρίων δεν θα κριθεί από το νομοσχέδιο, αλλά από αυτό που ακολουθεί. Δηλαδή ποιοι κάθονται στην επταμελή επιτροπή, με ποια εντολή, και αν κάποιος ελέγχει αν αυτή η εντολή τηρείται.
Η δομή του clawback ανέκαθεν ήταν το πραγματικό πεδίο της μάχης. Το Ταμείο Καινοτομίας είναι μια προσωρινή ευφυής (μέλει να δούμε πόσο) παράκαμψη κάτι σαν ένα «τσιρότο» που προσπαθεί να περιορίσει τη διαρροή σε μια μεγάλη πληγή . Δεν είναι κατ’ ανάγκη λανθασμένη, αλλά σίγουρα είναι πολύ πιο εύθραυστη από ό,τι δείχνουν τα επίσημα χαμόγελα.